મહાભારત · અધ્યાય 12.152

કચ્ચિત્પિતામહેનાસીચ્છ્રુવં વા દૃષ્ટમેવ ચ ।
કચ્ચિન્મર્ત્યો મૃતો રાજન્પુનરુજ્જીવિતોઽભવત્ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

શૃણુ પાર્થ યથાવૃત્તમિતિહાસં પુરાતનમ્ ।
ગૃધ્રજમ્બુકસંવાદં યો વૃત્તો વૈદિશે પુરે ॥

કસ્યચિદ્બ્રાહ્મણસ્યાસીદ્દુઃખલબ્ધઃ સુતો મૃતઃ ।
બાલ એવ વિશાલાક્ષો બાલગ્રહનિપીડિતઃ ॥

દુઃખિતાઃ કેચિદાદાય બાલમપ્રાપ્તયોવનમ્ ।
કુલસર્વસ્વભૂતં વૈ રુદન્તઃ શોકકર્શિતાઃ ॥

બાલં મૃતં ગૃહીત્વાઽથ શ્મશાનાભિમુખાઃ સ્થિતાઃ ।
અઙ્ગેનાઙ્ગં સમાક્રસ્ય રુરુદુર્ભૃશદુઃખિતાઃ ॥

શોચન્તસ્તસ્ય પૂર્વોક્તાન્ભાષિતાંશ્ચાસકૃત્પુનઃ ।
તં બાલં ભૂતલે ક્ષિપ્ય પ્રતિગન્તું ન શક્નુયુઃ ॥

તેષાં રુદિતશબ્દેન ગૃધ્રોઽભ્યેત્ય વચોઽબ્રવીત્ ।
પ્રેતાત્મકમિમન્કાલે ત્યક્ત્વા ગચ્છત માચિરમ્ ॥

ઇહ પુંસાં સહસ્રાણિ સ્ત્રીસહસ્રાણિ ચૈવ હ ।
સમાનીતાનિ કાલેન હિત્વા વૈ યાન્તિ બાન્ધવાઃ ॥

સમ્પશ્યત જગત્સર્વં સુખદુઃખૈરધિષ્ઠિતમ્ ।
સંયોગો વિપ્રયોગશ્ચ પર્યાયેણોપલભ્યતે ॥

ગૃહીત્વા યે ચ ગચ્છન્તિ યેઽનુયાન્તિ ચ તાન્મૃતાન્ ।
તેઽપ્યાયુષઃ પ્રમાણેન સ્વેન ગચ્છન્તિ જન્તવઃ ॥

અલં સ્થિત્વા શ્મશાનેઽસ્મિન્ગૃધ્રગોમાયુસન્કુલે ।
કઙ્કાલબહુલે ઘોરે સર્વપ્રાણિભયન્કરે ॥

ન પુનર્જીવિતઃ કશ્ચિત્કાલધર્મમુપાગતઃ ।
પ્રિયો વા યદિ વા દ્વેષ્યઃ પ્રાણિનાં ગતિરીદૃશી ॥

સર્વેણ ખલુ મર્તવ્યં મર્ત્યલોકે પ્રસૂયતા ।
કૃતાન્તવિહિતે માર્ગે મૃતં કો જીવયિષ્યતિ ॥

દિશાન્તોપચિતો યાવદસ્તં ગચ્છતિ ભાસ્કરઃ ।
ગમ્યતાં સ્વમધિષ્ઠાનં સુતસ્નેહં વિસૃજ્ય વૈ ॥

તતો ગૃધ્રવચઃ શ્રુત્વા વિક્રોશન્તસ્તદા નૃપ ।
બાન્ધવાસ્તેઽભ્યગચ્છન્ત પુત્રમુત્સૃજ્ય ભૂતલે ॥

વિનિશ્ચિત્યાથ ચ તદા વિક્રોશન્તસ્તતસ્તતઃ । [મૃત ઇત્યેવ ગચ્છન્તો નિરાશાસ્તસ્ય દર્શને ॥ ]

