Mahabharata · Chapter 12.130

traiḥ prahīyamāṇasya bahvamitrasya kā gatiḥ /
-- sankṣīṇakośasya balahīnasya bhārata //

--mātyasahāyasya śrutamantrasya sarvataḥ /
jyātpracyavamānasya gatimanyāmapaśyataḥ //

paracakrābhiyātasya pararāṣṭrāṇi mṛdgataḥ /
vigrahe vartamānasya durbalasya balīyasā //

asaṃvihitarāṣṭrasya deśakālāvajānataḥ / aprāpyaṃ ca bhavetsāntvaṃ bhedo vā'pyatipīḍanāt /

jīvitaṃ tvarthahetorvā tatra kiṃ sukṛtaṃ bhavet //
bhīṣma uvāca /
guhyāṃ mā dharmamaprākṣīratīva bharatarṣabha /

pravaktuṃ notsahe pṛṣṭo dharmametaṃ yudhiṣṭhira // dharmo hyaṇīyānvacanādvuddheśca bharatarṣabha /
śrutvaupamyaṃ sadācāraiḥ sādhurbhavati sa kvacit //

karmaṇā buddhipūrveṇa bhavatyāḍhye na vā punaḥ /
tādṛśo'yamanupraśnastaddhyāyasva svayā dhiyā //

upāyaṃ dharmabahulaṃ yātrārthaṃ śṛṇu bhārata /
nāhametādṛśe dharme bubhūṣe dharmakāraṇāt //

duḥkhādāna iha hyeṣa syāttu paścātkṣamo mama /
abhigamya matīnāṃ hi sarvāsāmeva niścayam //

yathāyathā hi puruṣo nityaṃ śāstramavekṣate /
tathātathā vijānāti vijñānaṃ cāsya rocate //

avijñānādayogo hi puruṣasyopajāyate /
vijñānādapi yogaśca yogo bhūtikaraḥ paraḥ //

aśaṅkamāno vacanamanasūyuridaṃ śṛṇu /
rājñaḥ kośakṣayādeva jāyate balasankṣayaḥ //

kośaṃ sañjanayedrājā nityamebhyo yathābalam /
kālaṃ prāpyānugṛhṇīyādeṣa dharmo'tra sāmpratam //

upāyadharmaṃ prāpyainaṃ pūrvairācaritaṃ janaiḥ /
anyo dharmaḥ samarthānāmāpatsvalpaśca bhārata //

prakāryaṃ procyate dharmo vṛttirdharme garīyasī /
dharmaṃ prāpya yathānyāyaṃ na balīyānniṣīdati //

yasmāddharmasyopacitirekāntena na vidyate /
tasmādāpadyadharmo'pi śrūyate dharmalakṣaṇaḥ //

adharmo jāyate tasminniti vai kavayo viduḥ /
anantaraṃ kṣatriyasya tatra kiṃ vicikitsyate //

yathāsya dharmo na glāyenneyācchatruvaśaṃ yathā /
tatkartavyamihetyāhurnātmānamavasādayet //

sarvātmanaiva dharmasya na parasya na cātmanaḥ /
sarvopāyairujjihīrṣedātmānamiti niścayaḥ //

tatra dharmavidastāta niścayo dharmanaipuṇaiḥ /
udyamaṃ jīvanaṃ kṣātre bāhuvīryāditi śrutiḥ //

kṣatriyo vṛttisaṃrodhe kasya nādātumarhati /
anyatra tāpasasvācca śrotriyasvācca bhārata //

yathā vai brāhmaṇaḥ sīdannayājyamapi yājayet /
abhojyamapi cāśnīyāttatredaṃ nātra saṃśayaḥ //

pīḍitasya kimadvāramutpathenārditasya ca /
advārataḥ pradravati yathā bhavati pīḍitaḥ //

tasya kośabalaglānyāṃ sarvalokaparābhavaḥ /
bhaikṣacaryā na vihitā na ca viṭ्śūdrajīvikā //

svadharmānantarāvṛttiryā'nyāmanupajīvataḥ /
jahataḥ prathamaṃ kalpamanukalpena jīvanam //

