Mahabharata · Chapter 12.141

hīne paramake dharme sarvalokavilaṅghite /
adharme dharmatāṃ nīte dharme cādharmatāṃ gate //

maryādāsu prabhinnāsu kṣubhite lokiścaye /
rājabhiḥ pīḍite loke corairvā'pi viśāmpate //

sarvāśrameṣu mūḍheṣu karmasūpahateṣu ca /
kāmāllobhācca mohācca bhayaṃ paśyatsu bhārata //

aviśvasteṣu sarveṣu nityaṃ bhīteṣu bhārata /
nityaṃ ca hanyamāneṣu vañcayatsu parasparam //

pradīpteṣu ca deśeṣu brāhmaṇye cātipīḍite /
avarṣati ca parjanye mitho bhede samutthite //

sarvasmindasyusādbhūte pṛthivyāmupajīvane /
kenasvidbrāhmaṇo jīvejjaghanye kāla āgate //

atitikṣuḥ putrapautrānanukrośānnarādhipa /
katamāpadi varteta tanme brūhi pitāmaha //

kathaṃ ca rājā varteta loke kaluṣatāṃ gate /
kathamarthācca dharmācca na hīyeta parantapa //
bhīṣma uvāca /

rājamūlā mahābāho yogakṣemasuvṛṣṭayaḥ /
prajāsu vyādhayaścaiva maraṇaṃ ca bhayāni ca //

kṛtaṃ tretā dvāparaṃ ca kaliśca bharatarṣabha /
rājamūlā iti matirmama nāstyatra saṃśayaḥ //

tasmiṃstvabhyāgate kāle prajānāṃ doṣakārake /
vijñānabalamāsthāya jīvitavyaṃ bhavettadā //

adhāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam /
viśvāmitrasya saṃvādaṃ caṇḍālasya ca pakkaṇe //

tretādvāparayoḥ sandhau purā daivavyatikramāt /
anāvṛṣṭirabhūddhorā loke dvādaśavārṣikī //

prajānāmativṛddhānāṃ yugānte samupasthite /
tretāyāṃ mokṣasamaye dvāparapratipādane //

na vavarṣa sahasrākṣaḥ pratilomo'bhavadguruḥ /
jagāma dakṣiṇaṃ mārgaṃ somo vyāvṛttamaṇḍalaḥ //

nāvaśyāyo'pi rātryante kuta evābhrarājayaḥ /
nadyaḥ sankṣiptatoyaughāḥ kiñcidantargatā'bhavan //

sarāṃsi saritaścaiva kūpāḥ prasravaṇāni ca /
hatatviṣo na lakṣyante nisargātpūrvakāritāt //

bhūmiḥ śuṣkajalasthānā vinivṛttasabhāprapā /
nivṛttayajñasvādhyāyā nirvaṣaṭ्kāramaṅgalā //

utsannakṛṣigorakṣā nivṛttavipaṇāpaṇā /
nivṛttapūrvasamayā sampranaṣṭamahotsavā //

asthikaṅkālasankīrṇā hāhābhūtanarākulā /
śūnyabhūyiṣṭhanagarā dagdhagrāmaniveśanā //

kvaciccoraiḥ kvacicchūraiḥ kvacidrājabhirāturaiḥ /
parasparabhayāccaiva śūnyabhūyiṣṭhanirjanā //

gatadaivatasaṃsthānā vṛddhabālavinākṛtā /
gojāvimahiṣīhīnā parasparaparāhatā //

hataviprā hatārakṣā pranaṣṭotsavasañcayā /
śavabhūtanaraprāyā babhūva vasudhā tadā //

tasminpratibhaye kāle kṣīṇadharme yudhiṣṭhira /
babhūvuḥ kṣudhitā martyāḥ khādamānāḥ parasparam //

ṛṣayo niyamāṃstyaktvā parityaktāgnidevatāḥ /
āśramānsamparityajya paryadhāvannitastataḥ //

viśvāmitro'tha bhagavānmaharṣiraniketanaḥ /
kṣudhā parigato dhīmānsamantātparyadhāvat //

tyaktvā dārāṃśca putrāṃśca kasmiṃśca janasaṃsadi /
bhakṣyābhakṣyasamo bhrūtvā niragniraniketanaḥ //

sa kadācitparipatañśvapacānāṃ niketanam /
hiṃsrāṇāṃ prāṇighātānāmāsasāda vane kvacit //

vibhinnakalaśākīrṇaṃ śramāṃsena ca bhūṣitam /
varāhakharabhagnāsthikapālaghaṭasankulam //

mṛtacelaparistīrṇaṃ nirmālyakṛtabhūṣaṇam /
sarpanirmokamālābhiḥ kṛtacihnakuṭīmukham //