નિશ્ચિતાર્થાશ્ચ તે સર્વે સન્ત્યજન્તઃ સ્વમાત્મજમ્ ।
નિરાશા જીવિતે તસ્ય માર્ગમાવૃત્ય ધિષ્ઠિતાઃ ॥

ધ્વાઙ્ક્ષપક્ષસવર્ણસ્તુ બિલાન્નિઃસૃત્ય જમ્બુકઃ ।
ગચ્છમાનાન્સ્મ તાનાહ નિર્ઘૃણાઃ ખલુ માનુષાઃ ॥

આદિત્યોઽયં સ્થિતો મૂઢાઃ સ્નેહં કુરુત મા ભયમ્ ।
બહુરૂપો મુહૂર્તાચ્ચ જીવેદપિ ચ બાલકઃ ॥

દર્ભાન્ભૂમૌ વિનિક્ષિપ્ય પુત્રસ્નેહવિનાકૃતાઃ ।
શ્મશાને સુતમુત્સૃજ્ય કસ્માદ્ગચ્છત નિર્ઘૃણાઃ ॥

ન વોઽસ્ત્યસ્મિન્સુતે સ્નેહો બાલે મધુરભાષિણિ ।
યસ્ય ભાષિતમાત્રેણ પ્રસાદમધિગચ્છત ॥

ન પશ્યધ્વં સુતસ્નેહો યાદૃશઃ પશુપક્ષિણામ્ ।
ન તેષાં ધારયિત્વા તાન્કશ્ચિદસ્તિ ફલાગમઃ ॥

ચતુષ્પાત્પક્ષિકીટાનાં પ્રાણિનાં સ્નેહસઙ્ગિનામ્ ।
પરલોકગતિસ્થાનાં મુનિયજ્ઞક્રિયામિવ ॥

તેષાં પુત્રાભિરામાણામિહ લોકે પરત્ર ચ ।
ન ગુણો દૃશ્યતે કશ્ચિત્પ્રજાઃ સન્ધારયન્તિ ચ ॥

અપશ્યતાં પ્રિયાન્પુત્રાન્યેષાં શોકો ન તિષ્ઠતિ ।
ન તે પોષણસમ્પ્રીતા માતાપિતર એવ હિ ॥

માનુષાણાં કુતઃ સ્નેહો યેષાં શોકો ન વિદ્યતે ।
ઇમં કુલકરં પુત્રં ત્યક્ત્વા ક્વ નુ ગમિષ્યથ ॥

ચિરં મુઞ્ચત બાષ્પં ચ ચિરં સ્નેહેનન પશ્યત ।
એવંવિધાનિ હીષ્ટાનિ દુસ્ત્યજાનિ વિશેષતઃ ॥

ક્ષીણસ્યાથામિશસ્તસ્ય શ્મશાનાભિમુખસ્ય ચ ।
બાન્ધવા યત્ર તિષ્ઠતિ તત્રાન્યો નાધિતિષ્ઠતિ ॥

સર્વસ્ય દયિતાઃ પ્રાણાઃ સર્વઃ સ્નેહં ચ વિન્દતિ ।
તિર્યગ્યોનિષ્વપિ સન્તાં સ્નેહં પશ્યત યાદૃશમ્ ॥

ત્યક્ત્વા કથં ગચ્છથેમં પદ્મલોલાયતેક્ષણમ્ । યથા નવોદ્વાહકૃતં સ્નાનમાલ્યવિભૂષિતમ્ ।

જમ્બુકસ્ય વચઃ શ્રુત્વા કૃપણં પરિદેવતઃ ।
ન્યવર્તન્ત તદા સર્વે બાલાર્થં તે સ્મ માનુષાઃ ॥
ગૃધ્ર ઉવાચ ।

