મહાભારત · અધ્યાય 12.122

અત્રાપ્યુદાહરન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ ।
અઙ્ગેષુ રાજા દ્યુતિમાન્વસુહોમ ઇતિ શ્રુતઃ ॥

સ રાજા ધર્મવિન્નિત્યં સહ પત્ન્યા મહાતપાઃ । મુઞ્જપૃષ્ઠં જગામાથ દેવર્ષિગણસેવિતમ્ ।

તત્ર શૃઙ્ગે હિમવતો વસતિં સમુપાગમત્ ।
યત્ર મુઞ્જવટે રામો જટાહરણમાદિશત્ ॥

તદાદિ ચ મહાપ્રાજ્ઞઃ ઋષિભિઃ સંશિતવ્રતૈઃ ।
મુઞ્જપૃષ્ઠ ઇતિ પ્રોક્તઃ સ દેશો રુદ્રસેવિતઃ ॥

સ તત્ર બહુભિર્યુક્તસ્તદા શ્રુતિમયૈર્ગુણૈઃ ।
બ્રાહ્મણાનામનુમતો દેવર્ષિસદૃશોઽભવત્ ॥

તં કદાચિદદીનાત્મા સખા શક્રસ્ય માનિતઃ ।
અભ્યગચ્છન્મહીપાલો માન્ધાતા શત્રુકર્શનઃ ॥

સોપસૃત્ય તુ માન્ધાતા વસુહોમં નરાધિપમ્ ।
દૃષ્ટ્વા પ્રકૃષ્ટતપસં વિનયેનોપતિષ્ઠતે ॥

વસુહોમોઽપિ રાજ્ઞો વૈ ગામર્ધ્યં ચ ન્યવેદયત્ ।
સપ્તાઙ્ગસ્ય તુ રાજ્યસ્ય પપ્રચ્છ કુશલાવ્યયૌ ॥

સદ્ભિરાચરિતં પૂર્વં યથાવદનુયાયિનમ્ ।
અબ્રવીદ્વસુહોમસ્તં રાજન્કિં કરવાણિ તે ॥

સોઽબ્રવીત્પરમપ્રીતો માન્ધાતા રાજસત્તમઃ ।
વસુહોમં મહાપ્રાજ્ઞમાસીનં કુરુનન્દન ॥

બૃહસ્પતેર્મતં રાજન્નઘીતં સકલં ત્વયા ।
તથૈવૌશનસં શાસ્ત્રં વિજ્ઞાતં તે નરોત્તમ ॥

તદહં શ્રોતુમિચ્છામિ દણ્ડ ઉત્પદ્યતે કથમ્ ।
કિં વાઽસ્ય પૂર્વં જાગર્તિ કિં વા પરમમુચ્યતે ॥

કથં ક્ષત્રિયસંસ્થશ્ચ દણ્ડઃ સમ્પ્રત્યવસ્થિતઃ ।
બ્રૂહિ મે તદ્યથાતત્વં દદામ્યાચાર્યવેતનમ્ ॥
વસુહોમ ઉવાચ ।

શૃણુ રાજન્યથા દણ્ડઃ સમ્ભૂતો લોકસન્ગ્રહઃ ।
પ્રજાવિનયરક્ષાર્થં ધર્મસ્યાત્મા સનાતનઃ ॥

બ્રહ્મા યિયક્ષુર્ભગવાન્સર્વલોકપિતામહઃ ।
ઋત્વિજં નાત્મનસ્તુલ્યં દદર્શેતિ હિ નઃ શ્રુતમ્ ॥

સ ગર્ભં ભગવાન્દેવો બહુવર્ષાણ્યધારયત્ ।
અથ પૂર્ણે સહસ્રે તુ સ ગર્ભઃ ક્ષુવતોઽપતત્ ॥

સ ક્ષુપો નામ સમ્ભૂતઃ પ્રજાપતિરરિન્દમ્ ।
ઋત્વિગાસીન્મહારાજ યજ્ઞે તસ્ય મહાત્મનઃ ॥

તસ્મિન્પ્રવૃત્તે સત્રે તુ બ્રહ્મણઃ પાર્થિવર્ષભ ।
ઇષ્ટરૂપપ્રચારત્વાદ્દણ્ડઃ સોઽન્તર્હિતોઽભવત્ ॥