kukkuṭārābahulaṃ gardabhadhvanināditam /
uddhoṣadbhiḥ kharairvākyaiḥ kalahadbhiḥ parasparam //

ulūkapakṣidhvanibhirdevatāyatanairvṛtam /
lohaghaṇṭāpariṣkāraṃ śvayūthaparivāritam //

tatpraviśya kṣudhāviṣṭo gādhiputro mahānṛpiḥ /
āhārānveṣaṇe yuktaḥ paraṃ yatnaṃ samāsthitaḥ //

na ca kvacidavindatsa bhikṣamāṇo'pi kauśikaḥ /
māṃsamannaṃ phalaṃ mūlamanyadvā tatra kiñcana //

aho kṛcchraṃ mayā prāptamiti niścitya kauśikaḥ /
papāta bhūmau daurbalyāttasmiṃścaṇḍālapakkaṇe //

sa cintayāmāsa muniḥ kinnu me sukṛtaṃ bhavet /
kathaṃ vṛthā na mṛtyuḥ syāditi pārthivasattama //

sa dadarśa śvamāṃsasya kutantrīṃ patitāṃ muniḥ /
caṇḍālasya gṛhe rājansadyaḥ śastrahatasya vai //

sa cintayāmāsa tadā steyaṃ kāryamito mayā /
na--dānīmupāyo me vidyate prāṇadhāraṇe //

---su vihitaṃ steyaṃ viśiṣṭasamahīnataḥ / parasparaṃ bhavetpūrvamāstheyamiti niścayaḥ /

hīnādādeyamādau syātsamānāttadanantaram /
asambhave tvādadīta viśiṣṭādapi dhārmikāt //

so'hamantāvasāyīnāṃ harāmyenāṃ pratigrahāt /
na steyadoṣaṃ paśyāmi hariṣyāmyetadāmiṣam //

etāṃ buddhiṃ samāsthāya viśvāmitro mahāmuniḥ /
tasmindeśe susuṣvāpa patito yatra bhārata //

sa vigāḍhāṃ niśāṃ dṛṣṭvā supte caṇḍālapakkaṇe /
śanairutthāya bhagavānpraviveśa kuṭīmukham //

sa supta eva caṇḍālaḥ śleṣmāpihitalocanaḥ /
paribhinnasvaro rūkṣaḥ provācāpriyadarśanaḥ //

kaḥ kutantrīṃ ghaṭṭayati supte caṇḍālapakkaṇe /
jāgarmi naiva supto'smi hato'sīti ca dāruṇaḥ //

viśvāmitro'hamityeva sahasā tamuvāca ha /
sahasā'bhyāgataṃ bhūyaḥ sodvegastena karmaṇā //

viśvāmitro'hamāyuṣmannāgato'haṃ bubhukṣitaḥ /
mā vadhīrmama sadbuddhe yadi samyakprapaśyasi //

caṇḍālastadvacaḥ śrutvā maharṣerbhāvitātmanaḥ /
śayanādupasambhrānta udyayau prati taṃ tataḥ //

sa visṛjyāśru netrābhyāṃ bahumānātkṛtāñjaliḥ /
uvāca kauśikaṃ rātrau brahmankiṃ te cikīrṣitam //

viśvāmitrastu mātaṅgamuvāca parisāntvayan /
kṣudhito'ntargataprāṇo hariṣyāmi śvajāghanīm //

kṣudhitaḥ kaluṣaṃ yāto nāsti hrīraśanārthinaḥ /
kṣucca māṃ dūṣayatyatra hariṣyāmi śvajāghanīm //

avasīdanti me prāṇāḥ smṛtirme naśyati kṣudhā / durbalo naṣṭasañjñaśca bhakṣyābhakṣyavivarjitaḥ /
sodharmaṃ budhyamāno'pi hariṣyāmi śvajāghanīm //

yadā bhaikṣaṃ na vindāmi yuṣmākamahamālaye /
tadā buddhiḥ kṛtā pāpe hariṣyāmi śvajāghanīm //

agnirmukhaṃ purodhāśca devānāṃ śuciṣāṅvibhuḥ /
yathā ca sarvabhugbrahmā tathā māṃ viddhi dharmataḥ //

tamuvāca sa caṇḍālo maharṣe śṛṇu me vacaḥ /
śrutvā tathā tamātiṣṭha yathā dharmo na hīyate //

dharmaṃ tavāpi viprarṣe śṛṇu yatte bravīmyaham //

mṛgāṇāmadhamaṃ śvānaṃ pravadanti manīṣiṇaḥ /
tasyāpyadhama uddeśaḥ śarīrasya tu jāghī //

nedaṃ samyagvyavasitaṃ maharṣe karma garhitam /
caṇḍālasvasya haraṇamabhakṣyasya viśeṣataḥ //