અહો બત નૃશંસેન જમ્બુકેનાલ્પમેધસા ।
ક્ષુદ્રેણોક્તા હીનસત્વા માનુષાઃ કિં નિવર્તથ ॥

પઞ્ચભૂતપરિત્યક્તં શુષ્કં કાષ્ઠત્વમાગતમ્ ।
કસ્માચ્છોચથ નિશ્ચેષ્ટમાત્માનં કિં ન શોચથ ॥

તપઃ કુરુત વૈ તીવ્રં મુચ્યધ્વં યેન કિલ્બિષાત્ ।
તપસા લભ્યતે સર્વં વિલાપઃ કિં કરિષ્યતિ ॥

અનિષ્ટાનિ ન ભાગ્યાનિ જાનીત સ્વંસ્વમાત્મના ।
યેન ગચ્છતિ બાલોઽયં દત્ત્વા શોકમનન્તકમ્ ॥

ધનં ગાવઃ સુવર્ણં ચ મણિરત્નમથાપિ ચ ।
અપત્યં ચ તપોમૂલં તપો યોગાચ્ચ લભ્યતે ॥

યથા કૃતા ચ ભૂતેષુ પ્રાપ્યતે સુખદુઃખિતા ।
ગૃહીત્વા જાયતે જન્તુર્દુઃખાનિ ચ સુખાનિ ચ ॥

ન કર્મણા પિતુઃ પુત્રઃ પિતા વ્રા પુત્રકર્મણા ।
માર્ગેણાન્યેન ગચ્છન્તિ બદ્ધાઃ સુકૃતદુષ્કૃતૈઃ ॥

ધર્મં ચરત યત્નેન તથાઽધર્માન્નિવર્તત ।
વર્તધ્વં ચ યથાકાલં દૈવતેષુ દ્વિજેષુ ચ ॥

શોકં ત્યજત દૈન્યં ચ સુતસ્નેહાન્નિવર્તત ।
ત્યજ્યતામયમાક્રોશસ્તતઃ શીઘ્રં નિવર્તત ॥

યત્કરોતિ શુભં કર્મ તથા કર્મ સુદારુણમ્ ।
તત્કર્તૈવ સમશ્નાતિ બાન્ધવાનાં કિમત્ર હ ॥

ઇહ ત્યક્ત્વા ન તિષ્ઠન્તિ બાન્ધવા બાન્ધવં પ્રિયમ્ ।
સ્નેહમુત્સૃજ્ય ગચ્છન્તિ બાષ્પપૂર્ણાવિલેક્ષણાઃ ॥

પ્રાજ્ઞો વા યદિ વા મૂર્ખઃ સધનો નિર્ધનોઽપિ વા ।
સર્વઃ કાલવશં યાતિ શુભાશુભસમન્વિતઃ ॥

કિં કરિષ્યથ શોચિત્વા મૃતં કિમનુશોચથ ।
સર્વસ્ય હિ પ્રભુઃ કાલો ધર્મતઃ સમદર્શનઃ ॥

યૌવનસ્થાંશ્ચ બાલાંશ્ચ બૃદ્ધાન્ગર્ભગતાનપિ ।
સર્વાનાવિશતે મૃત્યુરેવમ્ભૂતમિદં જગત્ ॥
જમ્બુક ઉવાચ ।

અહો મન્દીકૃતઃ સ્નેહો ગૃધ્રેણેહાલ્પબુદ્ધિના ।
પુત્રસ્નેહાભિભૂતાનાં યુષ્માકં શોચતાં ભૃશમ્ ॥

સમૈઃ સમ્યક્પ્રયુક્તૈશ્ચ વચનૈર્હેતુદર્શનૈઃ । સર્વમેતત્પ્રપદ્યાશુ કુરુધ્વં વા વિચારણાં ।
યદ્ગચ્છથ જલસ્થાનં સ્નેહમુત્સૃજ્ય દુસ્ત્યજમ્ ॥

