Mahabharata · Chapter 12.139

ukto mantro mahābāho viśvāso nāsti śatruṣu /
kathaṃ hi rājā varteta yadi sarvatra nāśvaset //

viśvāsāddhi paraṃ rājanrājñāmutpadyate bhayam /
kathaṃ hi nāśvasanrājā śatrūñjayati pārthivaḥ //

etanme saṃśayaṃ chindhi mano me sampramuhyati /
aviśvāse kathāmetāmupāśritya pitāmaha //
bhīṣma uvāca /

śṛṇuṣva rājanyo vṛtto brahmadattaniveśane /
pūjanyā saha saṃvādo brahmadattasya bhūpateḥ //

kāmpilye brahmadattasya tvantaḥ puranivāsinī / pūjī nāma śakunirdīrghakālaṃ sahopitā /

rudajñā sarvabhūtānāṃ yathā vai jīvajīvakaḥ /
sarvajñā sarvatattvajñā tiryagyoniṃ gatā'pi sa //

abhiprajātā sā tatra putramekaṃ suvarcasam /
samakālaṃ ca rājño'pi devyāṃ putro vyajāyata //

tayorarthe kṛtajñā tu khecarī pūjanī sadā /
samadratīraṃ sā gatvā ājahāra phaladvayam //

aṣṭyarthaṃ ca svaputrasya rājaputrasya caiva ha /
lamekaṃ sutāyādādrājaputrāya cāparam //

---mṛtāsyādasadṛśaṃ balatejobhivardhanam / [ādāyādāya saivāśu tayoḥ prādātpunaḥ punaḥ // ]

tato'gacchatparāṃ vṛddhiṃ rājaputraḥ phalāśanāt /
tataḥ sa dhātryā kakṣeṇa uhyamāno nṛpātmajaḥ //

dadarśa taṃ pakṣisutaṃ bālyādāgatya bālakaḥ /
tato bālyācca yatnena tenākrīḍata pakṣiṇā //

śūnye ca tamupādāya pakṣiṇaṃ samajātakam /
hatvā tataḥ sa rājendra dhātryā hastamupāgataḥ //

atha sā pūjanī rājannāgamatphalahāriṇī /
apaśyannihataṃ putraṃ tena bālena bhūtale //

bāṣpapūrṇamukhī dīnā dṛṣṭvā taṃ patitaṃ sutam /
pūjanī duḥkhasantaptā rudantī vākyamabravīt //

kṣatriye sangataṃ nāsti na prītirna ca sauhṛdam /
kāraṇe sāntvayantyete kṛtārthāḥ santyajanti ca //

kṣatriyeṣu na viśvāsaḥ kāryaḥ sarvāpakāriṣu /
apakṛtyāpi satataṃ sāntvayanti nirarthakam //

iyamasya karomyadya sadṛśīṃ vairayātanām /
kṛtaghnasya nṛśaṃsasya bhṛśaṃ viśvāsaghātinaḥ //

sahasañjātavṛddhasya tathaiva sahabhojinaḥ /
śaraṇyasya vadhaścaiva trividhaṃ tasya kilviṣam //

ityuktvā caraṇābhyāṃ tu netre nṛpasutasya sā /
hṛtvā svasthā tata idaṃ pūjanī vākyamabravīt //

icchayeha kṛtaṃ pāpaṃ sadya evopasarpati /
kṛtaṃ pratikṛtaṃ yeṣāṃ na naśyati śubhāśubham //

pāpaṃ karma kṛtaṃ kiñcidyadi tasminna dṛśyate /
nipātyate'sya putreṣu pautreṣvapi ca napnṛṣu //

brahmadattaḥ sutaṃ dṛṣṭvā pūjanyā hṛtalocanam /
kṛtapratikṛtaṃ matvā pūjanīmidamabravīt //

