Mahabharata · Chapter 12.152

kaccitpitāmahenāsīcchruvaṃ vā dṛṣṭameva ca /
kaccinmartyo mṛto rājanpunarujjīvito'bhavat //
bhīṣma uvāca /

śṛṇu pārtha yathāvṛttamitihāsaṃ purātanam /
gṛdhrajambukasaṃvādaṃ yo vṛtto vaidiśe pure //

kasyacidbrāhmaṇasyāsīdduḥkhalabdhaḥ suto mṛtaḥ /
bāla eva viśālākṣo bālagrahanipīḍitaḥ //

duḥkhitāḥ kecidādāya bālamaprāptayovanam /
kulasarvasvabhūtaṃ vai rudantaḥ śokakarśitāḥ //

bālaṃ mṛtaṃ gṛhītvā'tha śmaśānābhimukhāḥ sthitāḥ /
aṅgenāṅgaṃ samākrasya rurudurbhṛśaduḥkhitāḥ //

śocantastasya pūrvoktānbhāṣitāṃścāsakṛtpunaḥ /
taṃ bālaṃ bhūtale kṣipya pratigantuṃ na śaknuyuḥ //

teṣāṃ ruditaśabdena gṛdhro'bhyetya vaco'bravīt /
pretātmakamimankāle tyaktvā gacchata māciram //

iha puṃsāṃ sahasrāṇi strīsahasrāṇi caiva ha /
samānītāni kālena hitvā vai yānti bāndhavāḥ //

sampaśyata jagatsarvaṃ sukhaduḥkhairadhiṣṭhitam /
saṃyogo viprayogaśca paryāyeṇopalabhyate //

gṛhītvā ye ca gacchanti ye'nuyānti ca tānmṛtān /
te'pyāyuṣaḥ pramāṇena svena gacchanti jantavaḥ //

alaṃ sthitvā śmaśāne'smingṛdhragomāyusankule /
kaṅkālabahule ghore sarvaprāṇibhayankare //

na punarjīvitaḥ kaścitkāladharmamupāgataḥ /
priyo vā yadi vā dveṣyaḥ prāṇināṃ gatirīdṛśī //

sarveṇa khalu martavyaṃ martyaloke prasūyatā /
kṛtāntavihite mārge mṛtaṃ ko jīvayiṣyati //

diśāntopacito yāvadastaṃ gacchati bhāskaraḥ /
gamyatāṃ svamadhiṣṭhānaṃ sutasnehaṃ visṛjya vai //

tato gṛdhravacaḥ śrutvā vikrośantastadā nṛpa /
bāndhavāste'bhyagacchanta putramutsṛjya bhūtale //

viniścityātha ca tadā vikrośantastatastataḥ / [mṛta ityeva gacchanto nirāśāstasya darśane // ]

niścitārthāśca te sarve santyajantaḥ svamātmajam /
nirāśā jīvite tasya mārgamāvṛtya dhiṣṭhitāḥ //

dhvāṅkṣapakṣasavarṇastu bilānniḥsṛtya jambukaḥ /
gacchamānānsma tānāha nirghṛṇāḥ khalu mānuṣāḥ //

ādityo'yaṃ sthito mūḍhāḥ snehaṃ kuruta mā bhayam /
bahurūpo muhūrtācca jīvedapi ca bālakaḥ //

darbhānbhūmau vinikṣipya putrasnehavinākṛtāḥ /
śmaśāne sutamutsṛjya kasmādgacchata nirghṛṇāḥ //

na vo'styasminsute sneho bāle madhurabhāṣiṇi /
yasya bhāṣitamātreṇa prasādamadhigacchata //

na paśyadhvaṃ sutasneho yādṛśaḥ paśupakṣiṇām /
na teṣāṃ dhārayitvā tānkaścidasti phalāgamaḥ //

catuṣpātpakṣikīṭānāṃ prāṇināṃ snehasaṅginām /
paralokagatisthānāṃ muniyajñakriyāmiva //

teṣāṃ putrābhirāmāṇāmiha loke paratra ca /
na guṇo dṛśyate kaścitprajāḥ sandhārayanti ca //

apaśyatāṃ priyānputrānyeṣāṃ śoko na tiṣṭhati /
na te poṣaṇasamprītā mātāpitara eva hi //