અહો પુત્રવિયોગેન મૃતશૂન્યોપસેવનાત્ ।
ક્રોશતાં વા ભૃશં દુઃખં વિવત્સાનાં ગવામિવ ॥

અદ્ય શોકં વિજાનામિ માનુષાણાં મહીતલે ।
સ્નેહં હિ કારણં કૃત્વા મમાપ્યશ્રૂણ્યથાપતન્ ॥

યત્નો હિ સતતં કાર્યસ્તતો દૈવેન સિદ્ધ્યતિ ।
દૈવં પુરુષકારશ્ચ કૃતાન્તેનોપપદ્યતે ॥

અનિર્વેદઃ સદા કાર્યો નિર્વેદાદ્ધિ કુતઃ સુખમ્ ।
પ્રયત્નાત્પ્રાપ્યતે હ્યર્થઃ કસ્માદ્ગચ્છથ નિર્દયમ્ ॥

આત્મમાંસોપવૃત્તં ચ શરીરાર્ધમર્યી તનુમ્ ।
પિતૄણાં વંશકર્તારં વને ત્યક્ત્વા ક્વ યાસ્યથ ॥

અથવાઽસ્તં ગતે સૂર્યે સન્ધ્યાકાલ ઉપસ્થિતે ।
તતો નેષ્યશ્ચ વા પુત્રમિહસ્થા વા ભવિષ્યથ ॥
ગૃધ્ર ઉવાચ ।

અદ્ય વર્ષસહસ્રં મે સાગ્રં જાતસ્ય માનુષાઃ ।
ન ચ પશ્યામિ જીવન્તં મૃતં સ્ત્રીપુન્નપુંસકમ્ ॥

મૃતા ગર્ભેષુ જાયન્તે જાતમાત્રા મ્રિયન્તિ ચ ।
ચન્ક્રમન્તો મ્રિયન્તે ચ યૌવનસ્થાસ્તથા પરે ॥

અનિત્યાનીહ ભાગ્યાનિ ચતુષ્પાત્પક્ષિણામપિ ।
જઙ્ગમાજઙ્ગમાનાં ચ હ્યાયુરગ્રેઽવતિષ્ઠતે ॥

ઇષ્ટદારવિયુક્તાશ્ચ પુત્રશોકાન્વિતાસ્તથા ।
દહ્યમાનાઃ સ્મ શોકેન ગૃહં ગચ્છન્તિ નિત્યશઃ ॥

અનિષ્ટાનાં સહસ્રાણિ તથેષ્ટાનાં શતાનિ ચ ।
ઉત્સૃજ્યેહ પ્રયાતા વૈ બાન્ધવા ભૃશદુઃખિતાઃ ॥

ત્યજ્યતામેષ નિસ્તેજાઃ શૂન્યઃ કાષ્ઠત્વમાગતઃ ।
અન્યદેહવિષક્તં હિ શિશું કાષ્ઠમુપાસથ ॥

ત્યક્તજીવસ્ય વૈ બાષ્પં કસ્માદ્ધિત્વા ન ગચ્છત ।
નિરર્થકો હ્યયં સ્નેહો નિષ્ફલશ્ચ પરિશ્રમઃ ॥

ન ચ ક્ષુર્ભ્યાં ન કર્ણાભ્યાં ચ શૃણોતિ સ પશ્યતિ ।
કસ્માદેનં સપ્નુત્સૃજ્ય ન ગૃહાન્ગચ્છતાશુ વૈ ॥

મોક્ષધર્માશ્રિતૈર્વાક્યૈર્હેતુમદ્ભિઃ સુનિષ્ઠુરૈઃ ।
ભયોક્તા ગચ્છત ક્ષિપ્રં સ્વં સ્વમેવ નિવેશનમ્ ॥

