મહાભારત · અધ્યાય 12.141

હીને પરમકે ધર્મે સર્વલોકવિલઙ્ઘિતે ।
અધર્મે ધર્મતાં નીતે ધર્મે ચાધર્મતાં ગતે ॥

મર્યાદાસુ પ્રભિન્નાસુ ક્ષુભિતે લોકિશ્ચયે ।
રાજભિઃ પીડિતે લોકે ચોરૈર્વાઽપિ વિશામ્પતે ॥

સર્વાશ્રમેષુ મૂઢેષુ કર્મસૂપહતેષુ ચ ।
કામાલ્લોભાચ્ચ મોહાચ્ચ ભયં પશ્યત્સુ ભારત ॥

અવિશ્વસ્તેષુ સર્વેષુ નિત્યં ભીતેષુ ભારત ।
નિત્યં ચ હન્યમાનેષુ વઞ્ચયત્સુ પરસ્પરમ્ ॥

પ્રદીપ્તેષુ ચ દેશેષુ બ્રાહ્મણ્યે ચાતિપીડિતે ।
અવર્ષતિ ચ પર્જન્યે મિથો ભેદે સમુત્થિતે ॥

સર્વસ્મિન્દસ્યુસાદ્ભૂતે પૃથિવ્યામુપજીવને ।
કેનસ્વિદ્બ્રાહ્મણો જીવેજ્જઘન્યે કાલ આગતે ॥

અતિતિક્ષુઃ પુત્રપૌત્રાનનુક્રોશાન્નરાધિપ ।
કતમાપદિ વર્તેત તન્મે બ્રૂહિ પિતામહ ॥

કથં ચ રાજા વર્તેત લોકે કલુષતાં ગતે ।
કથમર્થાચ્ચ ધર્માચ્ચ ન હીયેત પરન્તપ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

રાજમૂલા મહાબાહો યોગક્ષેમસુવૃષ્ટયઃ ।
પ્રજાસુ વ્યાધયશ્ચૈવ મરણં ચ ભયાનિ ચ ॥

કૃતં ત્રેતા દ્વાપરં ચ કલિશ્ચ ભરતર્ષભ ।
રાજમૂલા ઇતિ મતિર્મમ નાસ્ત્યત્ર સંશયઃ ॥

તસ્મિંસ્ત્વભ્યાગતે કાલે પ્રજાનાં દોષકારકે ।
વિજ્ઞાનબલમાસ્થાય જીવિતવ્યં ભવેત્તદા ॥

અધાપ્યુદાહરન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ ।
વિશ્વામિત્રસ્ય સંવાદં ચણ્ડાલસ્ય ચ પક્કણે ॥

ત્રેતાદ્વાપરયોઃ સન્ધૌ પુરા દૈવવ્યતિક્રમાત્ ।
અનાવૃષ્ટિરભૂદ્ધોરા લોકે દ્વાદશવાર્ષિકી ॥

પ્રજાનામતિવૃદ્ધાનાં યુગાન્તે સમુપસ્થિતે ।
ત્રેતાયાં મોક્ષસમયે દ્વાપરપ્રતિપાદને ॥

ન વવર્ષ સહસ્રાક્ષઃ પ્રતિલોમોઽભવદ્ગુરુઃ ।
જગામ દક્ષિણં માર્ગં સોમો વ્યાવૃત્તમણ્ડલઃ ॥

નાવશ્યાયોઽપિ રાત્ર્યન્તે કુત એવાભ્રરાજયઃ ।
નદ્યઃ સન્ક્ષિપ્તતોયૌઘાઃ કિઞ્ચિદન્તર્ગતાઽભવન્ ॥

સરાંસિ સરિતશ્ચૈવ કૂપાઃ પ્રસ્રવણાનિ ચ ।
હતત્વિષો ન લક્ષ્યન્તે નિસર્ગાત્પૂર્વકારિતાત્ ॥