mānuṣāṇāṃ kutaḥ sneho yeṣāṃ śoko na vidyate /
imaṃ kulakaraṃ putraṃ tyaktvā kva nu gamiṣyatha //

ciraṃ muñcata bāṣpaṃ ca ciraṃ snehenana paśyata /
evaṃvidhāni hīṣṭāni dustyajāni viśeṣataḥ //

kṣīṇasyāthāmiśastasya śmaśānābhimukhasya ca /
bāndhavā yatra tiṣṭhati tatrānyo nādhitiṣṭhati //

sarvasya dayitāḥ prāṇāḥ sarvaḥ snehaṃ ca vindati /
tiryagyoniṣvapi santāṃ snehaṃ paśyata yādṛśam //

tyaktvā kathaṃ gacchathemaṃ padmalolāyatekṣaṇam / yathā navodvāhakṛtaṃ snānamālyavibhūṣitam /

jambukasya vacaḥ śrutvā kṛpaṇaṃ paridevataḥ /
nyavartanta tadā sarve bālārthaṃ te sma mānuṣāḥ //
gṛdhra uvāca /

aho bata nṛśaṃsena jambukenālpamedhasā /
kṣudreṇoktā hīnasatvā mānuṣāḥ kiṃ nivartatha //

pañcabhūtaparityaktaṃ śuṣkaṃ kāṣṭhatvamāgatam /
kasmācchocatha niśceṣṭamātmānaṃ kiṃ na śocatha //

tapaḥ kuruta vai tīvraṃ mucyadhvaṃ yena kilbiṣāt /
tapasā labhyate sarvaṃ vilāpaḥ kiṃ kariṣyati //

aniṣṭāni na bhāgyāni jānīta svaṃsvamātmanā /
yena gacchati bālo'yaṃ dattvā śokamanantakam //

dhanaṃ gāvaḥ suvarṇaṃ ca maṇiratnamathāpi ca /
apatyaṃ ca tapomūlaṃ tapo yogācca labhyate //

yathā kṛtā ca bhūteṣu prāpyate sukhaduḥkhitā /
gṛhītvā jāyate janturduḥkhāni ca sukhāni ca //

na karmaṇā pituḥ putraḥ pitā vrā putrakarmaṇā /
mārgeṇānyena gacchanti baddhāḥ sukṛtaduṣkṛtaiḥ //

dharmaṃ carata yatnena tathā'dharmānnivartata /
vartadhvaṃ ca yathākālaṃ daivateṣu dvijeṣu ca //

śokaṃ tyajata dainyaṃ ca sutasnehānnivartata /
tyajyatāmayamākrośastataḥ śīghraṃ nivartata //

yatkaroti śubhaṃ karma tathā karma sudāruṇam /
tatkartaiva samaśnāti bāndhavānāṃ kimatra ha //

iha tyaktvā na tiṣṭhanti bāndhavā bāndhavaṃ priyam /
snehamutsṛjya gacchanti bāṣpapūrṇāvilekṣaṇāḥ //

prājño vā yadi vā mūrkhaḥ sadhano nirdhano'pi vā /
sarvaḥ kālavaśaṃ yāti śubhāśubhasamanvitaḥ //

kiṃ kariṣyatha śocitvā mṛtaṃ kimanuśocatha /
sarvasya hi prabhuḥ kālo dharmataḥ samadarśanaḥ //

yauvanasthāṃśca bālāṃśca bṛddhāngarbhagatānapi /
sarvānāviśate mṛtyurevambhūtamidaṃ jagat //
jambuka uvāca /

aho mandīkṛtaḥ sneho gṛdhreṇehālpabuddhinā /
putrasnehābhibhūtānāṃ yuṣmākaṃ śocatāṃ bhṛśam //

samaiḥ samyakprayuktaiśca vacanairhetudarśanaiḥ / sarvametatprapadyāśu kurudhvaṃ vā vicāraṇāṃ /
yadgacchatha jalasthānaṃ snehamutsṛjya dustyajam //

aho putraviyogena mṛtaśūnyopasevanāt /
krośatāṃ vā bhṛśaṃ duḥkhaṃ vivatsānāṃ gavāmiva //

adya śokaṃ vijānāmi mānuṣāṇāṃ mahītale /
snehaṃ hi kāraṇaṃ kṛtvā mamāpyaśrūṇyathāpatan //

yatno hi satataṃ kāryastato daivena siddhyati /
daivaṃ puruṣakāraśca kṛtāntenopapadyate //

anirvedaḥ sadā kāryo nirvedāddhi kutaḥ sukham /
prayatnātprāpyate hyarthaḥ kasmādgacchatha nirdayam //