પ્રજ્ઞાવિજ્ઞાનયુક્તેન બુદ્ધિસઞ્જ્ઞાપ્રદાયિના ।
વચ્ચં શ્રાવિતા નૂનં માનુષાઃ સન્નિવર્તથ ॥

[શોકો દ્વિગુણતાં યાતિ દૃષ્ટ્વા સ્મૃત્વા ચ ચેષ્ટિતમ્ । ઇત્યેતદ્વચનં શ્રુત્વા સન્નિવૃત્તાસ્તુ માનુષાઃ ।
અપશ્યત્તં તદા સુપ્તં દ્રુતમાગત્ય જમ્બુકઃ ॥ ]
જમ્બુક ઉવાચ ।

ઇમં કનકવર્ણાભં ભૂષણૈઃ સમલન્કૃતમ્ ।
ગૃધ્રવાક્યાત્કથં પુત્રં ત્યક્ષ્યધ્વં પિતૃપિણ્ડદમ્ ॥

ન સ્નેહસ્ય ચ વિચ્છેદો વિલાપરુદિતસ્ય ચ ।
મૃતસ્યાસ્ય પરિત્યાગાત્તાપો વૈ ભવિતા ધ્રુવમ્ ॥

શ્રૂયતે શમ્બુકે શૂદ્રે હતે બ્રાહ્મણદારકઃ ।
જીવિતો ધર્મમાસાદ્ય રામાત્સત્યપરાક્રમાત્ ॥

તથા શ્વૈત્યસ્ય રાજર્ષેર્બાલો દિષ્ટાન્તમાગતઃ ।
મુનિના ધર્મનિષ્ઠેન મૃતઃ સઞ્જીવિતઃ પુનઃ ॥

તથા કશ્ચિદ્ભવેત્સિદ્ધો મુનિર્વા દેવતાપિ વા ।
કૃપણાનામનુક્રોશં કુર્યાદ્વો રુદતામિહ ॥

ઇત્યુક્તાસ્તે ન્યવર્તન્ત શોકાર્તાઃ પુત્રવત્સલાઃ । અઙ્કે શિરઃ સમાધાય રુરુદુર્બહુવિસ્તરમ્ ।
તેષાં રુદિતશબ્દેન ગૃધ્રોઽભ્યેત્ય વચોઽબ્રવીત્ ॥

અશ્રુપાતપરિક્લિન્નઃ પાણિસ્પર્શપ્રપીડિતઃ ।
ધર્મરાજપ્રયોગાચ્ચ દીર્ઘનિદ્રાં પ્રવેશિતઃ ॥

તપસાઽપિ હિ સંયુક્તો જનઃ કાલેન હન્યતે । સર્વસ્નેહાવસક્તાનામિદં હિ સ્નેહવર્તનમ્ ॥

બાલવૃદ્ધસહસ્રાણિ સદા સન્ત્યજ્ય બાન્ધવાઃ ।
દિનાનિ ચૈવ રાત્રીશ્ચ દુઃખં તિષ્ઠન્તિ ભૂતલે ॥

અલં નિર્બન્ધમાગત્ય શોકસ્ય પરિવારણમ્ ।
અપ્રત્યયં કુતો હ્યસ્ય પુનરદ્યેહ જીવિતમ્ ॥

નૈષ જમ્બુકવાક્યેન પુનઃ પ્રાપ્સ્યતિ જીવિતમ્ । મૃતસ્યોત્સૃષ્ટદેહસ્ય પુનર્દેહો ન વિદ્યતે ॥

નૈવ મૂર્તિપ્રદાનેન જમ્બુકસ્ય શતૈરપિ ।
ન સ જીવયિતું શક્યો બાલો વર્ષશતૈરપિ ॥

અથ રુદ્રઃ કુમારો વા બ્રહ્મા વા વિષ્ણુરેવ ચ ।
વરમસ્મૈ પ્રયચ્છન્તિ તતો જીવેદયં શિશુઃ ॥

