Mahabharata · Chapter 12.140

yugakṣayātparikṣīṇe dharme loke ca bhārata /
dasyubhiḥ pīḍyamāne ca kathaṃ stheyaṃ pitāmaha //
bhīṣma uvāca /

hanta te vartayiṣyāmi nītimāpatsu bhārata /
utsṛjyāpi ghṛṇāṃ kāle yathā varteta bhūmipaḥ //

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam /
bhāradvājasya saṃvādaṃ rājñaḥ śatruntapasya ca //

rājātśatruntapo nāma sauvīreṣu mahārathaḥ /
bhāradvājamupāgamya papracchārthaviniścayam //

alabdhasya kathaṃ lipsā labdhaṃ kena vivardhate /
vadhitaṃ pālyate kena pālitaṃ praṇayetkatham //

tasmai viniścitārthāya paripṛṣṭo'rthiścayam /
uvāca matimānvākyamidaṃ hetumaduttamam //

nityamudyatadaṇḍaḥ syānnityaṃ vivṛtapauruṣaḥ /
acchidraśchidradarśī ca pareṣāṃ vivarānugaḥ //

nityamudyatadaṇḍasya bhṛśamudvijate naraḥ /
tasmātsarvāṇi bhūtāni daṇḍenaiva prasādhayet //

evameva praśaṃsanti budhā ye tattvadarśinaḥ /
tasmāccatuṣṭaye tasminpradhāno daṇḍa ucyate //

chinnamūle tvadhiṣṭhāne sarve tajjīvino hatāḥ /
kathaṃ hi śākhāstiṣṭheyuśchinnamūle vanaspatau //

mūlamevāditaśchindyādaripakṣasya paṇḍitaḥ /
tataḥ sahāyānpakṣaṃ ca sarvamevānuśātayet //

sumantritaṃ suvikrāntaṃ suyuddhaṃ supalāyitam /
āpadāgamakāle tu kurvīta na vicārayet //

vāṅbhātreṇa vinītaḥ syāddhṛdayena yathā kṣuraḥ /
ślakṣṇapūrvābhibhāṣī ca kāmakrodhau vivarjayet //

sapatnasahito rājye kṛtvā sandhiṃ na viśvaset /
upakrāmettataḥ śīghraṃ kṛtakāryo vicakṣaṇaḥ //

śatruṃ ca mitraṃ pūrveṇa sāntvenaivānusāntvayet /
nityaśaścodvijettasmātsarpādveśmagatādiva //

yasya buddhiṃ paribhavettamatītena sāntvayet /
anāgatena duṣprajñaṃ pratyutpannena paṇḍitam //

añjaliṃ śapathaṃ sāntvaṃ śirasā pādavandanam /
aśruprapātanaṃ caiva kartavyaṃ bhūtimicchatā //

vahedamitraṃ skandhena yāvadarthasya lambhanam /
athainamāgate kāle bhindyāddhaṭamivāśmani //

muhūrtamapi rājendra tindukālātavajjvalet /
mā tuṣāgnirivānarcirdhūmāyeta ciraṃ naraḥ //

nānārthiko'rthasambandhaṃ kṛtaghne na samācaret / arthī tu śakyate bhoktuṃ kṛtakāryo'vamanyate /
tasmātsarvāṇi kāryāṇi sāvaśeṣāṇi kārayet //

kokilasya varāhasya meroḥ śūnyasya vesmanaḥ /
vyālasya bhaktacittasya yacchreyastatsamācaret //

utthāyotthāya gacchecca nityayukto riporgṛham /
kuśalaṃ cāsya pṛccheta yadyapyakuśalaṃ bhavet //

nālasāḥ prāpnuvantyarthānna klībā nātimāninaḥ /
na ca lokaravādbhītā na vai śaśvatpratīkṣiṇaḥ //

nāsya cchidraṃ paro vidyādvidyācchidraṃ parasya tu /
gūhetkūrma ivāṅgāni rakṣedvivaramātmanaḥ //

