Mahabharata · Chapter 12.122

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam /
aṅgeṣu rājā dyutimānvasuhoma iti śrutaḥ //

sa rājā dharmavinnityaṃ saha patnyā mahātapāḥ / muñjapṛṣṭhaṃ jagāmātha devarṣigaṇasevitam /

tatra śṛṅge himavato vasatiṃ samupāgamat /
yatra muñjavaṭe rāmo jaṭāharaṇamādiśat //

tadādi ca mahāprājñaḥ ṛṣibhiḥ saṃśitavrataiḥ /
muñjapṛṣṭha iti proktaḥ sa deśo rudrasevitaḥ //

sa tatra bahubhiryuktastadā śrutimayairguṇaiḥ /
brāhmaṇānāmanumato devarṣisadṛśo'bhavat //

taṃ kadācidadīnātmā sakhā śakrasya mānitaḥ /
abhyagacchanmahīpālo māndhātā śatrukarśanaḥ //

sopasṛtya tu māndhātā vasuhomaṃ narādhipam /
dṛṣṭvā prakṛṣṭatapasaṃ vinayenopatiṣṭhate //

vasuhomo'pi rājño vai gāmardhyaṃ ca nyavedayat /
saptāṅgasya tu rājyasya papraccha kuśalāvyayau //

sadbhirācaritaṃ pūrvaṃ yathāvadanuyāyinam /
abravīdvasuhomastaṃ rājankiṃ karavāṇi te //

so'bravītparamaprīto māndhātā rājasattamaḥ /
vasuhomaṃ mahāprājñamāsīnaṃ kurunandana //

bṛhaspatermataṃ rājannaghītaṃ sakalaṃ tvayā /
tathaivauśanasaṃ śāstraṃ vijñātaṃ te narottama //

tadahaṃ śrotumicchāmi daṇḍa utpadyate katham /
kiṃ vā'sya pūrvaṃ jāgarti kiṃ vā paramamucyate //

kathaṃ kṣatriyasaṃsthaśca daṇḍaḥ sampratyavasthitaḥ /
brūhi me tadyathātatvaṃ dadāmyācāryavetanam //
vasuhoma uvāca /

śṛṇu rājanyathā daṇḍaḥ sambhūto lokasangrahaḥ /
prajāvinayarakṣārthaṃ dharmasyātmā sanātanaḥ //

brahmā yiyakṣurbhagavānsarvalokapitāmahaḥ /
ṛtvijaṃ nātmanastulyaṃ dadarśeti hi naḥ śrutam //

sa garbhaṃ bhagavāndevo bahuvarṣāṇyadhārayat /
atha pūrṇe sahasre tu sa garbhaḥ kṣuvato'patat //

sa kṣupo nāma sambhūtaḥ prajāpatirarindam /
ṛtvigāsīnmahārāja yajñe tasya mahātmanaḥ //

tasminpravṛtte satre tu brahmaṇaḥ pārthivarṣabha /
iṣṭarūpapracāratvāddaṇḍaḥ so'ntarhito'bhavat //

tasminnantarhite cāpi prajānāṃ sankaro'bhavat /
naiva kāryaṃ na vā kāryaṃ bhojyābhojyaṃ na vidyate //

peyāpeye kutaḥ siddhirhisanti ca parasparam /
gamyāgamyaṃ tadā nāsītsvaṃ parasvaṃ ca vai samam //

parasparaṃ vilumpanti sārameyā yathā'miṣam /
abalānbalino jaghnurnirmaryādaṃ pravartate //

tataḥ pitāmaho viṣṇuṃ bhagavantaṃ sanātanam /
sampūjya varadaṃ devaṃ mahādevamathābravīt //

atra tvamanukampāṃ vai kartumarhasi śaṅkara /
ayaṃ viṣṇuḥ sakhā tubhyaṃ dharmasya parirakṣaṇe //

tvaṃ hi sarvavidhānajñaḥ satvānāṃ tvaṃ gatiḥ parā / sankaro na bhavedatra yathā tadvai vidhīyatām //

tataḥ sa bhagavāndhyātvā tadā śūlavarāyudhaḥ /
devadevo mahādevaḥ kāraṇaṃ jagataḥ param //

brahmaviṣṇvindrasahitaḥ sarvaiśca sasurāsuraiḥ / lokasandhāraṇārthaṃ ca lokasankaranāśanam /
ātmānamātmānā daṇḍaṃ sasṛje devasattamaḥ //

tasmācca dharmacaraṇānnītiṃ devīṃ sarasvatīm /
asṛjaddaṇḍanītiṃ vai triṣu lokeṣu viśrutām //

yathā'sau nīyate daṇḍaḥ satataṃ pāpakāriṣu / daṇḍasya nayanātsā hi daṇḍanītirihocyate //

bhūyaḥ sa bhagavāndhyātvā ciraṃ śūlagharaḥ prabhuḥ /
asṛjatsarvaśāstrāṇi mahādevo maheśvaraḥ //

daṇḍanīteḥ prayogārthaṃ pramāṇāni ca sarvaśaḥ /
vidyāścatasraḥ kūṭasthāstāsāṃ bhedavikalpanāḥ //

aṅgāni vedāścatvāro mīmāṃsā nyāyavistaraḥ /
purāṇaṃ dharmaśāstraṃ ca vidyā hyetāścaturdaśa //

