મહાભારત · અધ્યાય 12.140

યુગક્ષયાત્પરિક્ષીણે ધર્મે લોકે ચ ભારત ।
દસ્યુભિઃ પીડ્યમાને ચ કથં સ્થેયં પિતામહ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

હન્ત તે વર્તયિષ્યામિ નીતિમાપત્સુ ભારત ।
ઉત્સૃજ્યાપિ ઘૃણાં કાલે યથા વર્તેત ભૂમિપઃ ॥

અત્રાપ્યુદાહરન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ ।
ભારદ્વાજસ્ય સંવાદં રાજ્ઞઃ શત્રુન્તપસ્ય ચ ॥

રાજાત્શત્રુન્તપો નામ સૌવીરેષુ મહારથઃ ।
ભારદ્વાજમુપાગમ્ય પપ્રચ્છાર્થવિનિશ્ચયમ્ ॥

અલબ્ધસ્ય કથં લિપ્સા લબ્ધં કેન વિવર્ધતે ।
વધિતં પાલ્યતે કેન પાલિતં પ્રણયેત્કથમ્ ॥

તસ્મૈ વિનિશ્ચિતાર્થાય પરિપૃષ્ટોઽર્થિશ્ચયમ્ ।
ઉવાચ મતિમાન્વાક્યમિદં હેતુમદુત્તમમ્ ॥

નિત્યમુદ્યતદણ્ડઃ સ્યાન્નિત્યં વિવૃતપૌરુષઃ ।
અચ્છિદ્રશ્છિદ્રદર્શી ચ પરેષાં વિવરાનુગઃ ॥

નિત્યમુદ્યતદણ્ડસ્ય ભૃશમુદ્વિજતે નરઃ ।
તસ્માત્સર્વાણિ ભૂતાનિ દણ્ડેનૈવ પ્રસાધયેત્ ॥

એવમેવ પ્રશંસન્તિ બુધા યે તત્ત્વદર્શિનઃ ।
તસ્માચ્ચતુષ્ટયે તસ્મિન્પ્રધાનો દણ્ડ ઉચ્યતે ॥

છિન્નમૂલે ત્વધિષ્ઠાને સર્વે તજ્જીવિનો હતાઃ ।
કથં હિ શાખાસ્તિષ્ઠેયુશ્છિન્નમૂલે વનસ્પતૌ ॥

મૂલમેવાદિતશ્છિન્દ્યાદરિપક્ષસ્ય પણ્ડિતઃ ।
તતઃ સહાયાન્પક્ષં ચ સર્વમેવાનુશાતયેત્ ॥

સુમન્ત્રિતં સુવિક્રાન્તં સુયુદ્ધં સુપલાયિતમ્ ।
આપદાગમકાલે તુ કુર્વીત ન વિચારયેત્ ॥

વાઙ્ભાત્રેણ વિનીતઃ સ્યાદ્ધૃદયેન યથા ક્ષુરઃ ।
શ્લક્ષ્ણપૂર્વાભિભાષી ચ કામક્રોધૌ વિવર્જયેત્ ॥

સપત્નસહિતો રાજ્યે કૃત્વા સન્ધિં ન વિશ્વસેત્ ।
ઉપક્રામેત્તતઃ શીઘ્રં કૃતકાર્યો વિચક્ષણઃ ॥

શત્રું ચ મિત્રં પૂર્વેણ સાન્ત્વેનૈવાનુસાન્ત્વયેત્ ।
નિત્યશશ્ચોદ્વિજેત્તસ્માત્સર્પાદ્વેશ્મગતાદિવ ॥

યસ્ય બુદ્ધિં પરિભવેત્તમતીતેન સાન્ત્વયેત્ ।
અનાગતેન દુષ્પ્રજ્ઞં પ્રત્યુત્પન્નેન પણ્ડિતમ્ ॥

અઞ્જલિં શપથં સાન્ત્વં શિરસા પાદવન્દનમ્ ।
અશ્રુપ્રપાતનં ચૈવ કર્તવ્યં ભૂતિમિચ્છતા ॥

વહેદમિત્રં સ્કન્ધેન યાવદર્થસ્ય લમ્ભનમ્ ।
અથૈનમાગતે કાલે ભિન્દ્યાદ્ધટમિવાશ્મનિ ॥

મુહૂર્તમપિ રાજેન્દ્ર તિન્દુકાલાતવજ્જ્વલેત્ ।
મા તુષાગ્નિરિવાનર્ચિર્ધૂમાયેત ચિરં નરઃ ॥

