મહાભારત · અધ્યાય 12.130

ત્રૈઃ પ્રહીયમાણસ્ય બહ્વમિત્રસ્ય કા ગતિઃ ।
-- સન્ક્ષીણકોશસ્ય બલહીનસ્ય ભારત ॥

--માત્યસહાયસ્ય શ્રુતમન્ત્રસ્ય સર્વતઃ ।
જ્યાત્પ્રચ્યવમાનસ્ય ગતિમન્યામપશ્યતઃ ॥

પરચક્રાભિયાતસ્ય પરરાષ્ટ્રાણિ મૃદ્ગતઃ ।
વિગ્રહે વર્તમાનસ્ય દુર્બલસ્ય બલીયસા ॥

અસંવિહિતરાષ્ટ્રસ્ય દેશકાલાવજાનતઃ । અપ્રાપ્યં ચ ભવેત્સાન્ત્વં ભેદો વાઽપ્યતિપીડનાત્ ।

જીવિતં ત્વર્થહેતોર્વા તત્ર કિં સુકૃતં ભવેત્ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।
ગુહ્યાં મા ધર્મમપ્રાક્ષીરતીવ ભરતર્ષભ ।

પ્રવક્તું નોત્સહે પૃષ્ટો ધર્મમેતં યુધિષ્ઠિર ॥ ધર્મો હ્યણીયાન્વચનાદ્વુદ્ધેશ્ચ ભરતર્ષભ ।
શ્રુત્વૌપમ્યં સદાચારૈઃ સાધુર્ભવતિ સ ક્વચિત્ ॥

કર્મણા બુદ્ધિપૂર્વેણ ભવત્યાઢ્યે ન વા પુનઃ ।
તાદૃશોઽયમનુપ્રશ્નસ્તદ્ધ્યાયસ્વ સ્વયા ધિયા ॥

ઉપાયં ધર્મબહુલં યાત્રાર્થં શૃણુ ભારત ।
નાહમેતાદૃશે ધર્મે બુભૂષે ધર્મકારણાત્ ॥

દુઃખાદાન ઇહ હ્યેષ સ્યાત્તુ પશ્ચાત્ક્ષમો મમ ।
અભિગમ્ય મતીનાં હિ સર્વાસામેવ નિશ્ચયમ્ ॥

યથાયથા હિ પુરુષો નિત્યં શાસ્ત્રમવેક્ષતે ।
તથાતથા વિજાનાતિ વિજ્ઞાનં ચાસ્ય રોચતે ॥

અવિજ્ઞાનાદયોગો હિ પુરુષસ્યોપજાયતે ।
વિજ્ઞાનાદપિ યોગશ્ચ યોગો ભૂતિકરઃ પરઃ ॥

અશઙ્કમાનો વચનમનસૂયુરિદં શૃણુ ।
રાજ્ઞઃ કોશક્ષયાદેવ જાયતે બલસન્ક્ષયઃ ॥

કોશં સઞ્જનયેદ્રાજા નિત્યમેભ્યો યથાબલમ્ ।
કાલં પ્રાપ્યાનુગૃહ્ણીયાદેષ ધર્મોઽત્ર સામ્પ્રતમ્ ॥

ઉપાયધર્મં પ્રાપ્યૈનં પૂર્વૈરાચરિતં જનૈઃ ।
અન્યો ધર્મઃ સમર્થાનામાપત્સ્વલ્પશ્ચ ભારત ॥

પ્રકાર્યં પ્રોચ્યતે ધર્મો વૃત્તિર્ધર્મે ગરીયસી ।
ધર્મં પ્રાપ્ય યથાન્યાયં ન બલીયાન્નિષીદતિ ॥

યસ્માદ્ધર્મસ્યોપચિતિરેકાન્તેન ન વિદ્યતે ।
તસ્માદાપદ્યધર્મોઽપિ શ્રૂયતે ધર્મલક્ષણઃ ॥

અધર્મો જાયતે તસ્મિન્નિતિ વૈ કવયો વિદુઃ ।
અનન્તરં ક્ષત્રિયસ્ય તત્ર કિં વિચિકિત્સ્યતે ॥