ભૂમિઃ શુષ્કજલસ્થાના વિનિવૃત્તસભાપ્રપા ।
નિવૃત્તયજ્ઞસ્વાધ્યાયા નિર્વષટ્્કારમઙ્ગલા ॥

ઉત્સન્નકૃષિગોરક્ષા નિવૃત્તવિપણાપણા ।
નિવૃત્તપૂર્વસમયા સમ્પ્રનષ્ટમહોત્સવા ॥

અસ્થિકઙ્કાલસન્કીર્ણા હાહાભૂતનરાકુલા ।
શૂન્યભૂયિષ્ઠનગરા દગ્ધગ્રામનિવેશના ॥

ક્વચિચ્ચોરૈઃ ક્વચિચ્છૂરૈઃ ક્વચિદ્રાજભિરાતુરૈઃ ।
પરસ્પરભયાચ્ચૈવ શૂન્યભૂયિષ્ઠનિર્જના ॥

ગતદૈવતસંસ્થાના વૃદ્ધબાલવિનાકૃતા ।
ગોજાવિમહિષીહીના પરસ્પરપરાહતા ॥

હતવિપ્રા હતારક્ષા પ્રનષ્ટોત્સવસઞ્ચયા ।
શવભૂતનરપ્રાયા બભૂવ વસુધા તદા ॥

તસ્મિન્પ્રતિભયે કાલે ક્ષીણધર્મે યુધિષ્ઠિર ।
બભૂવુઃ ક્ષુધિતા મર્ત્યાઃ ખાદમાનાઃ પરસ્પરમ્ ॥

ઋષયો નિયમાંસ્ત્યક્ત્વા પરિત્યક્તાગ્નિદેવતાઃ ।
આશ્રમાન્સમ્પરિત્યજ્ય પર્યધાવન્નિતસ્તતઃ ॥

વિશ્વામિત્રોઽથ ભગવાન્મહર્ષિરનિકેતનઃ ।
ક્ષુધા પરિગતો ધીમાન્સમન્તાત્પર્યધાવત્ ॥

ત્યક્ત્વા દારાંશ્ચ પુત્રાંશ્ચ કસ્મિંશ્ચ જનસંસદિ ।
ભક્ષ્યાભક્ષ્યસમો ભ્રૂત્વા નિરગ્નિરનિકેતનઃ ॥

સ કદાચિત્પરિપતઞ્શ્વપચાનાં નિકેતનમ્ ।
હિંસ્રાણાં પ્રાણિઘાતાનામાસસાદ વને ક્વચિત્ ॥

વિભિન્નકલશાકીર્ણં શ્રમાંસેન ચ ભૂષિતમ્ ।
વરાહખરભગ્નાસ્થિકપાલઘટસન્કુલમ્ ॥

મૃતચેલપરિસ્તીર્ણં નિર્માલ્યકૃતભૂષણમ્ ।
સર્પનિર્મોકમાલાભિઃ કૃતચિહ્નકુટીમુખમ્ ॥

કુક્કુટારાબહુલં ગર્દભધ્વનિનાદિતમ્ ।
ઉદ્ધોષદ્ભિઃ ખરૈર્વાક્યૈઃ કલહદ્ભિઃ પરસ્પરમ્ ॥

ઉલૂકપક્ષિધ્વનિભિર્દેવતાયતનૈર્વૃતમ્ ।
લોહઘણ્ટાપરિષ્કારં શ્વયૂથપરિવારિતમ્ ॥

તત્પ્રવિશ્ય ક્ષુધાવિષ્ટો ગાધિપુત્રો મહાનૃપિઃ ।
આહારાન્વેષણે યુક્તઃ પરં યત્નં સમાસ્થિતઃ ॥