નાનાર્થિકોઽર્થસમ્બન્ધં કૃતઘ્ને ન સમાચરેત્ । અર્થી તુ શક્યતે ભોક્તું કૃતકાર્યોઽવમન્યતે ।
તસ્માત્સર્વાણિ કાર્યાણિ સાવશેષાણિ કારયેત્ ॥

કોકિલસ્ય વરાહસ્ય મેરોઃ શૂન્યસ્ય વેસ્મનઃ ।
વ્યાલસ્ય ભક્તચિત્તસ્ય યચ્છ્રેયસ્તત્સમાચરેત્ ॥

ઉત્થાયોત્થાય ગચ્છેચ્ચ નિત્યયુક્તો રિપોર્ગૃહમ્ ।
કુશલં ચાસ્ય પૃચ્છેત યદ્યપ્યકુશલં ભવેત્ ॥

નાલસાઃ પ્રાપ્નુવન્ત્યર્થાન્ન ક્લીબા નાતિમાનિનઃ ।
ન ચ લોકરવાદ્ભીતા ન વૈ શશ્વત્પ્રતીક્ષિણઃ ॥

નાસ્ય ચ્છિદ્રં પરો વિદ્યાદ્વિદ્યાચ્છિદ્રં પરસ્ય તુ ।
ગૂહેત્કૂર્મ ઇવાઙ્ગાનિ રક્ષેદ્વિવરમાત્મનઃ ॥

બકવચ્ચિન્તયેદર્થાન્સિંહવચ્ચ પરાક્રમેત્ ।
વૃકવચ્ચાવલુમ્પેત શરવચ્ચ વિનિષ્પતેત્ ॥

પાનમક્ષાસ્તથા નાર્યો મૃગયા ગીતવાદિતમ્ ।
એતાનિ યુક્ત્યા સેવેત પ્રસઙ્ગો હ્યત્ર દોષવાન્ ॥

કુર્યાત્તૃણમયં ચાપં શયીત મૃગશાયિકામ્ ।
અન્ધઃ સ્યાદન્ધવેલાયાં બાધિર્યમપિ સંશ્રયેત્ ॥

દેશકાલં સમાસાદ્ય વિક્રમેત વિચક્ષણઃ ।
દેશકાલવ્યતીતો હિ વિક્રમો નિષ્ફલો ભવેત્ ॥

કાલાકાલૌ સમ્પ્રધાર્ય બલાબલમથાત્મનઃ ।
પરસ્ય ચ બલં જ્ઞાત્વા તથાઽત્માનં નિયોજયેત્ ॥

દણ્ડેનોપનતં શત્રું યો રાજા ન નિયચ્છતિ ।
સ મૃત્યુમુપગૂહેત્ ગર્ભમશ્વતરી યથા ॥

સુપુષ્પિતઃ સ્યાદફલઃ ફલવાન્સ્યાદ્દુરારુહઃ ।
આમઃ સ્યાત્પક્વસન્કાશો ન ચ શીર્યેત કસ્યચિત્ ॥

આશાં કાલવતીં કુર્યાત્તાં ચ વિઘ્નેન યોજયેત્ ।
વિઘ્નં નિમિત્તતો બ્રૂયાન્નિમિત્તં ચાપિ હેતુમત્ ॥

ભીતવત્સંવિધાતવ્યં યાવદ્ભયમનાગતમ્ ।
આગતં તુ ભયં દૃષ્ટ્વા પ્રહર્તવ્યમભીતવત્ ॥

ન સાહસમનારુહ્ય નરો ભદ્રાણિ પશ્યતિ ।
સંશયં પુનરારુહ્ય યદિ જીવતિ પશ્યતિ ॥

અનાગતં વિજાનીયાત્ત્યજેદ્ભયમુપસ્થિતમ્ ।
પુનર્બુદ્ધિક્ષયાત્કિઞ્ચિદનિવૃત્તિં નિશામયેત્ ॥

પ્રત્યુપસ્થિતકાલસ્ય સુખસ્ય પરિવર્જનમ્ ।
અનાગતસુખાશા ચ નૈવ બુદ્ધિમતાં નયઃ ॥

યોઽરિણા સહ સન્ધાય વિશ્વસ્તઃ સ્વપતે સુખમ્ ।
સ વૃક્ષાગ્રે પ્રસુપ્તો વા પતિતઃ પ્રતિબુધ્યતે ॥