ātmamāṃsopavṛttaṃ ca śarīrārdhamaryī tanum /
pitṝṇāṃ vaṃśakartāraṃ vane tyaktvā kva yāsyatha //

athavā'staṃ gate sūrye sandhyākāla upasthite /
tato neṣyaśca vā putramihasthā vā bhaviṣyatha //
gṛdhra uvāca /

adya varṣasahasraṃ me sāgraṃ jātasya mānuṣāḥ /
na ca paśyāmi jīvantaṃ mṛtaṃ strīpunnapuṃsakam //

mṛtā garbheṣu jāyante jātamātrā mriyanti ca /
cankramanto mriyante ca yauvanasthāstathā pare //

anityānīha bhāgyāni catuṣpātpakṣiṇāmapi /
jaṅgamājaṅgamānāṃ ca hyāyuragre'vatiṣṭhate //

iṣṭadāraviyuktāśca putraśokānvitāstathā /
dahyamānāḥ sma śokena gṛhaṃ gacchanti nityaśaḥ //

aniṣṭānāṃ sahasrāṇi tatheṣṭānāṃ śatāni ca /
utsṛjyeha prayātā vai bāndhavā bhṛśaduḥkhitāḥ //

tyajyatāmeṣa nistejāḥ śūnyaḥ kāṣṭhatvamāgataḥ /
anyadehaviṣaktaṃ hi śiśuṃ kāṣṭhamupāsatha //

tyaktajīvasya vai bāṣpaṃ kasmāddhitvā na gacchata /
nirarthako hyayaṃ sneho niṣphalaśca pariśramaḥ //

na ca kṣurbhyāṃ na karṇābhyāṃ ca śṛṇoti sa paśyati /
kasmādenaṃ sapnutsṛjya na gṛhāngacchatāśu vai //

mokṣadharmāśritairvākyairhetumadbhiḥ suniṣṭhuraiḥ /
bhayoktā gacchata kṣipraṃ svaṃ svameva niveśanam //

prajñāvijñānayuktena buddhisañjñāpradāyinā /
vaccaṃ śrāvitā nūnaṃ mānuṣāḥ sannivartatha //

[śoko dviguṇatāṃ yāti dṛṣṭvā smṛtvā ca ceṣṭitam / ityetadvacanaṃ śrutvā sannivṛttāstu mānuṣāḥ /
apaśyattaṃ tadā suptaṃ drutamāgatya jambukaḥ // ]
jambuka uvāca /

imaṃ kanakavarṇābhaṃ bhūṣaṇaiḥ samalankṛtam /
gṛdhravākyātkathaṃ putraṃ tyakṣyadhvaṃ pitṛpiṇḍadam //

na snehasya ca vicchedo vilāparuditasya ca /
mṛtasyāsya parityāgāttāpo vai bhavitā dhruvam //

śrūyate śambuke śūdre hate brāhmaṇadārakaḥ /
jīvito dharmamāsādya rāmātsatyaparākramāt //

tathā śvaityasya rājarṣerbālo diṣṭāntamāgataḥ /
muninā dharmaniṣṭhena mṛtaḥ sañjīvitaḥ punaḥ //

tathā kaścidbhavetsiddho munirvā devatāpi vā /
kṛpaṇānāmanukrośaṃ kuryādvo rudatāmiha //

ityuktāste nyavartanta śokārtāḥ putravatsalāḥ / aṅke śiraḥ samādhāya rurudurbahuvistaram /
teṣāṃ ruditaśabdena gṛdhro'bhyetya vaco'bravīt //

aśrupātapariklinnaḥ pāṇisparśaprapīḍitaḥ /
dharmarājaprayogācca dīrghanidrāṃ praveśitaḥ //

tapasā'pi hi saṃyukto janaḥ kālena hanyate / sarvasnehāvasaktānāmidaṃ hi snehavartanam //

bālavṛddhasahasrāṇi sadā santyajya bāndhavāḥ /
dināni caiva rātrīśca duḥkhaṃ tiṣṭhanti bhūtale //

alaṃ nirbandhamāgatya śokasya parivāraṇam /
apratyayaṃ kuto hyasya punaradyeha jīvitam //