ન ચ ક્વચિદવિન્દત્સ ભિક્ષમાણોઽપિ કૌશિકઃ ।
માંસમન્નં ફલં મૂલમન્યદ્વા તત્ર કિઞ્ચન ॥

અહો કૃચ્છ્રં મયા પ્રાપ્તમિતિ નિશ્ચિત્ય કૌશિકઃ ।
પપાત ભૂમૌ દૌર્બલ્યાત્તસ્મિંશ્ચણ્ડાલપક્કણે ॥

સ ચિન્તયામાસ મુનિઃ કિન્નુ મે સુકૃતં ભવેત્ ।
કથં વૃથા ન મૃત્યુઃ સ્યાદિતિ પાર્થિવસત્તમ ॥

સ દદર્શ શ્વમાંસસ્ય કુતન્ત્રીં પતિતાં મુનિઃ ।
ચણ્ડાલસ્ય ગૃહે રાજન્સદ્યઃ શસ્ત્રહતસ્ય વૈ ॥

સ ચિન્તયામાસ તદા સ્તેયં કાર્યમિતો મયા ।
ન--દાનીમુપાયો મે વિદ્યતે પ્રાણધારણે ॥

---સુ વિહિતં સ્તેયં વિશિષ્ટસમહીનતઃ । પરસ્પરં ભવેત્પૂર્વમાસ્થેયમિતિ નિશ્ચયઃ ।

હીનાદાદેયમાદૌ સ્યાત્સમાનાત્તદનન્તરમ્ ।
અસમ્ભવે ત્વાદદીત વિશિષ્ટાદપિ ધાર્મિકાત્ ॥

સોઽહમન્તાવસાયીનાં હરામ્યેનાં પ્રતિગ્રહાત્ ।
ન સ્તેયદોષં પશ્યામિ હરિષ્યામ્યેતદામિષમ્ ॥

એતાં બુદ્ધિં સમાસ્થાય વિશ્વામિત્રો મહામુનિઃ ।
તસ્મિન્દેશે સુસુષ્વાપ પતિતો યત્ર ભારત ॥

સ વિગાઢાં નિશાં દૃષ્ટ્વા સુપ્તે ચણ્ડાલપક્કણે ।
શનૈરુત્થાય ભગવાન્પ્રવિવેશ કુટીમુખમ્ ॥

સ સુપ્ત એવ ચણ્ડાલઃ શ્લેષ્માપિહિતલોચનઃ ।
પરિભિન્નસ્વરો રૂક્ષઃ પ્રોવાચાપ્રિયદર્શનઃ ॥

કઃ કુતન્ત્રીં ઘટ્ટયતિ સુપ્તે ચણ્ડાલપક્કણે ।
જાગર્મિ નૈવ સુપ્તોઽસ્મિ હતોઽસીતિ ચ દારુણઃ ॥

વિશ્વામિત્રોઽહમિત્યેવ સહસા તમુવાચ હ ।
સહસાઽભ્યાગતં ભૂયઃ સોદ્વેગસ્તેન કર્મણા ॥

વિશ્વામિત્રોઽહમાયુષ્મન્નાગતોઽહં બુભુક્ષિતઃ ।
મા વધીર્મમ સદ્બુદ્ધે યદિ સમ્યક્પ્રપશ્યસિ ॥

ચણ્ડાલસ્તદ્વચઃ શ્રુત્વા મહર્ષેર્ભાવિતાત્મનઃ ।
શયનાદુપસમ્ભ્રાન્ત ઉદ્યયૌ પ્રતિ તં તતઃ ॥

સ વિસૃજ્યાશ્રુ નેત્રાભ્યાં બહુમાનાત્કૃતાઞ્જલિઃ ।
ઉવાચ કૌશિકં રાત્રૌ બ્રહ્મન્કિં તે ચિકીર્ષિતમ્ ॥

વિશ્વામિત્રસ્તુ માતઙ્ગમુવાચ પરિસાન્ત્વયન્ ।
ક્ષુધિતોઽન્તર્ગતપ્રાણો હરિષ્યામિ શ્વજાઘનીમ્ ॥