bakavaccintayedarthānsiṃhavacca parākramet /
vṛkavaccāvalumpeta śaravacca viniṣpatet //

pānamakṣāstathā nāryo mṛgayā gītavāditam /
etāni yuktyā seveta prasaṅgo hyatra doṣavān //

kuryāttṛṇamayaṃ cāpaṃ śayīta mṛgaśāyikām /
andhaḥ syādandhavelāyāṃ bādhiryamapi saṃśrayet //

deśakālaṃ samāsādya vikrameta vicakṣaṇaḥ /
deśakālavyatīto hi vikramo niṣphalo bhavet //

kālākālau sampradhārya balābalamathātmanaḥ /
parasya ca balaṃ jñātvā tathā'tmānaṃ niyojayet //

daṇḍenopanataṃ śatruṃ yo rājā na niyacchati /
sa mṛtyumupagūhet garbhamaśvatarī yathā //

supuṣpitaḥ syādaphalaḥ phalavānsyāddurāruhaḥ /
āmaḥ syātpakvasankāśo na ca śīryeta kasyacit //

āśāṃ kālavatīṃ kuryāttāṃ ca vighnena yojayet /
vighnaṃ nimittato brūyānnimittaṃ cāpi hetumat //

bhītavatsaṃvidhātavyaṃ yāvadbhayamanāgatam /
āgataṃ tu bhayaṃ dṛṣṭvā prahartavyamabhītavat //

na sāhasamanāruhya naro bhadrāṇi paśyati /
saṃśayaṃ punarāruhya yadi jīvati paśyati //

anāgataṃ vijānīyāttyajedbhayamupasthitam /
punarbuddhikṣayātkiñcidanivṛttiṃ niśāmayet //

pratyupasthitakālasya sukhasya parivarjanam /
anāgatasukhāśā ca naiva buddhimatāṃ nayaḥ //

yo'riṇā saha sandhāya viśvastaḥ svapate sukham /
sa vṛkṣāgre prasupto vā patitaḥ pratibudhyate //

karmaṇā yena keneha mṛdunā dāruṇena vā /
uddhareddīnamātmānaṃ samartho dharmamācaret //

ye sapatnāḥ sapatnānāṃ sarvāṃstānanuvartayet /
ātmanaścāpi boddhavyāścārāḥ sumahitāḥ paraiḥ //

cāraḥ suvihitaḥ kārya ātmano'tha parasya ca /
pāṣaṇ़ḍāṃstāpasādīṃśca pararāṣṭre praveśayet //

udyāneṣu vihāreṣu prapāsvāvasatheṣu ca /
pānāgāre praveśeṣu tīrtheṣu ca sabhāsu ca //

dharmābhicāriṇaḥ pāpāścaurā lokasya kaṇṭakāḥ /
samāgacchanti tānbuddhvā niyacchecchamayīta ca //

na viśvasedaviśvaste viśvaste nātiviśvaset /
viśvāsādbhayamabhyeti nāparīkṣya ca viśvaset //

viśvāsayitvā tu paraṃ tattvabhūtena hetunā /
athāsya praharetkāle kiñcidvicalite pade //

aśaṅkyamapi śaṅketa nityaṃ śaṅketa śaṅkitāna /
bhayaṃ hyaśaṅkitājjātaṃ samūlamapi kṛntati //

avadhānena maunena kāṣāyeṇa jaṭājinaiḥ /
viśvāsayitvā dveṣṭāramavalumpedyathā vṛkaḥ //

putro vā yadi vā bhrātā pitā vā yadi vā suhṛda /
arthasya vighnaṃ kurvāṇā hantavyā bhūtimicchatā //

gurorapyavaliptasya kāryākāryamajānataḥ /
utpathaṃ pratipannasya kāryaṃ bhavati śāsanam //

pratyutthānābhivādābhyāṃ sampradānena kenacit / prapūjayannighātī syāttīkṣṇatuṇḍa iva dvijaḥ /