āyurvedo dhanurvedo gāndharvaśceti te trayaḥ /
arthaśāstraṃ caturthaṃ tu vidyā hyaṣṭādaśaiva tu //

daśa cāṣṭau ca vikhyātā etā dharmasya saṃhitāḥ /
etāsāmeva vidyānāṃ vyāsamāha maheśvaraḥ //

śatāni trīṇi śāstrāṇāṃ mahātantrāṇi saptatim /
vyāsa eva tu vidyānāṃ mahādevena kīrtitaḥ //

tantraṃ pāśupataṃ nāma pañcarātraṃ ca viśrutam /
yogaśāstraṃ ca sāṅkhyaṃ ca tantraṃ lokāyataṃ tathā //

tantraṃ brahmatulā nāma tarkavidyā divaukasām /
sukhaduḥkhārthajijñāsā kāraṇaṃ ceti viśrutam //

tarkavidyāstathā cāṣṭau sa cokto nyāyavistaraḥ /
daśa cāṣṭau ca vijñeyāḥ paurāṇā yajñasaṃhitāḥ //

purāṇāśca praṇītāśca tāvadeveha saṃhitāḥ /
dharmaśāstrāṇi tadvacca ekārthāni ca nānyathā //

ekārthāni purāṇāni vedāścaikāryasaṃhitāḥ /
nānārthāni ca sarvāṇi tataḥ śāstrāṇi śankaraḥ //

provāca bhagavāndevaḥ kālajñānāni yāni ca /
catuḥṣaṣṭipramāṇāni āyurvedaṃ ca sottaram //

aṣṭādaśavikalpāṃ tāṃ daṇḍanītiṃ ca śāśvatīm /
gāndharvamitihāsaṃ ca nānāvistaramuktavān //

ityetāḥ śankaraproktā vidyāḥ śabdārthasaṃhitāḥ /
punarbhedasahasraṃ tu tāsāmeva tu vistaraḥ //

ṛṣibhirdevagandharvaiḥ savikalpaḥ savistaraḥ /
śaśvadabhyasyate loke veda eva tu sarvaśaḥ //

vedāścatasraḥ sankṣiptā vedavādāśca te smṛtāḥ /
etāsāṃ pārago yaśca sa cokto vedapāragaḥ //

vedānāṃ pārago rudro viṣṇurindro bṛhaspatiḥ /
śakraḥ svāyambhuvaścaiva manuḥ paramadharmavit //

brahmā ca paramo devaḥ sadā sarvaiḥ surāsuraiḥ /
sarvasyānugrahāccaiva vyāso vai vedapāragaḥ //
bhīṣma uvāca /

ahaṃ śāntanavo bhīṣmaḥ prasādānmādhavasya ca / śankarasya prasādācca brahmaṇaśca kurūdvaha /
vedapāraga ityukto yājñavalkyaśca sarvaśaḥ //

kalpekalpe mahābhāgairṛṣibhistattvadarśibhiḥ /
ṛṣiputrairṛṣigaṇairbhidyante miśrakairapi //

śivena brahmaṇā caiva viṣṇunā ca vikalpitāḥ /
ādikalpe punaścaiva bhidyante sādhubhiḥ punaḥ //

idānīmapi vidvadbhirbhidyante ca vikalpakaiḥ /
pūrvajanmānusāreṇa bahudheyaṃ sarasvatī //

bhūyaḥ sa bhagavāndhyātvā ciraṃ śūlavarāyudhaḥ / tasyatasya nikāyasya cakāraikaikamīśvaram //

devānāmīśvaraṃ cakre daivaṃ daśaśatekṣaṇam /
yamaṃ vaivasvataṃ cāpi pitṝṇāmakarotpatim //

apāṃ rājye surāṇāṃ ca vidadhe varuṇaṃ prabhum /
dhanānāṃ rākṣasānāṃ ca kuveramapi ceśvaram //

parvatānāṃ patiṃ meruṃ saritāṃ ca mahodadhim /
mṛtyuṃ prāṇeśvaramatho tejasāṃ ca hutāśanam //

rudrāṇāmapi ceśānaṃ goptāraṃ vidadhe prabhuḥ /
mahātmānaṃ mahādevaṃ viśālākṣaṃ sanātanam //

daśa caikaśca ye rudrāstasyaite mūrtisambhavāḥ / nānārūpadharo devaḥ sa eva bhagavāñśivaḥ //

vasiṣṭhamīśaṃ viprāṇāṃ vasūnāṃ jātavedasam /
tejasāṃ bhāskaraṃ cakre nakṣatrāṇāṃ niśākaram //

vīrudhāṃ vasumantaṃ ca bhūtānāṃ ca prabhuṃ varam /
kumāraṃ dvādaśabhujaṃ skandaṃ rājānamādiśat //

kālaṃ sarveśamakarotsaṃhāravinayātmakam /
mṛtyoścaturvibhāgasya duḥkhasya ca sukhasya ca //