ક્ષુધિતઃ કલુષં યાતો નાસ્તિ હ્રીરશનાર્થિનઃ ।
ક્ષુચ્ચ માં દૂષયત્યત્ર હરિષ્યામિ શ્વજાઘનીમ્ ॥

અવસીદન્તિ મે પ્રાણાઃ સ્મૃતિર્મે નશ્યતિ ક્ષુધા । દુર્બલો નષ્ટસઞ્જ્ઞશ્ચ ભક્ષ્યાભક્ષ્યવિવર્જિતઃ ।
સોધર્મં બુધ્યમાનોઽપિ હરિષ્યામિ શ્વજાઘનીમ્ ॥

યદા ભૈક્ષં ન વિન્દામિ યુષ્માકમહમાલયે ।
તદા બુદ્ધિઃ કૃતા પાપે હરિષ્યામિ શ્વજાઘનીમ્ ॥

અગ્નિર્મુખં પુરોધાશ્ચ દેવાનાં શુચિષાઙ્વિભુઃ ।
યથા ચ સર્વભુગ્બ્રહ્મા તથા માં વિદ્ધિ ધર્મતઃ ॥

તમુવાચ સ ચણ્ડાલો મહર્ષે શૃણુ મે વચઃ ।
શ્રુત્વા તથા તમાતિષ્ઠ યથા ધર્મો ન હીયતે ॥

ધર્મં તવાપિ વિપ્રર્ષે શૃણુ યત્તે બ્રવીમ્યહમ્ ॥

મૃગાણામધમં શ્વાનં પ્રવદન્તિ મનીષિણઃ ।
તસ્યાપ્યધમ ઉદ્દેશઃ શરીરસ્ય તુ જાઘી ॥

નેદં સમ્યગ્વ્યવસિતં મહર્ષે કર્મ ગર્હિતમ્ ।
ચણ્ડાલસ્વસ્ય હરણમભક્ષ્યસ્ય વિશેષતઃ ॥

સાધ્વન્યમનુપશ્ય ત્વમુપાયં પ્રાણધારણે ।
શ્વમાંસલોભાત્તપસો નાશસ્તે સ્યાન્મહામુને ॥

જાનતા વિહિતો માર્ગો ન કાર્યો ધર્મસન્કરઃ ।
મા સ્મ ધર્મં પરિત્યાક્ષીસ્ત્વં હિ ધર્મવિદુત્તમઃ ॥

વિશ્વામિત્રસ્તતો રાજન્નિત્યુક્તો ભરતર્ષભ ।
ક્ષુધાર્તઃ પ્રત્યુવાચેદં પુનરેવ મહામુનિઃ ॥

નિરાહારસ્ય સુમહાન્મમ કાલોઽભિધાવતઃ ।
ન વિદ્યતેઽપ્યુપાયશ્ચ કશ્ચિન્મે પ્રાણધારણે ॥

યેનકેન વિશેષેણ કર્મણા યેનકેનચિત્ ।
ઉજ્જિહીર્ષે સીદમાનઃ સમર્થો ધર્મમાચરેત્ ॥

ઐન્દ્રો ધર્મઃ ક્ષત્રિયાણાં બ્રાહ્મણાનામથાગ્નિકઃ ।
બ્રહ્મવહ્નિર્મમ બલં ભોક્ષ્યામિ શમયન્ક્ષુધામ્ ॥

યથાયથૈવ જીવેદ્ધિ તત્કર્તવ્યમહેલયા ।
જીવિતં મરણાચ્છ્રેયો જીવન્ધર્મમવાપ્નુયાત્ ॥

સોઽહં જીવિતમાકાઙ્ક્ષન્નભક્ષ્યસ્યાપિ ભક્ષણમ્ ।
વ્યવસ્યે બુદ્ધિપૂર્વં વૈ તદ્ભવાનનુમન્યતામ્ ॥