āpadgatena dharmāṇāmanyāyenopajīvanam /
api hyetadbrāhmaṇeṣu dṛṣṭaṃ vṛttiparikṣaye //

kṣatriye saṃśayaḥ kasmādityetniścitaṃ sadā /
ādadīta viśiṣṭebhyo nāvasīdetkathañcana //

ārtānāṃ rakṣitāraṃ ca prajānāṃ kṣatriyaṃ viduḥ /
tasmātsaṃrakṣatā kāryamādānaṃ kṣatrabandhunā //

anyatrāpi vihiṃsāyā vṛttirnehāsti kasyacit /
apyaraṇyasamutthasya ekasya carato muneḥ //

na śaṅkhalikhitāṃ vṛttiṃ śakyamāsthāya jīvitum /
viśeṣataḥ kuruśreṣṭha prajāpālanamīpsatā //

parasparābhiharaṇaṃ rājñā rāṣṭreṇa cāpadi /
nityameva hi kartavyameṣa dharmaḥ sanātanaḥ //

rājā rāṣṭraṃ yathāpatsu dravyaudhaiḥ parirakṣati /
rāṣṭreṇa rājā vyasane parirakṣyastathā bhavet //

kośaṃ daṇ़ḍaṃ balaṃ mitraṃ yadanyadapi sañcitam /
na kurvītāntaraṃ rāṣṭre rājā parigataḥ kṣudhā //

bījaṃ bhaktena sampādyamiti dharmavido viduḥ /
atraitacchambarasyāhurmahāmāyasya darśanam //

dhiktasya jīvitaṃ rājño rāṣṭraṃ yasyāvasīdati /
avṛttyānyamanuṣyo'pi yo vaideśika ityapi //

rājñaḥ kośabalaṃ mūlaṃ kośamūlaṃ punarbalam /
tanmūlaṃ sarvadharmāṇāṃ dharmamūlāḥ punaḥ prajāḥ //

nānyānapīḍayitveha kośaḥ śakyaḥ kuto balam /
tadarthaṃ pīḍayitvā ca na doṣaṃ prāpnumarhati //

akāryamapi kāryārthaṃ kriyate yajñakarmasu /
etasminkāraṇe rājā na doṣaṃ prāpnumarhati //

arthārthamanyadbhavati viparītamathāparam / anarthārthamathāpyanyattatsarvaṃ hyarthakāraṇam /
evaṃ buddhyā samprapaśyenmedhāvī kāryaniścayam //

yajñārthamanyadbhavati yajño'nyārthastathāḥ paraḥ /
yajñasvārthārthamevānyattatsarvaṃ yajñasādhakam //

upamāmatra vakṣyāmi dharmatattvaprakāśinīm //

yūpaṃ chindanti yajñārthaṃ tatra ye paripanthiḥ /
drumāḥ kecana sāmantā dhruvaṃ chindanti tānapi //

te cāpi nipatanto'nyānnighnantyapi vanaspatīn / evaṃ kośasya mahato ye narāḥ paripanthinaḥ /
tānahatvā na paśyāmi siddhimatra parantapa //

dhanena jayate lokamimaṃ cāmuṃ ca bhārata /
satyaṃ ca dharmavacanaṃ yathā nāstyadhanastathā //

sarvopāyairādadīta dhanaṃ yajñaprayojanam /
na tulyadoṣaḥ syādevaṃ kāryākāryeṣu bhārata //

nobhau sabhavato rājankathañcidapi bhārata /
na hyaraṇyeṣu paśyāmi dhanavṛddhānahaṃ kvacit //

yadidaṃ dṛśyate vittaṃ pṛthivyāmiha kiñcana /
mamedaṃ syānmamedaṃ syādityevaṃ manyate janaḥ //

na ca rājñaḥ samo dharmaḥ kaścidasti kathañcana /
dharmaḥ saṃśabdito rājñāmāpadarthastato'nyathā //

jñānena karmaṇā cānye tapantyanye tapasvinaḥ /
buddhyā dākṣyeṇa caivānye cinvanti dhanasañcayān //

adhanaṃ durbalaṃ prāhurdhanena balavānbhavet /
sarvaṃ balavataḥ prāpyaṃ sarvaṃ tarati kośavān //

kośo dharmaśca kāmaśca paralokastathā hyayam /
taṃ dharmeṇa vilipseta nādharmeṇa kadācana //