sādhvanyamanupaśya tvamupāyaṃ prāṇadhāraṇe /
śvamāṃsalobhāttapaso nāśaste syānmahāmune //

jānatā vihito mārgo na kāryo dharmasankaraḥ /
mā sma dharmaṃ parityākṣīstvaṃ hi dharmaviduttamaḥ //

viśvāmitrastato rājannityukto bharatarṣabha /
kṣudhārtaḥ pratyuvācedaṃ punareva mahāmuniḥ //

nirāhārasya sumahānmama kālo'bhidhāvataḥ /
na vidyate'pyupāyaśca kaścinme prāṇadhāraṇe //

yenakena viśeṣeṇa karmaṇā yenakenacit /
ujjihīrṣe sīdamānaḥ samartho dharmamācaret //

aindro dharmaḥ kṣatriyāṇāṃ brāhmaṇānāmathāgnikaḥ /
brahmavahnirmama balaṃ bhokṣyāmi śamayankṣudhām //

yathāyathaiva jīveddhi tatkartavyamahelayā /
jīvitaṃ maraṇācchreyo jīvandharmamavāpnuyāt //

so'haṃ jīvitamākāṅkṣannabhakṣyasyāpi bhakṣaṇam /
vyavasye buddhipūrvaṃ vai tadbhavānanumanyatām //

jīvandharmaṃ cariṣyāmi praṇotsyāmyaśubhāni tu /
tapobhirvidyayā caiva jyotīṃṣīva mahattamaḥ //
śvapaca uvāca /

naitatkhādanprāpsyase prāṇamadya nāyurdīrghaṃ nāmṛtasyeva tṛptim /
bhikṣāmanyāṃ bhikṣa mā te manostu śvabhakṣaṇe śvā hyabhakṣyo dvijānām //
viśvāmitra uvāca /

na durbhikṣe sulabhaṃ māṃsamanya cchvapākamanye na ca me'sti vittama /
kṣughārtaścāhamagatirnirāśaḥ śvajāghanīṃ ṣa़ḍ्sātsādhu manye //
śvapaca uvāca /

pañca pañcanakhā bhakṣyā brahmakṣatrasya vai viśaḥ / śalyakaḥ śvāvidho godhā śaśaḥ kūrmaśca pañcamaḥ /
yadi śāstraṃ pramāṇaṃ te mā'bhakṣye vai manaḥ kṛthāḥ //
viśvāmitra uvāca /

agastyenāsuro jagdho vātāpiḥ kṣudhitena vai /
ahamāpadgataḥ kṣubdho bhakṣayiṣye śvajāghanīm //
śvapaca uvāca /

bhikṣāmanyāmāhareti na ca kartumihārhasi /
na nūnaṃ kāryametadvai hara kāmaṃ śvajāghanīm //
viśvāmitra uvāca /

śiṣṭā vai kāraṇaṃ dharme tadvṛttamanuvartaye /
parāṃ medhyāśanādenāṃ bhakṣyāṃ manye śvajāghanīm //
śvapaca uvāca /

asadbhiryaḥ samācīrṇo na sa dharmaḥ sanātanaḥ /
akāryamiha kāryaṃ vā mā chalenāśubhaṃ kṛthāḥ //
viśvāmitra uvāca /

na pātakaṃ nāvamatamṛṣiḥ sankartumarhati /
samau ca śvamṛgau manye tasmādbhokṣye śvajāghanīm //
śvapaca uvāca /

yadbrāhmaṇārthe kṛtamarthinena tenarṣiṇā tadabhakṣyaṃ na kāmāt /
sa vai dharmo yatra na pāpamasti sarvairupāyairguravo hi rakṣyāḥ //
viśvāmitra uvāca /

mitraṃ ca me brāhmaṇasyāyamātmā priyaśca me pūjyatamaśca loke /
tadbhoktukāmo'hamimāṃ jihīrṣe nṛśaṃsānāmīdṛśānāṃ na vibhye //
śvapaca uvāca /

kāmaṃ narā jīvitaṃ santyajanti na cābhakṣye kvacitkurvanti buddhim /
sarvāṃśca kāmānprāpnuvantīti viddhi svarge nivāsātsahate kṣudhāṃ vai //
viśvāmitra uvāca /

sthāne bhavetsa yaśaḥ pretyabhāve niḥsaṃśayaḥ karmaṇāṃ vai vināśaḥ /
ahaṃ punarvratanityaḥ śamātmā mūlaṃ rakṣyaṃ bhakṣayiṣyāmyabhakṣyam //

buddhyātmake vyaktamastīti sṛṣṭo mokṣātmake tvaṃ yathā śiṣṭacakṣuḥ /
yadyapyetatsaṃśayācca trapāmi nāhaṃ bhaviṣyāmi yathā na māyā //
śvapaca uvāca /