નૈવ બાષ્પવિમોક્ષેણ ન વા શ્વાસકૃતેન ચ ।
ન દીર્ઘરુદિતેનાયં પુનર્જીવં ગમિષ્યતિ ॥

અહં ચ ક્રોષ્ટુકશ્ચૈવ યૂયં યે ચાસ્ય બાન્ધવાઃ ।
ધર્માધર્મૌ ગૃહીત્વેહ સર્વે વર્તામહેઽધ્વનિ ॥

અપ્રિયં પરુષં ચાપિ પરદ્રોહં પરસ્ત્રિયમ્ ।
અધર્મમનૃતં ચૈવ દૂરાત્પ્રાજ્ઞો વિવર્જયેત્ ॥

ધર્મં સત્યં શ્રુતં ન્યાય્યં મહતીં પ્રાણિનાં દયામ્ ।
અજિહ્નત્વમશાઠ્યં ચ યત્નતઃ પરિમાર્ગત ॥

માતરં પિતરં વાઽપિ બાન્ધવાન્સુહૃદસ્તથા ।
જીવતો યે ન પશ્યતિ તેષાં ધર્મવિપર્યયઃ ॥

યો ન પશ્યતિ ચક્ષુર્ભ્યાં નેઙ્ગતે ચ કથઞ્ચન ।
તસ્ય નિષ્ઠાવસાનાન્તે રુદન્તાઃ કિં કરિષ્યથ ॥

ઇત્યુક્તાસ્તે સુતં ત્યક્ત્વા ભૂમૌ શોકપરિપ્લુતાઃ ।
દહ્યમાનાઃ સુતસ્નેહાત્પ્રયયુર્બાન્ધવા ગૃહમ્ ॥
જમ્બુક ઉવાચ ।

દારુણો મર્ત્યલોકોઽયં સર્વપ્રાણિવિનાશનઃ ।
ઇષ્ટબન્ધુવિયોગશ્ચ તથેહાલ્પં ચ જીવિતમ્ ॥

બહ્વલીકમસત્યં ચાપ્યતિવાદાપ્રિયંવદમ્ । ઇમં પ્રેક્ષ્ય પુનર્ભાવં દુઃખશોકવિવર્ધનમ્ ।
ન મે માનુષલોકોઽયં મુહૂર્તમપિ રોચતે ॥

અહો ધિગ્ગૃધ્રવાક્યેન યથૈવાબુદ્ધયસ્તથા ।
કથં ગચ્છથ નિઃસ્નેહાઃ સુતસ્નેહં વિસૃજ્ય ચ ॥

પ્રદીપ્તાઃ પુત્રશોકેન સન્નિવર્તથ માનુષાઃ ।
શ્રુત્વા ગૃધ્રસ્ય વચનં પાપસ્યેહાકૃતાત્મનઃ ॥

સુખસ્યાનન્તરં દુઃખં દુઃખસ્યાનન્તરં સુખમ્ ।
સુખદુઃખાવૃતે લોકે નાસ્તિ સૌખ્યમનન્તકમ્ ॥

ઇમં ક્ષિતિતલે ત્યક્ત્વા બાલં રૂપસમન્વિતમ્ ।
કુલશોભાકરં મૂઢાઃ પુત્રં ત્યક્ત્વા ક્વ યાસ્યથ ॥

રૂપયૌવનસમ્પન્નં દ્યોતમાનમિવ શ્રિયા ।
જીવન્તમેવ પશ્યામિ મનસા નાત્ર સંશયઃ ॥

વિનાશેનાસ્ય ન હિ વૈ સુખં પ્રાપ્સ્યથ માનુષાઃ ।
પુત્રશોકાભિતપ્તાનાં મૃતમપ્યદ્ય વઃ ક્ષમમ્ ॥

દુઃખસમ્ભાવનં કૃત્વા ધારયિત્વા સુખં સ્વયમ્ ।
ત્યક્ત્વા ગમિષ્યથ ક્વાદ્ય સમુત્સૃજ્યાલ્પબુદ્ધિવત્ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