asti vai kṛtamasmābhirasti pratikṛtaṃ tvayā /
ubhayaṃ tatsamībhūtaṃ vasa pūjani mā gamaḥ //
pūjanyuvāca /

sakṛtkṛtāparādhasya tatraiva parilambataḥ /
na tadbudhāḥ praśaṃsanti śreyastatrāpasarpaṇam //

sāntve prayukte vivṛte vaire caiva na viśvaset /
kṣipraṃ sa hanyate mūḍho na hi vairaṃ praśāmyati //

anyonyakṛtavairāṇāṃ putrapautraṃ niyacchati /
putrapautravināśe ca paralokaṃ niyacchati //

sarveṣāṃ kṛtavairāṇāmaviśvāsaḥ sukhāvahaḥ /
ekāntato na viśvāsaḥ kāryo viśvāsaghātake //

na viśvasedaviśvaste viśvaste nātiviśvaset / viśvāsādbhayamutpannamapi mūlaṃ nikṛntati /
kāmaṃ viśvāsayedanyānpareṣāṃ ca na viśvaset //

mātā pitā bāndhavānāṃ variṣṭhau bhāryā kṣetraṃ bījamātraṃ tu putraḥ /
bhrātā śatruḥ klinnapāṇirvayasya ātmā hyekaḥ sukhaduḥkhasya bhoktā //

anyonyakṛtavairāṇāṃ na sandhirupapadyate /
sa ca heturatikrānto yadarthamahamāvasam //

pūjitasyārthamānābhyāṃ sāntvaṃ pūrvāpakāriṇaḥ /
hṛdayaṃ bhavatyaviśvastaṃ karma trāsayate balāt //

pūrvaṃ sammānanā yatra paścāccaiva vimānanā /
jahyātsa satvavānvāsaṃ sammānitavimānitaḥ //

uṣitā'smi tavāgāre dīrghakālamahiṃsitā /
tadidaṃ vairamutpannaṃ sukhamāskha vrajāmyaham //
brahmadatta uvāca /

yaḥ kṛte pratikuryādvai na sa tatrāparādhnuyāt /
anṛṇastena bhavati vasa pūjani māgamaḥ //
pūjanyuvāca /

na kṛtasya tu kartuśca sakhyaṃ sandhīyate punaḥ /
hṛdayaṃ tatra jānāti kartuścaiva kṛtasya ca //
brahmadatta uvāca /

kṛtasya caiva kartuśca sakhyaṃ sandhīyate punaḥ /
vairasyopaśamo dṛṣṭaḥ pāpaṃ nopāśnute punaḥ //
pūjanyuvāca /

nāsti vairamatikrāntaṃ sāntvito'smīti nāśvaset /
viśvāsādbadhyate lokastasmācchreyopyadarśanam //

tarasā ye na śakyante śastraiḥ sunisitairapi /
sāmnā te'pi nigṛhyate gajā iva kareṇubhiḥ //
brahmadatta uvāca /

saṃvāsājjāyate sneho jīvitāntakareṣvapi /
anyonyasya hi viśvāsaḥ śvānaśvapacayoriva //

anyonyakṛtavairāṇāṃ saṃvāsānmṛdutāṃ gatam /
naiva tiṣṭhati tadvairaṃ puṣkarasthamivodakam //
pūjanyuvāca /

vairaṃ pañcasamutthānaṃ tacca budhyanti paṇḍitāḥ /
strīkṛtaṃ vāstujaṃ vāgjaṃ svasapatnāparādhajam //

tatra dātā na hantavyaḥ kṣatriyeṇa viśeṣataḥ /
prakāśaṃ vā'prakāśaṃ vā buddhvā doṣabalābalam //

kṛtavaire na viśvāsaḥ kāryastviha suhṛdyapi /
pracchannaṃ tiṣṭhate vairaṃ gūḍho'gniriva dāruṣu //