યથાસ્ય ધર્મો ન ગ્લાયેન્નેયાચ્છત્રુવશં યથા ।
તત્કર્તવ્યમિહેત્યાહુર્નાત્માનમવસાદયેત્ ॥

સર્વાત્મનૈવ ધર્મસ્ય ન પરસ્ય ન ચાત્મનઃ ।
સર્વોપાયૈરુજ્જિહીર્ષેદાત્માનમિતિ નિશ્ચયઃ ॥

તત્ર ધર્મવિદસ્તાત નિશ્ચયો ધર્મનૈપુણૈઃ ।
ઉદ્યમં જીવનં ક્ષાત્રે બાહુવીર્યાદિતિ શ્રુતિઃ ॥

ક્ષત્રિયો વૃત્તિસંરોધે કસ્ય નાદાતુમર્હતિ ।
અન્યત્ર તાપસસ્વાચ્ચ શ્રોત્રિયસ્વાચ્ચ ભારત ॥

યથા વૈ બ્રાહ્મણઃ સીદન્નયાજ્યમપિ યાજયેત્ ।
અભોજ્યમપિ ચાશ્નીયાત્તત્રેદં નાત્ર સંશયઃ ॥

પીડિતસ્ય કિમદ્વારમુત્પથેનાર્દિતસ્ય ચ ।
અદ્વારતઃ પ્રદ્રવતિ યથા ભવતિ પીડિતઃ ॥

તસ્ય કોશબલગ્લાન્યાં સર્વલોકપરાભવઃ ।
ભૈક્ષચર્યા ન વિહિતા ન ચ વિટ્્શૂદ્રજીવિકા ॥

સ્વધર્માનન્તરાવૃત્તિર્યાઽન્યામનુપજીવતઃ ।
જહતઃ પ્રથમં કલ્પમનુકલ્પેન જીવનમ્ ॥

આપદ્ગતેન ધર્માણામન્યાયેનોપજીવનમ્ ।
અપિ હ્યેતદ્બ્રાહ્મણેષુ દૃષ્ટં વૃત્તિપરિક્ષયે ॥

ક્ષત્રિયે સંશયઃ કસ્માદિત્યેત્નિશ્ચિતં સદા ।
આદદીત વિશિષ્ટેભ્યો નાવસીદેત્કથઞ્ચન ॥

આર્તાનાં રક્ષિતારં ચ પ્રજાનાં ક્ષત્રિયં વિદુઃ ।
તસ્માત્સંરક્ષતા કાર્યમાદાનં ક્ષત્રબન્ધુના ॥

અન્યત્રાપિ વિહિંસાયા વૃત્તિર્નેહાસ્તિ કસ્યચિત્ ।
અપ્યરણ્યસમુત્થસ્ય એકસ્ય ચરતો મુનેઃ ॥

ન શઙ્ખલિખિતાં વૃત્તિં શક્યમાસ્થાય જીવિતુમ્ ।
વિશેષતઃ કુરુશ્રેષ્ઠ પ્રજાપાલનમીપ્સતા ॥

પરસ્પરાભિહરણં રાજ્ઞા રાષ્ટ્રેણ ચાપદિ ।
નિત્યમેવ હિ કર્તવ્યમેષ ધર્મઃ સનાતનઃ ॥

રાજા રાષ્ટ્રં યથાપત્સુ દ્રવ્યૌધૈઃ પરિરક્ષતિ ।
રાષ્ટ્રેણ રાજા વ્યસને પરિરક્ષ્યસ્તથા ભવેત્ ॥

કોશં દણ઼્ડં બલં મિત્રં યદન્યદપિ સઞ્ચિતમ્ ।
ન કુર્વીતાન્તરં રાષ્ટ્રે રાજા પરિગતઃ ક્ષુધા ॥

બીજં ભક્તેન સમ્પાદ્યમિતિ ધર્મવિદો વિદુઃ ।
અત્રૈતચ્છમ્બરસ્યાહુર્મહામાયસ્ય દર્શનમ્ ॥