જીવન્ધર્મં ચરિષ્યામિ પ્રણોત્સ્યામ્યશુભાનિ તુ ।
તપોભિર્વિદ્યયા ચૈવ જ્યોતીંષીવ મહત્તમઃ ॥
શ્વપચ ઉવાચ ।

નૈતત્ખાદન્પ્રાપ્સ્યસે પ્રાણમદ્ય નાયુર્દીર્ઘં નામૃતસ્યેવ તૃપ્તિમ્ ।
ભિક્ષામન્યાં ભિક્ષ મા તે મનોસ્તુ શ્વભક્ષણે શ્વા હ્યભક્ષ્યો દ્વિજાનામ્ ॥
વિશ્વામિત્ર ઉવાચ ।

ન દુર્ભિક્ષે સુલભં માંસમન્ય ચ્છ્વપાકમન્યે ન ચ મેઽસ્તિ વિત્તમ ।
ક્ષુઘાર્તશ્ચાહમગતિર્નિરાશઃ શ્વજાઘનીં ષ઼ડ્્સાત્સાધુ મન્યે ॥
શ્વપચ ઉવાચ ।

પઞ્ચ પઞ્ચનખા ભક્ષ્યા બ્રહ્મક્ષત્રસ્ય વૈ વિશઃ । શલ્યકઃ શ્વાવિધો ગોધા શશઃ કૂર્મશ્ચ પઞ્ચમઃ ।
યદિ શાસ્ત્રં પ્રમાણં તે માઽભક્ષ્યે વૈ મનઃ કૃથાઃ ॥
વિશ્વામિત્ર ઉવાચ ।

અગસ્ત્યેનાસુરો જગ્ધો વાતાપિઃ ક્ષુધિતેન વૈ ।
અહમાપદ્ગતઃ ક્ષુબ્ધો ભક્ષયિષ્યે શ્વજાઘનીમ્ ॥
શ્વપચ ઉવાચ ।

ભિક્ષામન્યામાહરેતિ ન ચ કર્તુમિહાર્હસિ ।
ન નૂનં કાર્યમેતદ્વૈ હર કામં શ્વજાઘનીમ્ ॥
વિશ્વામિત્ર ઉવાચ ।

શિષ્ટા વૈ કારણં ધર્મે તદ્વૃત્તમનુવર્તયે ।
પરાં મેધ્યાશનાદેનાં ભક્ષ્યાં મન્યે શ્વજાઘનીમ્ ॥
શ્વપચ ઉવાચ ।

અસદ્ભિર્યઃ સમાચીર્ણો ન સ ધર્મઃ સનાતનઃ ।
અકાર્યમિહ કાર્યં વા મા છલેનાશુભં કૃથાઃ ॥
વિશ્વામિત્ર ઉવાચ ।

ન પાતકં નાવમતમૃષિઃ સન્કર્તુમર્હતિ ।
સમૌ ચ શ્વમૃગૌ મન્યે તસ્માદ્ભોક્ષ્યે શ્વજાઘનીમ્ ॥
શ્વપચ ઉવાચ ।

યદ્બ્રાહ્મણાર્થે કૃતમર્થિનેન તેનર્ષિણા તદભક્ષ્યં ન કામાત્ ।
સ વૈ ધર્મો યત્ર ન પાપમસ્તિ સર્વૈરુપાયૈર્ગુરવો હિ રક્ષ્યાઃ ॥
વિશ્વામિત્ર ઉવાચ ।

મિત્રં ચ મે બ્રાહ્મણસ્યાયમાત્મા પ્રિયશ્ચ મે પૂજ્યતમશ્ચ લોકે ।
તદ્ભોક્તુકામોઽહમિમાં જિહીર્ષે નૃશંસાનામીદૃશાનાં ન વિભ્યે ॥
શ્વપચ ઉવાચ ।