na vittena na pāruṣyairna ca sāntvena ca śrutaiḥ /
vairāgniḥ śāmyate rājannimagno'gnirivārṇave //

na hi vairāgniruddhūtaḥ karma cāpyaparādhajam /
śāmyatyadagdhvā nṛpate vinā hyekatarakṣayāt //

satkṛtasyārthāmanābhyāṃ tatra pūrvāpakāriṇaḥ /
naiva śāntirna viśvāsaḥ karmaṇā jāyate balāt //

naivāpakāre kasmiṃścidahaṃ tvayi tathā bhavān /
uṣitāvā'pi cakritaṃ nedānīṃ viśvasāmyaham //
brahmadatta uvāca /

kālena kriyate kāryaṃ tathaiva vividhāḥ kriyāḥ kālenaiva pravartante kaḥ kasyetyaparādhyati //

tulyaṃ cobhe pravartete maraṇaṃ janma caiva hi /
kāryate caiva kālena tannimittaṃ na jīvati //

badhyante yugapatkecidekaikaṃ cāpare tathā /
kālo dahati bhūtāni samprāpto'gnirivendhanam //

nāhaṃ pramāṇaṃ naiva tvabhanyonyaṃ kāraṇaṃ śubhe /
kālo nityamupādatte sukhaṃ duḥkhaṃ ca dehinām //

evaṃ vaseha sannehā yathākāmamahiṃsitā /
yatkṛtaṃ tattu me kṣāntaṃ tvaṃ ca vai kṣama pūjani //
pūjanyuvāca /

yadi kālaḥ pramāṇaṃ te na vairaṃ kasyacidbhavet /
kasmādapacitiṃ yānti bāndhavā bāndhave hate //

kasmāddevāsurāḥ sarve anyonyamabhijaghnire /
yadi kālena niryāṇaṃ sukhaduḥkhe bhavābhavau //

bhiṣajo bhaiṣajaṃ kartuṃ kasmādicchanti rogiṇaḥ /
yadi kālena pacyante bheṣajaiḥ kiṃ prayojanam //

pralāpaḥ sumahānkasmātkriyate śokamūrcchitaiḥ /
yadi kālaḥ pramāṇaṃ te kasmāddharmo'sti kartṛṣu //

tava putro mamāpatyaṃ hatavānhiṃsito mayā /
anantaraṃ tvayāhaṃ ca bādhitavyā mahīpate //

ahaṃ hi putraśokena kṛtapāpā tavātmaje /
tathā tvayā prahartavyaṃ mayi tattvaṃ ca me śṛṇu //

bhakṣārthaṃ krīḍanārthaṃ ca narā vāñchanti pakṣiṇaḥ /
tṛtīyo nāsti saṃyogo vadhabandhādṛte kṣamaḥ //

vadhabandhabhayādeke mokṣatantramupāśritāḥ /
janīmaraṇajaṃ duḥkhaṃ prāhurvedavido janāḥ //

sarvasya dayitāḥ prāṇāḥ sarvasya dayitāḥ sutāḥ /
duḥkhādudvijate sarvaṃ sarvasya sukhamīpsitam //

duḥkhaṃ jarā brahmadatta duḥkhamarthaviparyayaḥ /
duḥkhaṃ cāniṣṭasaṃvāso duḥkhamiṣṭaviyojanam //

vairabandhakṛtaṃ duḥkhaṃ strīkṛtaṃ saha tathā /
duḥkhaṃ duḥkhena satataṃ vivardhati---- dhipa //

na duḥkhaṃ paraduḥkhe vai kecidāhura----yaḥ /
yo duḥkhaṃ nābhijānāti sa jalpati māhājane //

yastu śocati duḥkhārtāḥ sa kathaṃ vaktamutsaheta /
rasajñaḥ sarvaduḥkhasya yathā'tmani tathā pare //

bhinnā śliṣṭā na sajyante śastraiḥ suniśitairapi / sāmnā te'pi nigṛhyante gajā iva kareṇubhiḥ //

yatkṛtaṃ te mayā rājaṃstvayā ca mama yatkṛtam /
na tadvarṣaśataiḥ śakyaṃ vyapohitumarindam //