īśvaro devadevastu rājarājo narādhipaḥ /
sarveṣāmeva rudrāṇāṃ śūlapāṇiriti śrutiḥ //

īśvaraścetanaḥ kartā puruṣaḥ kāraṇaṃ śivaḥ /
viṣṇurbrahmā śaśī sūryaḥ śakro devāśca sānvayāḥ //

sṛjate grasate caitattamobhūtamidaṃ yathā / aprajñātaṃ jagatsarvaṃ yadā hyeko maheśvaraḥ //

tamenaṃ brahmaṇaḥ putramanujātaṃ kṣupaṃ dadau /
prajānāmadhipaṃ śreṣṭhaṃ sarvadharmabhṛtāmapi //

mahādevastatastasminvṛtte yajñe samāhitaḥ /
daṇ़ḍaṃ dharmasya goptāraṃ viṣṇave satkṛtaṃ dadau //

viṣṇuraṅgirase prādādaṅgirā munisattamaḥ /
prādādindramarīcibhyā marīcirbhṛgave dadau //

bhṛgurdadāvṛṣibhyastu daṇḍaṃ dharmasamāhitam /
ṛṣayo lokapālebhyo lokapālāḥ kṣupāya ca //

kṣupastu manave prādādādityatanayāya ca /
putrebhyaḥ śrāddhadevastu sūkṣmadharmārthakāraṇāt //

vibhajya daṇ़ḍaḥ kartavyo daṇḍe tu nayamicchatā /
durvācā nigraho daṇḍo hiraṇyaṃ bāhyataḥ kriyā //

vyaṅgatvaṃ ca śarīrasya vadho vā'nalpakāraṇāt /
śarīrapīḍā kāryā tu svadeśācca vivāsanam //

taṃ dadau sūryaputrāya manave rakṣaṇātmakam /
ānupūrvyācca daṇḍo'yaṃ prajā jāgarti pālayan //

indro jāgarti bhagavānindrādagnirvibhāvasuḥ /
agnerjāgarti varuṇo varuṇācca prajāpatiḥ //

prajāpatestato dharmo jāgarti vinayātmakaḥ /
dharmācca brahmaṇaḥ putro vyavasāyaḥ sanātanaḥ //

vyavasāyāttatastejo jāgarti paripālayat /
oṣadhyastejasastasmādoṣadhībhyaśca parvatāḥ //

parvatebhyaśca jāgarti raso rasaguṇāttathā /
jāgarti nirṛtirdevī jyotīṃṣi nirṛtīmanu //

vedāḥ pratiṣṭhā jyotirbhyastato hayaśirāḥ prabhuḥ /
brahmā pitāmahastasmājjāgarti prabhuravyayaḥ //

pitāmahānmahādevo jāgarti bhagavāñśivaḥ /
viśvedevāḥ śivāccāpi viśvebhya ṛṣayastathā //

ṛṣibhyo bhagavānsomaḥ somāddevāḥ sanātanāḥ /
devebhyo brāhmaṇā loke jāgratītyupadhāraya //

brāhmaṇebhyaśca rājanyā lokānrakṣanti dharmatāḥ /
sthāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva kṣatriyebhyaḥ sanātanam //

prajā jāgrati loke'smindaṇḍo jāgarti tāsu ca /
sarvasankṣepako daṇ़ḍaḥ pitāmahasutaḥ prabhuḥ //

jāgarti kālaḥ pūrvaṃ ca madhye cānte ca bhārata /
īśaḥ sarvasya kālo hi mahādevaḥ prajāpatiḥ //

devadevaḥ śivaḥ sarvo jāgarti satataṃ prabhuḥ /
kapardī śankaro rudro bhavaḥ sthāṇurumāpatiḥ //

ityeṣa daṇḍo vyākhyātastathauṣadhyastathāpare /
bhūmipālo yathānyāyaṃ vartetānena dharmavit //
bhīṣma uvāca /

itīdaṃ vasuhomasya yo'tmavāñśṛṇuyānmatam /
śrutvā samyakpravarteta sa lokānāpnuyānnṛpaḥ //

iti te sarvamākhyātaṃ yo daṇḍo manujarṣabha /
niyantā sarvalokasya dharmākrāntasya bhārata //

vasuhomācchrutaṃ rājñā māndhātrā bhūbhṛtā purā / mayāpi kathitaṃ rājannākhyānaṃ prathitaṃ mayā //