કામં નરા જીવિતં સન્ત્યજન્તિ ન ચાભક્ષ્યે ક્વચિત્કુર્વન્તિ બુદ્ધિમ્ ।
સર્વાંશ્ચ કામાન્પ્રાપ્નુવન્તીતિ વિદ્ધિ સ્વર્ગે નિવાસાત્સહતે ક્ષુધાં વૈ ॥
વિશ્વામિત્ર ઉવાચ ।

સ્થાને ભવેત્સ યશઃ પ્રેત્યભાવે નિઃસંશયઃ કર્મણાં વૈ વિનાશઃ ।
અહં પુનર્વ્રતનિત્યઃ શમાત્મા મૂલં રક્ષ્યં ભક્ષયિષ્યામ્યભક્ષ્યમ્ ॥

બુદ્ધ્યાત્મકે વ્યક્તમસ્તીતિ સૃષ્ટો મોક્ષાત્મકે ત્વં યથા શિષ્ટચક્ષુઃ ।
યદ્યપ્યેતત્સંશયાચ્ચ ત્રપામિ નાહં ભવિષ્યામિ યથા ન માયા ॥
શ્વપચ ઉવાચ ।

ગોપનીયમિદં દુઃખમિતિ મે નિશ્ચિતા મતિઃ ।
દુષ્કૃતં બ્રાહ્મણં સન્તં યસ્ત્વામહમુપાલભે ॥
વિશ્વામિત્ર ઉવાચ ।

પિબન્ત્યેવોદકં ગાવો મણ્ડૂકેષુ રુવત્સ્વપિ ।
ન તેઽધિકારો ધર્મેઽસ્તિ વા ભૂરાત્મપ્રશંસકઃ ॥
શ્વપચ ઉવાચ ।

સુહૃદ્ભૂત્વાઽનુશોચે ત્વાં કૃપા હિ ત્વયિ મે દ્વિજ ।
તદિદં શ્રેય આધત્સ્વ મા લોભે ચેત આદધાઃ ॥
વિશ્વામિત્ર ઉવાચ ।

સૃહૃન્મે ત્વં સુખેપ્સુશ્ચેદાપદો માં સમુદ્ધર ।
જામઽહં ધર્મતોઽત્માનમુત્સૃજેમાં શ્વજાઘનીમ્ ॥
શ્વપચ ઉવાચ ।

નૈવોત્સહે ભવતો દાતુમેતાં નોપેક્ષિતું હ્રિયમાણં સ્વમન્નમ્ ।
ઉભૌ સ્યાવઃ શ્વમલેનાનુલિપ્તૌ દાતા ચાહં બ્રાહ્મણસ્ત્વં પ્રતીચ્છમ્ ॥
વિશ્વામિત્ર ઉવાચ ।

અદ્યાહમેતદ્વૄજિનં કર્મ કૃત્વા જીવંશ્ચરિષ્યામિ મહાપવિત્રમ્ ।
સમ્પૂતાત્મા ધર્મમેવાભિપત્સ્યે યદેતયોર્ગુરુ તદ્વૈ બ્રવીહિ ॥
શ્વપચ ઉવાચ ।

આત્મૈવ સાક્ષી કિલ ધર્મકૃત્યે ત્વમેવ જાનાસિ યદત્ર દુષ્કૃતમ્ ।
યો હ્યાદ્રિયાદ્ભક્ષ્યમિતિ શ્વમાંસં મન્યે ન તસ્યાસ્તિ વિવર્જનીયમ્ ॥
વિશ્વામિત્ર ઉવાચ ।

ઉપધાનૈઃ સાધતે નાપિ દોષઃ કાર્યે સિદ્ધે મિત્ર નાત્રાપવાદઃ ।
અસ્મિન્નહિંસા નાનૃતે વાક્યલેશો ભક્ષ્યક્રિયા યત્ર ન તદ્ગરીયઃ ॥
શ્વપચ ઉવાચ ।