āvayoḥ kṛtamanyonyaṃ tasya sandhirna vidyate /
smṛtvāsmṛtvā hi te putraṃ navaṃ vairaṃ bhaviṣyati //

vairamantikamāsādya yaḥ prītiṃ kartumicchati /
mṛṇmayasyeva bhagnasya tasya sandhirna vidyate //

niścayaḥ svārthaśāstreṣu na viśvāsaḥ sukhodayaḥ /
uśanā caiva gāthe dve prahlādāyābravītpurā //

ye vairiṇaḥ śraddadhate satye satyetare'pi vā /
vadhyante śraddadhānā hi madhu śuṣkatṛṇairiva //

na hi vairāṇi śāmyanti kuleṣvādaśamādyugāt /
ākhyātāraśca vidyante kule cejjāyate pumān //

upagṛhya tu vairāṇi sāntvayanti narādhipāḥ /
athainaṃ pratihiṃsanti pūrṇaṃ ghaṭamivāśmani //

sadā na viśvasedrājanpāpaṃ kṛtveha kasyacit /
apakṛtya pareṣāṃ hi viśvāsādduḥkhamaśnute //
brahmadatta uvāca /

nāviśvāsāccinotyarthamīhate cāpi kiñcana /
bhayāttvekataraṃ mitraṃ kṛtakṛtyā bhavatviha //
pūjanyuvāca /

yasyeha vraṇinau pādau pabhdyāṃ ca paridhāvataḥ /
kṣiṇyete tasya tau pādau suguptamapi dhāvataḥ //

netrābhyāṃ sarujābhyāṃ yaḥ prativātamudīkṣate /
tasya vāyurujā'tyarthaṃ netrayorbhavati dhruvam //

duṣṭaṃ panthānamāsādya yo mohādabhipadyate /
ātmano balamajñātvā tadantaṃ tasya jīvitam //

yastu varṣamavijñāya kṣetraṃ karṣati karṣakaḥ /
hīnaḥ puruṣakāreṇa tasya vai nāpnute phalam //

yastu tiktaṃ kaṣāyaṃ vā svādu vā madhuraṃ hitam /
āhāraṃ kurute nityaṃ so'mṛtatvāya kalpate //

pathyaṃ muktvā tu yo mohādduṣṭamaśnāti bhojanam /
pariṇāmamavijñāya tadantaṃ tasya jīvitam //

daivaṃ puruṣakāraśca sthitāvanyonyasaṃśrayāt /
udāttaṃ karma vai tatra daivaṃ klībā upāsate //

karma cātmahitaṃ kāryaṃ tīkṣṇaṃ vā yadi vā mṛdu /
grasyate'karmaśīlastu sadā'narthairakiñcanaḥ //

tasmātsaṃśayitavye'rthe kārya eva parākramaḥ /
sarvasvamapi santyajya kāryamātmahitaṃ naraiḥ //

vidyā śaucaṃ ca dākṣyaṃ ca balaṃ śauryaṃ ca pañcamam /
mitrāṇi sahajānyāhurvartayantīha yairbudhāḥ //

niveśanaṃ ca kupyaṃ ca kṣetraṃ bhāryāṃ suhṛjjanam /
etānyupacitānyāhuḥ sarvatra labhate pumān //

sarvatra ramate prājñaḥ sarvatra ca virocate /
na vibhīṣayate kiñcidbhīṣito na bibheti ca //

nityaṃ buddhimato'pyarthaḥ svalpako'pi vivardhate /
dākṣyeṇa kurvatāṃ karmaṃ saṃyamātpratitiṣṭhati //