naiṣa jambukavākyena punaḥ prāpsyati jīvitam / mṛtasyotsṛṣṭadehasya punardeho na vidyate //

naiva mūrtipradānena jambukasya śatairapi /
na sa jīvayituṃ śakyo bālo varṣaśatairapi //

atha rudraḥ kumāro vā brahmā vā viṣṇureva ca /
varamasmai prayacchanti tato jīvedayaṃ śiśuḥ //

naiva bāṣpavimokṣeṇa na vā śvāsakṛtena ca /
na dīrgharuditenāyaṃ punarjīvaṃ gamiṣyati //

ahaṃ ca kroṣṭukaścaiva yūyaṃ ye cāsya bāndhavāḥ /
dharmādharmau gṛhītveha sarve vartāmahe'dhvani //

apriyaṃ paruṣaṃ cāpi paradrohaṃ parastriyam /
adharmamanṛtaṃ caiva dūrātprājño vivarjayet //

dharmaṃ satyaṃ śrutaṃ nyāyyaṃ mahatīṃ prāṇināṃ dayām /
ajihnatvamaśāṭhyaṃ ca yatnataḥ parimārgata //

mātaraṃ pitaraṃ vā'pi bāndhavānsuhṛdastathā /
jīvato ye na paśyati teṣāṃ dharmaviparyayaḥ //

yo na paśyati cakṣurbhyāṃ neṅgate ca kathañcana /
tasya niṣṭhāvasānānte rudantāḥ kiṃ kariṣyatha //

ityuktāste sutaṃ tyaktvā bhūmau śokapariplutāḥ /
dahyamānāḥ sutasnehātprayayurbāndhavā gṛham //
jambuka uvāca /

dāruṇo martyaloko'yaṃ sarvaprāṇivināśanaḥ /
iṣṭabandhuviyogaśca tathehālpaṃ ca jīvitam //

bahvalīkamasatyaṃ cāpyativādāpriyaṃvadam / imaṃ prekṣya punarbhāvaṃ duḥkhaśokavivardhanam /
na me mānuṣaloko'yaṃ muhūrtamapi rocate //

aho dhiggṛdhravākyena yathaivābuddhayastathā /
kathaṃ gacchatha niḥsnehāḥ sutasnehaṃ visṛjya ca //

pradīptāḥ putraśokena sannivartatha mānuṣāḥ /
śrutvā gṛdhrasya vacanaṃ pāpasyehākṛtātmanaḥ //

sukhasyānantaraṃ duḥkhaṃ duḥkhasyānantaraṃ sukham /
sukhaduḥkhāvṛte loke nāsti saukhyamanantakam //

imaṃ kṣititale tyaktvā bālaṃ rūpasamanvitam /
kulaśobhākaraṃ mūḍhāḥ putraṃ tyaktvā kva yāsyatha //

rūpayauvanasampannaṃ dyotamānamiva śriyā /
jīvantameva paśyāmi manasā nātra saṃśayaḥ //

vināśenāsya na hi vai sukhaṃ prāpsyatha mānuṣāḥ /
putraśokābhitaptānāṃ mṛtamapyadya vaḥ kṣamam //

duḥkhasambhāvanaṃ kṛtvā dhārayitvā sukhaṃ svayam /
tyaktvā gamiṣyatha kvādya samutsṛjyālpabuddhivat //
bhīṣma uvāca /

tathā dharmavirodhena priyamithyābhidhāyinām /
śmaśānavāsinā nityaṃ rātriṃ mṛgayatā nṛpa //

tato madhyasthatāṃ nītā vacanairamṛtopamaiḥ /
jambukena svakāryārthaṃ bāndhavāstatra vāritāḥ //
gṛdhra uvāca /

ayaṃ pretasamākīrṇo yakṣarākṣasasevitaḥ /
dāruṇaḥ kānanoddeśaḥ kauśikairabhināditaḥ //

bhīmaḥ sughoraśca tathā nīlameghasamaprabhaḥ /
asmiñśavaṃ parityajya pretakāryāṇyupāsata //

bhānuryāvanna yātyastaṃ yāvacca vimalā diśaḥ /
tāvadenaṃ parityajya pretakāryāṇyupāsata //

nadanti paruṣaṃ śyenāḥ śivāḥ krośanti dāruṇam /
mṛgendrāḥ pratinardanti ravirastaṃ ca gacchati //

