Mahabharata · Chapter 12.121

ayaṃ pitāmahenokto rājadharmaḥ sanātanaḥ /
kīdṛśaśca mahādaṇḍo daṇḍe sarvaṃ pratiṣṭhitam //

devatānāmṛṣīṇāṃ ca pitṝṇāṃ ca mahātmanām /
yakṣarakṣaḥ piśācānāṃ martyānāṃ ca viśeṣataḥ //

sarveṣāṃ prāṇināṃ loke tiryakṣvapi nivāsinām /
sarvasyāpi mahātejā daṇḍaḥ śreyāniti prabho //

ityetaduktaṃ bhavatā daṇḍe vai sacarācaram / paśyatāṃ loka āyattaṃ sasurāsuramānuṣam /
etadicchāmyahaṃ śrotuṃ tattvena bharatarṣabha //

ko daṇḍaḥ kīdṛśo daṇḍaḥ kiṃrūpaḥ kimparāyaṇaḥ /
kimātmakaḥ kathambhūtaḥ katimūrtiḥ kathaṃ prabhuḥ //

jāgarti ca kathaṃ daṇḍaḥ prajāsu vihitātmakaḥ /
kaśca pūrvāparamidaṃ jāgarti pratipālayan //

kaśca vijñāyate pūrvaḥ ko varo daṇḍasañjñitaḥ /
kiṃsaṃsthaścābhavaddaṇḍaḥ kā cāsya gatiriṣyate //
bhīṣma uvāca /

śṛṇu kauravya yo daṇḍo vyavahāro yathā ca saḥ /
yasminhi sarvamāyattaṃ sa dharma iti kevalaḥ //

dharmasyārthe mahārāja vyavahāra itīṣyate /
tasya lopaḥ kathaṃ na syāllokeṣviha mahātmanaḥ //

ityarthaṃ vyavāharasya vyavahāratvamiṣyate /
api caitatpurā rājanmanunā proktamāditaḥ //

supraṇītena daṇḍena priyāpriyasamātmanā /
prajā rakṣati yaḥ samyagdharma eva sa kevalaḥ //

yathoktametadvacanaṃ prāgeva manunā purā /
yanmayoktaṃ vasiṣṭhena brahmaṇo vacanaṃ mahat //

prāgidaṃ vacanaṃ proktamataḥ prāgvacanaṃ viduḥ /
vyavahārasya cākhyānādvyavahāra ihocyate //

daṇḍāntrivargaḥ satataṃ supraṇītātpravartate /
daivaṃ hi paramo daṇḍo rūpato'gnirivotthitaḥ //

nīlotpaladalaśyāmaścaturdaṃṣṭraścaturbhujaḥ /
aṣṭapānnaikanayanaḥ śaṅkukarṇordhvaromavān //

jaṭī dvijihvastāmrāsyo mṛgarājatanucchadaḥ /
etadrūpaṃ bibhartyugraṃ daṇḍo nityaṃ durāsadaḥ //

asirdhanurgadā śaktistriśūlaṃ mudgaraḥ śaraḥ /
musalaṃ paraśuścakraṃ prāsadaṇḍarṣṭitomarāḥ //

sarvapraharaṇīyāni yāni yānīha kānicit /
daṇḍa eva sa sarvātmā loke carati mūrtimān //

bhindaṃśchindanrujankṛntandārayanpāṭayaṃstathā /
ghātayannabhidhāvaṃśca daṇḍa eva caratyuta //

asirviśasano dharmastīkṣṇavarmā durāsadaḥ /
śrīgarbho vijayaḥ śāstā vyavahāraḥ prajāgaraḥ //

śāstraṃ brāhmaṇamantrāśca śāstā pravacanaṃ param /
dharmapālo'kṣaro gopaḥ satyago nityago gṛhaḥ //

asaṅgo rudratanayo manurjyeṣṭhaḥ śivankaraḥ /
nāmānyetāni daṇḍasya kīrtitāni yudhiṣṭhira //

daṇḍo hi bhagavānviṣṇuryajño nārāyaṇaḥ prabhuḥ /
śaśvadrupaṃ mahadbibhranmahātpuruṣa ucyate //

tathoktā brahmakanyeti lakṣmīrnītiḥ sarasvatī /
daṇḍanītirjagaddhātrī daṇḍo hi bahuvigrahaḥ //

arthānarthau sukhaṃ duḥkhaṃ dharmādharmau balābale /
daurbhāgyaṃ bhāgadheyaṃ ca puṇyāpuṇye guṇāguṇau //

kāmākāmāvṛturmāsaḥ śarvarī divasaḥ kṣaṇaḥ /
apramādaḥ pramādaśca harṣaśokau śamo damaḥ //

daivaṃ puruṣakāraśca mokṣāmokṣau bhayābhaye /
hiṃsāhiṃse tapo yajñaḥ saṃyamo'tha viṣāmṛte //

antaścādiśca madhyaṃ ca kṛtānāṃ ca prapañcanam /
madaḥ pramodo darpaśca dambho dhairyaṃ nayānayau //

aśaktiḥ śaktirityevaṃ mānastambhau vyayāvyayau /
vinayaśca visargaśca kālākālau ca kaurava //

anṛtaṃ cājñatā satyaṃ śraddhāśraddhe tathaiva ca /
klībatā vyavasāyaśca lābhālābhau jayājayau //