કર્મણા યેન કેનેહ મૃદુના દારુણેન વા ।
ઉદ્ધરેદ્દીનમાત્માનં સમર્થો ધર્મમાચરેત્ ॥

યે સપત્નાઃ સપત્નાનાં સર્વાંસ્તાનનુવર્તયેત્ ।
આત્મનશ્ચાપિ બોદ્ધવ્યાશ્ચારાઃ સુમહિતાઃ પરૈઃ ॥

ચારઃ સુવિહિતઃ કાર્ય આત્મનોઽથ પરસ્ય ચ ।
પાષણ઼્ડાંસ્તાપસાદીંશ્ચ પરરાષ્ટ્રે પ્રવેશયેત્ ॥

ઉદ્યાનેષુ વિહારેષુ પ્રપાસ્વાવસથેષુ ચ ।
પાનાગારે પ્રવેશેષુ તીર્થેષુ ચ સભાસુ ચ ॥

ધર્માભિચારિણઃ પાપાશ્ચૌરા લોકસ્ય કણ્ટકાઃ ।
સમાગચ્છન્તિ તાન્બુદ્ધ્વા નિયચ્છેચ્છમયીત ચ ॥

ન વિશ્વસેદવિશ્વસ્તે વિશ્વસ્તે નાતિવિશ્વસેત્ ।
વિશ્વાસાદ્ભયમભ્યેતિ નાપરીક્ષ્ય ચ વિશ્વસેત્ ॥

વિશ્વાસયિત્વા તુ પરં તત્ત્વભૂતેન હેતુના ।
અથાસ્ય પ્રહરેત્કાલે કિઞ્ચિદ્વિચલિતે પદે ॥

અશઙ્ક્યમપિ શઙ્કેત નિત્યં શઙ્કેત શઙ્કિતાન ।
ભયં હ્યશઙ્કિતાજ્જાતં સમૂલમપિ કૃન્તતિ ॥

અવધાનેન મૌનેન કાષાયેણ જટાજિનૈઃ ।
વિશ્વાસયિત્વા દ્વેષ્ટારમવલુમ્પેદ્યથા વૃકઃ ॥

પુત્રો વા યદિ વા ભ્રાતા પિતા વા યદિ વા સુહૃદ ।
અર્થસ્ય વિઘ્નં કુર્વાણા હન્તવ્યા ભૂતિમિચ્છતા ॥

ગુરોરપ્યવલિપ્તસ્ય કાર્યાકાર્યમજાનતઃ ।
ઉત્પથં પ્રતિપન્નસ્ય કાર્યં ભવતિ શાસનમ્ ॥

પ્રત્યુત્થાનાભિવાદાભ્યાં સમ્પ્રદાનેન કેનચિત્ । પ્રપૂજયન્નિઘાતી સ્યાત્તીક્ષ્ણતુણ્ડ ઇવ દ્વિજઃ ।

નાચ્છિત્ત્વા પરમર્માણિ નાકૃત્વા કર્મ દારુણમ્ ।
નાહત્વા મત્સ્યઘાતીવ પ્રાપ્નોતિ પરમાં શ્રિયમ્ ॥

નાસ્તિ જાત્યા રિપુર્નામ મિત્રં વાઽપિ ન વિદ્યતે ।
સામર્થ્યયોગાજ્જાયન્તે મિત્રાણિ રિપવસ્તથા ॥

ન પ્રમુઞ્ચેત દાયાદં વદન્તં કરુણં બહુ ।
દુઃખં તત્ર ન કર્તવ્યં હન્યાત્પૂર્વાપકારિણમ્ ॥

સન્ગ્રહાનુગ્રહે યત્નઃ સદા કાર્યોઽનસૂયતા ।
નિગ્રહશ્ચાપિ યત્નેન કર્તવ્યો હિતમિચ્છતા ॥

પ્રહરિષ્યન્પ્રિયં બ્રૂયાત્પ્રહૃત્યાપિ પ્રિયોત્તરમ્ ।
અસિનાઽપિ શિરશ્છિત્ત્વા શોચેત ચ રુદેત ચ ॥