યદ્યેષ હેતુસ્તવ ખાદને સ્યા ન્ન તે વેદઃ કારણં નાર્યધર્મઃ ।
તસ્માદ્ભક્ષ્યે ભક્ષણે વા દ્વિજેન્દ્ર દોષં ન પશ્યામિ યથેદમત્ર ॥
વિશ્વામિત્ર ઉવાચ ।

ન પાતકં ભક્ષમાણસ્ય દૃષ્ટં સુરાં તુ પીત્વા પતતીતિ શબ્દઃ ।
અન્યોન્યકાર્યાણિ યથા તથૈવ ન લેપમાત્રેણ કૃતં હિનસ્તિ ॥
શ્વપચ ઉવાચ ।

પાદૌ મૂલં સમભવદ્વૃન્તાકં શિર ઉચ્યતે ।
શેફાત્તુ ગૃઞ્જરં જાતં પલાણ્ડુસ્ત્વણ્ડસમ્ભવઃ ॥

શ્વરોમજઃ શૈવ્યશાકો લશુનં દ્વિજસમ્ભવમ્ । ચુક્કિનામા પર્ણશાકઃ કર્ણાદજનિ ભૂસુર ॥

અસ્થાનતો હીનતઃ કુત્સિતાદ્વા તદ્વિદ્વાંસં બાધતે સાધુ વૃત્તમ્ ।
શ્વાનં પુનર્યો લભતેઽભિષઙ્ગા ત્તેનાપિ દણ્ડઃ સહિતવ્ય એવ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

એવમુક્ત્વા નિવવૃતે માતઙ્ગઃ કૌશિકં તદા ।
વિશ્વામિત્રો જહારૈવ કૃતબુદ્ધિઃ શ્વજાઘનીમ્ ॥

તતો જગ્રાહ સ શ્વાઙ્ગં જીવિતાર્થી મહામુનિઃ ।
સદારસ્તામુપાહૃત્ય વને ભોક્તુમિયેપ સઃ ॥

અથાસ્ય બુદ્ધિરભવદ્વિધિનાઽહં શ્વજાઘનીમ્ ।
ભક્ષયામિ યથાકાલં પૂર્વં સન્તર્પ્ય દેવતાઃ ॥

તતોઽગ્નિમુપસંહૃત્ય બ્રાહ્મેણ વિધિના મુનિઃ ।
ઐન્દ્રાગ્નેયેન વિધિના ચરું શ્રપયત સ્વયમ્ ॥

તતઃ સમારભત્કર્મ દૈવં પિત્ર્યં ચ ભારત ।
આહૂય દેવાનિન્દ્રાદીન્ભાગમ્ભાગં વિધિક્રમાત્ ॥

એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ પ્રવવર્ષ સ વાસવઃ ।
સઞ્જીવયન્પ્રજાઃ સર્વા જનયામાસ ચૌષધીઃ ॥

વિશ્વામિત્રોઽપિ ભગવાંસ્તપસા દગ્ધકિલ્ચિષઃ ।
કાલેન મહતા સિદ્ધિમવાપ પરમાદ્ભુતામ્ ॥

સ સંહૃત્ય ચ તત્કર્મ અનાસ્વાદ્ય ચ તદ્ધવિઃ ।
તોષયામાસ દેવાંશ્ચ પિતૄંશ્ચ દ્વિજસત્તમઃ ॥

એવં વિદ્વાનદીનાત્મા વ્યસનસ્થો જિજીવિષુઃ ।
સર્વોપાયૈરુપાયજ્ઞો દીનમાત્માનમુદ્ધરેત્ ॥

એતાં બુદ્ધિં સમાસ્થાય જીવિતવ્યં સદા ભવેત્ ।
જીવન્પુણ્યમવાપ્નોતિ પુરુષો ભદ્રમશ્નુતે ॥

તસ્માત્કૌન્તેય વિદુષા ધર્માધર્મવિનિશ્ચયે ।
બુદ્ધિમાસ્થાય લોકેઽસ્મિન્વર્તિતવ્યં કૃતાત્મના ॥