તથા ધર્મવિરોધેન પ્રિયમિથ્યાભિધાયિનામ્ ।
શ્મશાનવાસિના નિત્યં રાત્રિં મૃગયતા નૃપ ॥

તતો મધ્યસ્થતાં નીતા વચનૈરમૃતોપમૈઃ ।
જમ્બુકેન સ્વકાર્યાર્થં બાન્ધવાસ્તત્ર વારિતાઃ ॥
ગૃધ્ર ઉવાચ ।

અયં પ્રેતસમાકીર્ણો યક્ષરાક્ષસસેવિતઃ ।
દારુણઃ કાનનોદ્દેશઃ કૌશિકૈરભિનાદિતઃ ॥

ભીમઃ સુઘોરશ્ચ તથા નીલમેઘસમપ્રભઃ ।
અસ્મિઞ્શવં પરિત્યજ્ય પ્રેતકાર્યાણ્યુપાસત ॥

ભાનુર્યાવન્ન યાત્યસ્તં યાવચ્ચ વિમલા દિશઃ ।
તાવદેનં પરિત્યજ્ય પ્રેતકાર્યાણ્યુપાસત ॥

નદન્તિ પરુષં શ્યેનાઃ શિવાઃ ક્રોશન્તિ દારુણમ્ ।
મૃગેન્દ્રાઃ પ્રતિનર્દન્તિ રવિરસ્તં ચ ગચ્છતિ ॥

ચિતા ધૂમેન નીલેન સંરજ્યન્તે ચ પાદપાઃ ।
શ્મશાને ચ નિરાહારાઃ પ્રતિનર્દન્તિ દેવતાઃ ॥

સર્વે વિકૃતદેહાશ્ચાપ્યસ્મિન્દેશે સુદારુણે ।
યુષ્માન્પ્રધર્ષયિષ્યન્તિ વિકૃતા માંસભોજિનઃ ॥

ક્રૂરશ્ચાયં વનોદ્દેશો ભયમદ્ય ભવિષ્યતિ ।
ત્યજ્યતાં કાષ્ઠભૂતોઽયં મુચ્યતાં જામ્બુકં વચઃ ॥

યદિ જમ્બુકવાક્યાનિ નિષ્ફલાન્યનૃતાનિ ચ ।
શ્રોષ્યથ ભ્રષ્ટવિજ્ઞાનાસ્તતઃ સર્વે વિનઙ્ક્ષ્યથ ॥
જમ્બુક ઉવાચ ।

સ્થીયતાં વો ન ભેતવ્યં યાવત્તપતિ ભાસ્કરઃ ।
તાવદસ્મિન્સુતે સ્નેહાદનિર્વેદેન વર્તત ॥

સ્વૈરં રુદન્તો વિસ્રબ્ધાશ્ચિરં સ્નેહેન પશ્યત ।
દારુણેઽસ્મિન્વનોદ્દેશે ભયં વો ન ભવિષ્યતિ ॥

અયં સૌમ્યો વનોદ્દેશઃ પિતૃણાં નિધનાકરઃ । સ્થીયતાં યાવદાદિત્યઃ કિંવઃ ક્રવ્યાદભાષિતૈઃ ॥

યદિ ગૃધ્રસ્ય વાક્યાનિ તીવ્રાણિ રભસાનિ ચ ।
ગૃહ્ણીત મોહિતાત્માનઃ સુતો વો ન ભવિષ્યતિ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

ગૃધ્રો નાસ્તમિતેઽભ્યેતિ તિષ્ઠેન્નક્તં ચ જમ્બુકઃ ।
મૃતસ્ય તં પરિજનમૂચતુસ્તૌ ક્ષુધાન્વિતૌ ॥