gopanīyamidaṃ duḥkhamiti me niścitā matiḥ /
duṣkṛtaṃ brāhmaṇaṃ santaṃ yastvāmahamupālabhe //
viśvāmitra uvāca /

pibantyevodakaṃ gāvo maṇḍūkeṣu ruvatsvapi /
na te'dhikāro dharme'sti vā bhūrātmapraśaṃsakaḥ //
śvapaca uvāca /

suhṛdbhūtvā'nuśoce tvāṃ kṛpā hi tvayi me dvija /
tadidaṃ śreya ādhatsva mā lobhe ceta ādadhāḥ //
viśvāmitra uvāca /

sṛhṛnme tvaṃ sukhepsuścedāpado māṃ samuddhara /
jāma'haṃ dharmato'tmānamutsṛjemāṃ śvajāghanīm //
śvapaca uvāca /

naivotsahe bhavato dātumetāṃ nopekṣituṃ hriyamāṇaṃ svamannam /
ubhau syāvaḥ śvamalenānuliptau dātā cāhaṃ brāhmaṇastvaṃ pratīccham //
viśvāmitra uvāca /

adyāhametadvṝjinaṃ karma kṛtvā jīvaṃścariṣyāmi mahāpavitram /
sampūtātmā dharmamevābhipatsye yadetayorguru tadvai bravīhi //
śvapaca uvāca /

ātmaiva sākṣī kila dharmakṛtye tvameva jānāsi yadatra duṣkṛtam /
yo hyādriyādbhakṣyamiti śvamāṃsaṃ manye na tasyāsti vivarjanīyam //
viśvāmitra uvāca /

upadhānaiḥ sādhate nāpi doṣaḥ kārye siddhe mitra nātrāpavādaḥ /
asminnahiṃsā nānṛte vākyaleśo bhakṣyakriyā yatra na tadgarīyaḥ //
śvapaca uvāca /

yadyeṣa hetustava khādane syā nna te vedaḥ kāraṇaṃ nāryadharmaḥ /
tasmādbhakṣye bhakṣaṇe vā dvijendra doṣaṃ na paśyāmi yathedamatra //
viśvāmitra uvāca /

na pātakaṃ bhakṣamāṇasya dṛṣṭaṃ surāṃ tu pītvā patatīti śabdaḥ /
anyonyakāryāṇi yathā tathaiva na lepamātreṇa kṛtaṃ hinasti //
śvapaca uvāca /

pādau mūlaṃ samabhavadvṛntākaṃ śira ucyate /
śephāttu gṛñjaraṃ jātaṃ palāṇḍustvaṇḍasambhavaḥ //

śvaromajaḥ śaivyaśāko laśunaṃ dvijasambhavam / cukkināmā parṇaśākaḥ karṇādajani bhūsura //

asthānato hīnataḥ kutsitādvā tadvidvāṃsaṃ bādhate sādhu vṛttam /
śvānaṃ punaryo labhate'bhiṣaṅgā ttenāpi daṇḍaḥ sahitavya eva //
bhīṣma uvāca /

evamuktvā nivavṛte mātaṅgaḥ kauśikaṃ tadā /
viśvāmitro jahāraiva kṛtabuddhiḥ śvajāghanīm //

tato jagrāha sa śvāṅgaṃ jīvitārthī mahāmuniḥ /
sadārastāmupāhṛtya vane bhoktumiyepa saḥ //

athāsya buddhirabhavadvidhinā'haṃ śvajāghanīm /
bhakṣayāmi yathākālaṃ pūrvaṃ santarpya devatāḥ //

tato'gnimupasaṃhṛtya brāhmeṇa vidhinā muniḥ /
aindrāgneyena vidhinā caruṃ śrapayata svayam //

tataḥ samārabhatkarma daivaṃ pitryaṃ ca bhārata /
āhūya devānindrādīnbhāgambhāgaṃ vidhikramāt //

etasminneva kāle tu pravavarṣa sa vāsavaḥ /
sañjīvayanprajāḥ sarvā janayāmāsa cauṣadhīḥ //

viśvāmitro'pi bhagavāṃstapasā dagdhakilciṣaḥ /
kālena mahatā siddhimavāpa paramādbhutām //

sa saṃhṛtya ca tatkarma anāsvādya ca taddhaviḥ /
toṣayāmāsa devāṃśca pitṝṃśca dvijasattamaḥ //

evaṃ vidvānadīnātmā vyasanastho jijīviṣuḥ /
sarvopāyairupāyajño dīnamātmānamuddharet //

etāṃ buddhiṃ samāsthāya jīvitavyaṃ sadā bhavet /
jīvanpuṇyamavāpnoti puruṣo bhadramaśnute //

tasmātkaunteya viduṣā dharmādharmaviniścaye /
buddhimāsthāya loke'sminvartitavyaṃ kṛtātmanā //