tīkṣṇatā mṛdutātyugramāgamānāgamau tathā /
virodhaścāvirodhaśca kāryākārye balābale //

asūyā cānasūyā ca dharmādharmau tathaiva ca /
apatrapānapatrape hrīśca sampadvipacca ha //

tejaḥ karmāṇi pāṇḍityaṃ vākśaktirbuddhitatvatā /
evaṃ daṇḍasya loke'smiñjāgarti bahurūpatā //

na syādyadīha daṇḍo vai pramatheyuḥ parasparam /
bhayāddaṇḍasya nānyonyaṃ ghnanti caiva yudhiṣṭhira //

daṇḍena rakṣyamāṇā hi rājannaharahaḥ prajāḥ /
rājānaṃ vardhayantīha tasmāddaṇḍaḥ parāyaṇam //

vyavasthāpayate nityamimaṃ lokaṃ nareśvara /
satye vyavasthito dharmo brāhmaṇeṣvavatiṣṭhate //

dharmayuktā dvijaśreṣṭhā devayuktā bhavanti ca /
babhūva yajño devebhyo yajñaḥ prīṇāti devatāḥ //

prītāśca devatā lokamindre pratidadatyuta /
atraṃ dadāti śakraścāpyanugṛhṇannimāḥ prajāḥ //

prāṇāśca sarvabhūtānāṃ nityamanne pratiṣṭhitāḥ /
tasmātprajāḥ pratiṣṭhante daṇḍo jāgarti tāsu ca //

evampnayojanaścaiva daṇḍaḥ kṣatriyatāṃ gataḥ /
rakṣaprajāḥ sa jāgarti nityaṃ svavahitokṣaraḥ //

īśvaraḥ puruṣaḥ prāṇaḥ satvaṃ vṛttaṃ prajāpatiḥ /
bhūtātmā jīva ityevaṃ nāmabhiḥ procyate'ṣṭabhiḥ //

adadaddaṇḍamevāsmai dhṛtamaiśvaryameva ca /
bale nayaśca saṃyuktaḥ sadā pañcavidhātmakaḥ //

kulaṃ bahudhanāmātyāḥ prajñā proktā balāni tu /
āhāryamaṣṭakairdravyairbalamanyadyudhiṣṭhira //

hastino'śvā rathāḥ pattirnāvo viṣṭistathaiva ca /
deśikāścādikāścaiva tadaṣṭāṅgaṃ balaṃ smṛtam //

atha cāṅgasya yuktasya rathino hastiyāyinaḥ /
aśvārohāḥ padātāśca mantriṇo rasadāśca ye //

bhikṣukāḥ prāḍvivākāśca mauhūrtā daivacintakāḥ /
kośo mitrāṇi dhānyaṃ ca sarvopakaraṇāni ca //

saptaprakṛti cāṣṭāṅgaṃ śarīramiha taṃ viduḥ /
rājyasya daṇḍamevāṅgaṃ daṇḍaḥ prabhava eva ca //

īśvareṇa prasannena kāraṇātkṣatriyasya ca /
daṇḍo dattaḥ sadā goptā daṇḍo hīdaṃ sanātanam //

rājā pūjyatamo nānyo yathā dharmaḥ pradarśitaḥ /
brahmaṇā lokarakṣārthaṃ svadharmasthāpanāya ca //

bhartṛpratyaya utpanno vyavahārastathāvidhaḥ /
tasyādya sahito dṛṣṭo bhartṛpratyayalakṣaṇaḥ //

vyavahārastu vedātmā vedapratyaya ucyate /
maulaśca naraśārdūla śāstroktaśca tathā'paraḥ //

ukto yaścāpi daṇḍo'sau bhartṛpratyayalakṣaṇaḥ /
jñeyo naḥ sa narendrastho daṇḍaḥ pratyaya eva ca //

daṇḍapratyayadṛṣṭo'pi vyavahārātmakaḥ smṛtaḥ /
vyavahāraḥ smṛto yaśca sa vedaviṣayātmakaḥ //

yaśca vedaprasūtātmā sa dharmo guṇadarśanaḥ /
dharmapratyaya uddiṣṭo yaśca dharmaḥ kṛtātmabhiḥ //

vyavahāraḥ prajāgoptā brahmadṛṣṭo yudhiṣṭhira /
trīndhārayati lokānvai satyātmā bhūtivardhanaḥ //

yaśca daṇḍaḥ sa dṛṣṭo no vyavahāraḥ sanātanaḥ /
vyavahāraśca dṛṣṭo yaḥ sa veda iti naḥ śrutiḥ //

yaśca vedaḥ sa vai dharmo yaśca dharmaḥ sa satpathaḥ /
brahmā pitāmahaḥ pūrvaṃ bhagavāṃśca prajāpatiḥ //

lokānāṃ sa hi sarveṣāṃ sasurāsurarakṣasām /
sa manuṣyoragavatāṃ kartā caiva sa bhūtakṛt //

tato no vyavahāro'yaṃ bhartṛpratyayalakṣaṇaḥ /
tasmādidamavocāma vyavahāranidarśanam //

mātā pitā ca bhrātā ca bhāryā caiva purohitaḥ /
nādaṇḍyo vidyate rājño yaḥ svadharmeṇa tiṣṭhati //