ધિક્તસ્ય જીવિતં રાજ્ઞો રાષ્ટ્રં યસ્યાવસીદતિ ।
અવૃત્ત્યાન્યમનુષ્યોઽપિ યો વૈદેશિક ઇત્યપિ ॥

રાજ્ઞઃ કોશબલં મૂલં કોશમૂલં પુનર્બલમ્ ।
તન્મૂલં સર્વધર્માણાં ધર્મમૂલાઃ પુનઃ પ્રજાઃ ॥

નાન્યાનપીડયિત્વેહ કોશઃ શક્યઃ કુતો બલમ્ ।
તદર્થં પીડયિત્વા ચ ન દોષં પ્રાપ્નુમર્હતિ ॥

અકાર્યમપિ કાર્યાર્થં ક્રિયતે યજ્ઞકર્મસુ ।
એતસ્મિન્કારણે રાજા ન દોષં પ્રાપ્નુમર્હતિ ॥

અર્થાર્થમન્યદ્ભવતિ વિપરીતમથાપરમ્ । અનર્થાર્થમથાપ્યન્યત્તત્સર્વં હ્યર્થકારણમ્ ।
એવં બુદ્ધ્યા સમ્પ્રપશ્યેન્મેધાવી કાર્યનિશ્ચયમ્ ॥

યજ્ઞાર્થમન્યદ્ભવતિ યજ્ઞોઽન્યાર્થસ્તથાઃ પરઃ ।
યજ્ઞસ્વાર્થાર્થમેવાન્યત્તત્સર્વં યજ્ઞસાધકમ્ ॥

ઉપમામત્ર વક્ષ્યામિ ધર્મતત્ત્વપ્રકાશિનીમ્ ॥

યૂપં છિન્દન્તિ યજ્ઞાર્થં તત્ર યે પરિપન્થિઃ ।
દ્રુમાઃ કેચન સામન્તા ધ્રુવં છિન્દન્તિ તાનપિ ॥

તે ચાપિ નિપતન્તોઽન્યાન્નિઘ્નન્ત્યપિ વનસ્પતીન્ । એવં કોશસ્ય મહતો યે નરાઃ પરિપન્થિનઃ ।
તાનહત્વા ન પશ્યામિ સિદ્ધિમત્ર પરન્તપ ॥

ધનેન જયતે લોકમિમં ચામું ચ ભારત ।
સત્યં ચ ધર્મવચનં યથા નાસ્ત્યધનસ્તથા ॥

સર્વોપાયૈરાદદીત ધનં યજ્ઞપ્રયોજનમ્ ।
ન તુલ્યદોષઃ સ્યાદેવં કાર્યાકાર્યેષુ ભારત ॥

નોભૌ સભવતો રાજન્કથઞ્ચિદપિ ભારત ।
ન હ્યરણ્યેષુ પશ્યામિ ધનવૃદ્ધાનહં ક્વચિત્ ॥

યદિદં દૃશ્યતે વિત્તં પૃથિવ્યામિહ કિઞ્ચન ।
મમેદં સ્યાન્મમેદં સ્યાદિત્યેવં મન્યતે જનઃ ॥

ન ચ રાજ્ઞઃ સમો ધર્મઃ કશ્ચિદસ્તિ કથઞ્ચન ।
ધર્મઃ સંશબ્દિતો રાજ્ઞામાપદર્થસ્તતોઽન્યથા ॥

જ્ઞાનેન કર્મણા ચાન્યે તપન્ત્યન્યે તપસ્વિનઃ ।
બુદ્ધ્યા દાક્ષ્યેણ ચૈવાન્યે ચિન્વન્તિ ધનસઞ્ચયાન્ ॥

અધનં દુર્બલં પ્રાહુર્ધનેન બલવાન્ભવેત્ ।
સર્વં બલવતઃ પ્રાપ્યં સર્વં તરતિ કોશવાન્ ॥

કોશો ધર્મશ્ચ કામશ્ચ પરલોકસ્તથા હ્યયમ્ ।
તં ધર્મેણ વિલિપ્સેત નાધર્મેણ કદાચન ॥