નિમન્ત્રયીત સાન્ત્વેન સમ્માનેન તિતિક્ષયા ।
આશાકરણમિત્યેતત્કર્તવ્યં ભૂતિમિચ્છતા ॥

ન શુષ્કવૈરં કુર્વીત બાહુભ્યાં ન નદીં તરેત્ । અનર્થકમનાયુષ્યં ગોવિષાણસ્ય ભક્ષણમ્ ।
દન્તાશ્ચ પરિમૃદ્યન્તે રસશ્ચાપિ ન લભ્યતે ॥

ત્રિવર્ગે ત્રિવિધા પીડા અનુબન્ધસ્તથૈવ ચ ।
અનુબન્ધં તથા જ્ઞાત્વા પીડાં ચ પરિવર્જયેત્ ॥

ઋણશેષં ચાગ્નિશેષં શત્રુશેષં તથૈવ ચ ।
પુનઃ પુનઃ પ્રવર્ધન્તે તસ્માચ્છેષં ન કારયેત્ ॥

ઋણશેષાં વિવર્ધન્તે પરિભૂતાશ્ચ શત્રવઃ ।
આવહન્ત્યનયં તીવ્રં વ્યાધયશ્ચાપ્યુપેક્ષિતાઃ ॥

નામ---ક્કૃત્યકારી સ્યાદપ્રમત્તઃ સદા ભવેત્ ।
કષ્યકોપિ હિ દુશ્છિન્નો વિકારં કુરુતે ચિરમ્ ॥

વધેમ ચ મનુષ્યાણાં માર્ગાણાં દૂષણેન ચ ।
આકારાણાં વિનાશૈશ્ચ પરરાષ્ટ્રં વિનાશયેત્ ॥

ગૃધ્રદૃષ્ટિર્બકાલીનઃ શ્વચેષ્ટઃ સિંહવિક્રમઃ ।
અનુદ્વિગ્રઃ કાકશઙ્કી ભુજઙ્ગચરિતં ચરેત્ ॥

શૂરમઞ્જલિપાતેન ભીરું ભેદેન ભેદયેત્ ।
લુબ્ધમર્થપ્રદાનેન સમં તુલ્યેન વિગ્રહઃ ॥

શ્રેણીમુખ્યોપજાપેષુ વલ્લભાનુનયેષુ ચ ।
અમાત્યાન્પરિરક્ષેત ભેદસન્ઘાતયોરપિ ॥

મૃદુરિત્યવજાનન્તિ તીક્ષ્ણ ઇત્યુદ્વિજન્તિ ચ ।
તીક્ષ્ણકાલે ભવેત્તીક્ષ્ણો મૃદુકાલે મૃદુર્ભવેત્ ॥

મૃદુનૈવ મૃદું હન્તિ મૃદુના હન્તિ દારુણમ્ ।
નાસાધ્યં મૃદુના કિઞ્ચિત્તસ્માત્તીક્ષ્ણતરો મૃદુઃ ॥

કાલે મૃદુર્યો ભવતિ કાલે ભવતિ દારુણઃ ।
સ સાધયતિ કૃત્યાનિ શત્રું ચાપ્યધિતિષ્ઠતિ ॥

પણ્ડિતેન વિરુદ્ધસ્તુ દૂરસ્થોઽસ્મીતિ નાશ્વસેત્ ।
દીર્ઘૌ બુદ્ધિમતો બાહૂ યાભ્યાં હિંસતિ હિંસિતઃ ॥

ન તત્તરેદ્યસ્ય ન પારમુત્તરે ન્ન તદ્ધરેદ્યત્પુનરાહરેત્પરઃ ।
ન તત્ખનેદ્યસ્ય ન મૂલમુદ્ધરે ન્ન તં હન્યાદ્યસ્ય શિરો ન પાતયેત્ ॥

ઇતીદમુક્તં વૃજિનાભિસંહિતં ન ચૈતદેવં પુરુષઃ સમાચરેત્ ।
પરપ્રયુક્તસ્તુ કથં વિભાવયે દતો મયોક્તં ભવતો હિતાર્થિના ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

યથાવદુક્તં વચનં હિતાર્થિના નિશમ્ય વિપ્રેણ સુવીરરાષ્ટ્રપઃ ।
તથાઽકરોદ્વાક્યમદીનચેતનઃ શ્રિયં ચ દીપ્તાં બુભુજે સબાન્ધવઃ ॥