gṛhasnehāvabaddhānāṃ narāṇāmalpamedhasām /
kustrī khādati māṃsāni māghamāṃ segavā iva //

gṛhaṃ kṣetrāṇi mitrāṇi svadeśa iti cāpare /
ityevamavasīdanti narā buddhiviparyaye //

utpathācca vimānācca deśāddurbhikṣapīḍitāt /
anyatra vasatiṃ gacchedvasedvā nityamānitaḥ //

tasmādanyatra yāsyāmi vastuṃ nāhamihotsahe /
kṛtametadanāhāryaṃ tava putre ca pārthiva //

kubhāryāṃ ca kuputraṃ ca kurājānaṃ kusauhṛdam /
kusambandhaṃ kudeśaṃ ca dūrataḥ parivarjayet //

kumitre nāsti viśvāsaḥ kubhāryāyāṃ kuto ratiḥ /
kurājye nirvṛtirnāsti kudeśe nāsti jīvikā //

kuputre sauhṛdaṃ nāsti nityamasthirasauhṛdam /
avamānaḥ kuṃsabandhe bhavatyarthaviparyaye //

sā bhāryā yā priyaṃ brūte sa putro yatra nirvṛtiḥ /
tanmitraṃ yatra viśvāsaḥ sa deśo yatra jīvati //

yatra nāsti balātkāraḥ sa rājā tīvraśāsanaḥ /
sa ca yaunābhisambandho yaḥ sato'pi bubhūṣati //

bhāryā deśo'tha mitrāṇi putrasambandhibāndhavāḥ /
ete sarve guṇavati dharmanetre mahīpatau //

adharmajñasya viṣaye prajā naśyanti nigrahāt /
rājā mūlaṃ trivargasya apramatto'nupālayan //

baliṣaṅbhāgamuddhṛtya phalaṃ samupayojayet /
na rakṣati prajāḥ samyagyaḥ sa pārthivataskaraḥ //

datvā'bhayaṃ yaḥ svayameva rājā na tatpramāṇaṃ kurute'rthalobhāt /
sa sarvalokādupalabhya pāpa madharmabuddhirnirayaṃ prayāti //

dattvā'bhayaṃ svayaṃ rājā pramāṇaṃ kurute yadi /
sa sarvaṃ sukhamāpnoti prajā dharmeṇa pālayan //

pitā bhrātā guruḥ śāstā vahnirvaiśravaṇo yamaḥ /
sapta rājño guṇānetānmanurāha prajāpatiḥ //

pitā hi rājā lokasya prajānāṃ yo'nukampitā /
tasminmithyāpanīte hi tiryagbhavati mānavaḥ //

sambhāvayati māteva dīnamapyupapadyate /
dahatyagnirivāniṣṭānyamayatyahitāṃstadā //

iṣṭeṣu visṛjannarthānkubera iva kāmadaḥ /
gururdharmopade--- goptā ca paripālanāt //

yastu rañjayate ---- paurajānapadānguṇaiḥ /
na tasya bhraśyate---jyaṃ guṇadharmānupālanāt //

yaḥ samyakprati---hṇāti paurajānapadārcanam /
sa sukhaṃ prekṣate rājā iha loke paratra ca //

nityodvignāḥ prajā yasya karubhāraprapīḍitāḥ /
anarthairvipralupyante sa gacchati parābhavam //

prajā yasya vivardhante sarasīva mahotpalam /
sa rājā sarvasukhadaḥ svargaloke mahīyate //

balinā vigraho rājanna kadācitpraśasyate /
balinā vigrahī tasya kuto rājyaṃ kutaḥ sukham //
bhīṣma uvāca /

saivamuktvā śakunikā brahmadattaṃ narādhipam /
rājānaṃ samanujñāpya jagāmābhīpsitāṃ diśam //

etatte brahmadattasya pūjanyā saha bhāṣitam /
mayoktaṃ bharataśreṣṭha kimanyacchrotumicchasi //