તસ્મિન્નન્તર્હિતે ચાપિ પ્રજાનાં સન્કરોઽભવત્ ।
નૈવ કાર્યં ન વા કાર્યં ભોજ્યાભોજ્યં ન વિદ્યતે ॥

પેયાપેયે કુતઃ સિદ્ધિર્હિસન્તિ ચ પરસ્પરમ્ ।
ગમ્યાગમ્યં તદા નાસીત્સ્વં પરસ્વં ચ વૈ સમમ્ ॥

પરસ્પરં વિલુમ્પન્તિ સારમેયા યથાઽમિષમ્ ।
અબલાન્બલિનો જઘ્નુર્નિર્મર્યાદં પ્રવર્તતે ॥

તતઃ પિતામહો વિષ્ણું ભગવન્તં સનાતનમ્ ।
સમ્પૂજ્ય વરદં દેવં મહાદેવમથાબ્રવીત્ ॥

અત્ર ત્વમનુકમ્પાં વૈ કર્તુમર્હસિ શઙ્કર ।
અયં વિષ્ણુઃ સખા તુભ્યં ધર્મસ્ય પરિરક્ષણે ॥

ત્વં હિ સર્વવિધાનજ્ઞઃ સત્વાનાં ત્વં ગતિઃ પરા । સન્કરો ન ભવેદત્ર યથા તદ્વૈ વિધીયતામ્ ॥

તતઃ સ ભગવાન્ધ્યાત્વા તદા શૂલવરાયુધઃ ।
દેવદેવો મહાદેવઃ કારણં જગતઃ પરમ્ ॥

બ્રહ્મવિષ્ણ્વિન્દ્રસહિતઃ સર્વૈશ્ચ સસુરાસુરૈઃ । લોકસન્ધારણાર્થં ચ લોકસન્કરનાશનમ્ ।
આત્માનમાત્માના દણ્ડં સસૃજે દેવસત્તમઃ ॥

તસ્માચ્ચ ધર્મચરણાન્નીતિં દેવીં સરસ્વતીમ્ ।
અસૃજદ્દણ્ડનીતિં વૈ ત્રિષુ લોકેષુ વિશ્રુતામ્ ॥

યથાઽસૌ નીયતે દણ્ડઃ સતતં પાપકારિષુ । દણ્ડસ્ય નયનાત્સા હિ દણ્ડનીતિરિહોચ્યતે ॥

ભૂયઃ સ ભગવાન્ધ્યાત્વા ચિરં શૂલઘરઃ પ્રભુઃ ।
અસૃજત્સર્વશાસ્ત્રાણિ મહાદેવો મહેશ્વરઃ ॥

દણ્ડનીતેઃ પ્રયોગાર્થં પ્રમાણાનિ ચ સર્વશઃ ।
વિદ્યાશ્ચતસ્રઃ કૂટસ્થાસ્તાસાં ભેદવિકલ્પનાઃ ॥

અઙ્ગાનિ વેદાશ્ચત્વારો મીમાંસા ન્યાયવિસ્તરઃ ।
પુરાણં ધર્મશાસ્ત્રં ચ વિદ્યા હ્યેતાશ્ચતુર્દશ ॥

આયુર્વેદો ધનુર્વેદો ગાન્ધર્વશ્ચેતિ તે ત્રયઃ ।
અર્થશાસ્ત્રં ચતુર્થં તુ વિદ્યા હ્યષ્ટાદશૈવ તુ ॥

દશ ચાષ્ટૌ ચ વિખ્યાતા એતા ધર્મસ્ય સંહિતાઃ ।
એતાસામેવ વિદ્યાનાં વ્યાસમાહ મહેશ્વરઃ ॥

શતાનિ ત્રીણિ શાસ્ત્રાણાં મહાતન્ત્રાણિ સપ્તતિમ્ ।
વ્યાસ એવ તુ વિદ્યાનાં મહાદેવેન કીર્તિતઃ ॥

તન્ત્રં પાશુપતં નામ પઞ્ચરાત્રં ચ વિશ્રુતમ્ ।
યોગશાસ્ત્રં ચ સાઙ્ખ્યં ચ તન્ત્રં લોકાયતં તથા ॥