citā dhūmena nīlena saṃrajyante ca pādapāḥ /
śmaśāne ca nirāhārāḥ pratinardanti devatāḥ //

sarve vikṛtadehāścāpyasmindeśe sudāruṇe /
yuṣmānpradharṣayiṣyanti vikṛtā māṃsabhojinaḥ //

krūraścāyaṃ vanoddeśo bhayamadya bhaviṣyati /
tyajyatāṃ kāṣṭhabhūto'yaṃ mucyatāṃ jāmbukaṃ vacaḥ //

yadi jambukavākyāni niṣphalānyanṛtāni ca /
śroṣyatha bhraṣṭavijñānāstataḥ sarve vinaṅkṣyatha //
jambuka uvāca /

sthīyatāṃ vo na bhetavyaṃ yāvattapati bhāskaraḥ /
tāvadasminsute snehādanirvedena vartata //

svairaṃ rudanto visrabdhāściraṃ snehena paśyata /
dāruṇe'sminvanoddeśe bhayaṃ vo na bhaviṣyati //

ayaṃ saumyo vanoddeśaḥ pitṛṇāṃ nidhanākaraḥ / sthīyatāṃ yāvadādityaḥ kiṃvaḥ kravyādabhāṣitaiḥ //

yadi gṛdhrasya vākyāni tīvrāṇi rabhasāni ca /
gṛhṇīta mohitātmānaḥ suto vo na bhaviṣyati //
bhīṣma uvāca /

gṛdhro nāstamite'bhyeti tiṣṭhennaktaṃ ca jambukaḥ /
mṛtasya taṃ parijanamūcatustau kṣudhānvitau //

svakāryabaddhakakṣau tau rājangṛdhro'tha jambukaḥ /
kṣutpipāsāpariśrāntau śāstramālambya jalpataḥ //

tayorvijñānaviduṣordvayormṛgapatatriṇoḥ /
vākyairamṛtakalpaistaiḥ pratiṣṭhante vrajanti ca //

śokadainyasamāviṣṭā rudantastasthire tadā /
svakāryakuśalābhyāṃ te sambhrāmyante ha naipuṇāt //

tathā tayorvivadatorvijñānaviduṣordvayoḥ /
bāndhavānāṃ sthitānāṃ cāpyupātiṣṭhata śankaraḥ //

devyā praṇodito devaḥ kāruṇyārdrīkṛtekṣaṇaḥ /
tatastānāha manujānvarado'smīti śankaraḥ //

te pratyūcuridaṃ vākya duḥkhitāḥ praṇatāḥ sthitāḥ / ekaputravihīnānāṃ sarveṣnāṃ jīvitārthinām /
putrasya no jīvadānājjīvitaṃ dātumarhasi //

evamuktaḥ sa bhagavānvāripūrṇena pāṇinā /
jīvaṃ tasmai kumārāya prādādvarṣaśatāni vai //

tathā gomāyugṛdhrābhyāṃ prādadatkṣudvināśanam /
varaṃ pinākī bhagavānsarvabhūtahite rataḥ //

tataḥ praṇamya te devaṃ śreyoharṣasamanvitāḥ /
kṛtakṛtyāḥ susaṃhṛṣṭāḥ prātiṣṭhanta tadā vibho //

anirvedena dīrgheṇa niścayena dhruveṇa ca /
devadevaprasādācca kṣipraṃ phalamavāpyate //

paśya daivasya saṃyogaṃ bāndhavānā ca niścayam /
kṛpaṇānāṃ tu rudatāṃ kṛtamaśrupramārjanam //

paśya cālpena kālena niścayādhveṣaṇena ca /
prasādaṃ śankarātprāpya duḥkhitāḥ sukhamāpnuvan //

te vismitāḥ prahṛṣṭāśca putrasañjīvanātpunaḥ /
babhūvurbharataśreṣṭha prasādācchankarasya vai //

tataste tvaritā rājaṃstyaktvā śokaṃ śiśūdbhavam /
viviśuḥ putramādāya nagaraṃ hṛṣṭamānasāḥ //

eṣā buddhiḥ samastānāṃ cāturvarṇyena darśitā //

dharmārthamokṣasaṃyuktamitihāsaṃ purātanam /
śrutvā manuṣyaḥ satatamihāmutra pramodate //