nācchittvā paramarmāṇi nākṛtvā karma dāruṇam /
nāhatvā matsyaghātīva prāpnoti paramāṃ śriyam //

nāsti jātyā ripurnāma mitraṃ vā'pi na vidyate /
sāmarthyayogājjāyante mitrāṇi ripavastathā //

na pramuñceta dāyādaṃ vadantaṃ karuṇaṃ bahu /
duḥkhaṃ tatra na kartavyaṃ hanyātpūrvāpakāriṇam //

sangrahānugrahe yatnaḥ sadā kāryo'nasūyatā /
nigrahaścāpi yatnena kartavyo hitamicchatā //

prahariṣyanpriyaṃ brūyātprahṛtyāpi priyottaram /
asinā'pi śiraśchittvā śoceta ca rudeta ca //

nimantrayīta sāntvena sammānena titikṣayā /
āśākaraṇamityetatkartavyaṃ bhūtimicchatā //

na śuṣkavairaṃ kurvīta bāhubhyāṃ na nadīṃ taret / anarthakamanāyuṣyaṃ goviṣāṇasya bhakṣaṇam /
dantāśca parimṛdyante rasaścāpi na labhyate //

trivarge trividhā pīḍā anubandhastathaiva ca /
anubandhaṃ tathā jñātvā pīḍāṃ ca parivarjayet //

ṛṇaśeṣaṃ cāgniśeṣaṃ śatruśeṣaṃ tathaiva ca /
punaḥ punaḥ pravardhante tasmāccheṣaṃ na kārayet //

ṛṇaśeṣāṃ vivardhante paribhūtāśca śatravaḥ /
āvahantyanayaṃ tīvraṃ vyādhayaścāpyupekṣitāḥ //

nāma---kkṛtyakārī syādapramattaḥ sadā bhavet /
kaṣyakopi hi duśchinno vikāraṃ kurute ciram //

vadhema ca manuṣyāṇāṃ mārgāṇāṃ dūṣaṇena ca /
ākārāṇāṃ vināśaiśca pararāṣṭraṃ vināśayet //

gṛdhradṛṣṭirbakālīnaḥ śvaceṣṭaḥ siṃhavikramaḥ /
anudvigraḥ kākaśaṅkī bhujaṅgacaritaṃ caret //

śūramañjalipātena bhīruṃ bhedena bhedayet /
lubdhamarthapradānena samaṃ tulyena vigrahaḥ //

śreṇīmukhyopajāpeṣu vallabhānunayeṣu ca /
amātyānparirakṣeta bhedasanghātayorapi //

mṛdurityavajānanti tīkṣṇa ityudvijanti ca /
tīkṣṇakāle bhavettīkṣṇo mṛdukāle mṛdurbhavet //

mṛdunaiva mṛduṃ hanti mṛdunā hanti dāruṇam /
nāsādhyaṃ mṛdunā kiñcittasmāttīkṣṇataro mṛduḥ //

kāle mṛduryo bhavati kāle bhavati dāruṇaḥ /
sa sādhayati kṛtyāni śatruṃ cāpyadhitiṣṭhati //

paṇḍitena viruddhastu dūrastho'smīti nāśvaset /
dīrghau buddhimato bāhū yābhyāṃ hiṃsati hiṃsitaḥ //

na tattaredyasya na pāramuttare nna taddharedyatpunarāharetparaḥ /
na tatkhanedyasya na mūlamuddhare nna taṃ hanyādyasya śiro na pātayet //

itīdamuktaṃ vṛjinābhisaṃhitaṃ na caitadevaṃ puruṣaḥ samācaret /
paraprayuktastu kathaṃ vibhāvaye dato mayoktaṃ bhavato hitārthinā //
bhīṣma uvāca /

yathāvaduktaṃ vacanaṃ hitārthinā niśamya vipreṇa suvīrarāṣṭrapaḥ /
tathā'karodvākyamadīnacetanaḥ śriyaṃ ca dīptāṃ bubhuje sabāndhavaḥ //