સ્વકાર્યબદ્ધકક્ષૌ તૌ રાજન્ગૃધ્રોઽથ જમ્બુકઃ ।
ક્ષુત્પિપાસાપરિશ્રાન્તૌ શાસ્ત્રમાલમ્બ્ય જલ્પતઃ ॥

તયોર્વિજ્ઞાનવિદુષોર્દ્વયોર્મૃગપતત્રિણોઃ ।
વાક્યૈરમૃતકલ્પૈસ્તૈઃ પ્રતિષ્ઠન્તે વ્રજન્તિ ચ ॥

શોકદૈન્યસમાવિષ્ટા રુદન્તસ્તસ્થિરે તદા ।
સ્વકાર્યકુશલાભ્યાં તે સમ્ભ્રામ્યન્તે હ નૈપુણાત્ ॥

તથા તયોર્વિવદતોર્વિજ્ઞાનવિદુષોર્દ્વયોઃ ।
બાન્ધવાનાં સ્થિતાનાં ચાપ્યુપાતિષ્ઠત શન્કરઃ ॥

દેવ્યા પ્રણોદિતો દેવઃ કારુણ્યાર્દ્રીકૃતેક્ષણઃ ।
તતસ્તાનાહ મનુજાન્વરદોઽસ્મીતિ શન્કરઃ ॥

તે પ્રત્યૂચુરિદં વાક્ય દુઃખિતાઃ પ્રણતાઃ સ્થિતાઃ । એકપુત્રવિહીનાનાં સર્વેષ્નાં જીવિતાર્થિનામ્ ।
પુત્રસ્ય નો જીવદાનાજ્જીવિતં દાતુમર્હસિ ॥

એવમુક્તઃ સ ભગવાન્વારિપૂર્ણેન પાણિના ।
જીવં તસ્મૈ કુમારાય પ્રાદાદ્વર્ષશતાનિ વૈ ॥

તથા ગોમાયુગૃધ્રાભ્યાં પ્રાદદત્ક્ષુદ્વિનાશનમ્ ।
વરં પિનાકી ભગવાન્સર્વભૂતહિતે રતઃ ॥

તતઃ પ્રણમ્ય તે દેવં શ્રેયોહર્ષસમન્વિતાઃ ।
કૃતકૃત્યાઃ સુસંહૃષ્ટાઃ પ્રાતિષ્ઠન્ત તદા વિભો ॥

અનિર્વેદેન દીર્ઘેણ નિશ્ચયેન ધ્રુવેણ ચ ।
દેવદેવપ્રસાદાચ્ચ ક્ષિપ્રં ફલમવાપ્યતે ॥

પશ્ય દૈવસ્ય સંયોગં બાન્ધવાના ચ નિશ્ચયમ્ ।
કૃપણાનાં તુ રુદતાં કૃતમશ્રુપ્રમાર્જનમ્ ॥

પશ્ય ચાલ્પેન કાલેન નિશ્ચયાધ્વેષણેન ચ ।
પ્રસાદં શન્કરાત્પ્રાપ્ય દુઃખિતાઃ સુખમાપ્નુવન્ ॥

તે વિસ્મિતાઃ પ્રહૃષ્ટાશ્ચ પુત્રસઞ્જીવનાત્પુનઃ ।
બભૂવુર્ભરતશ્રેષ્ઠ પ્રસાદાચ્છન્કરસ્ય વૈ ॥

તતસ્તે ત્વરિતા રાજંસ્ત્યક્ત્વા શોકં શિશૂદ્ભવમ્ ।
વિવિશુઃ પુત્રમાદાય નગરં હૃષ્ટમાનસાઃ ॥

એષા બુદ્ધિઃ સમસ્તાનાં ચાતુર્વર્ણ્યેન દર્શિતા ॥

ધર્માર્થમોક્ષસંયુક્તમિતિહાસં પુરાતનમ્ ।
શ્રુત્વા મનુષ્યઃ સતતમિહામુત્ર પ્રમોદતે ॥