તન્ત્રં બ્રહ્મતુલા નામ તર્કવિદ્યા દિવૌકસામ્ ।
સુખદુઃખાર્થજિજ્ઞાસા કારણં ચેતિ વિશ્રુતમ્ ॥

તર્કવિદ્યાસ્તથા ચાષ્ટૌ સ ચોક્તો ન્યાયવિસ્તરઃ ।
દશ ચાષ્ટૌ ચ વિજ્ઞેયાઃ પૌરાણા યજ્ઞસંહિતાઃ ॥

પુરાણાશ્ચ પ્રણીતાશ્ચ તાવદેવેહ સંહિતાઃ ।
ધર્મશાસ્ત્રાણિ તદ્વચ્ચ એકાર્થાનિ ચ નાન્યથા ॥

એકાર્થાનિ પુરાણાનિ વેદાશ્ચૈકાર્યસંહિતાઃ ।
નાનાર્થાનિ ચ સર્વાણિ તતઃ શાસ્ત્રાણિ શન્કરઃ ॥

પ્રોવાચ ભગવાન્દેવઃ કાલજ્ઞાનાનિ યાનિ ચ ।
ચતુઃષષ્ટિપ્રમાણાનિ આયુર્વેદં ચ સોત્તરમ્ ॥

અષ્ટાદશવિકલ્પાં તાં દણ્ડનીતિં ચ શાશ્વતીમ્ ।
ગાન્ધર્વમિતિહાસં ચ નાનાવિસ્તરમુક્તવાન્ ॥

ઇત્યેતાઃ શન્કરપ્રોક્તા વિદ્યાઃ શબ્દાર્થસંહિતાઃ ।
પુનર્ભેદસહસ્રં તુ તાસામેવ તુ વિસ્તરઃ ॥

ઋષિભિર્દેવગન્ધર્વૈઃ સવિકલ્પઃ સવિસ્તરઃ ।
શશ્વદભ્યસ્યતે લોકે વેદ એવ તુ સર્વશઃ ॥

વેદાશ્ચતસ્રઃ સન્ક્ષિપ્તા વેદવાદાશ્ચ તે સ્મૃતાઃ ।
એતાસાં પારગો યશ્ચ સ ચોક્તો વેદપારગઃ ॥

વેદાનાં પારગો રુદ્રો વિષ્ણુરિન્દ્રો બૃહસ્પતિઃ ।
શક્રઃ સ્વાયમ્ભુવશ્ચૈવ મનુઃ પરમધર્મવિત્ ॥

બ્રહ્મા ચ પરમો દેવઃ સદા સર્વૈઃ સુરાસુરૈઃ ।
સર્વસ્યાનુગ્રહાચ્ચૈવ વ્યાસો વૈ વેદપારગઃ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

અહં શાન્તનવો ભીષ્મઃ પ્રસાદાન્માધવસ્ય ચ । શન્કરસ્ય પ્રસાદાચ્ચ બ્રહ્મણશ્ચ કુરૂદ્વહ ।
વેદપારગ ઇત્યુક્તો યાજ્ઞવલ્ક્યશ્ચ સર્વશઃ ॥

કલ્પેકલ્પે મહાભાગૈરૃષિભિસ્તત્ત્વદર્શિભિઃ ।
ઋષિપુત્રૈરૃષિગણૈર્ભિદ્યન્તે મિશ્રકૈરપિ ॥

શિવેન બ્રહ્મણા ચૈવ વિષ્ણુના ચ વિકલ્પિતાઃ ।
આદિકલ્પે પુનશ્ચૈવ ભિદ્યન્તે સાધુભિઃ પુનઃ ॥

ઇદાનીમપિ વિદ્વદ્ભિર્ભિદ્યન્તે ચ વિકલ્પકૈઃ ।
પૂર્વજન્માનુસારેણ બહુધેયં સરસ્વતી ॥

ભૂયઃ સ ભગવાન્ધ્યાત્વા ચિરં શૂલવરાયુધઃ । તસ્યતસ્ય નિકાયસ્ય ચકારૈકૈકમીશ્વરમ્ ॥

દેવાનામીશ્વરં ચક્રે દૈવં દશશતેક્ષણમ્ ।
યમં વૈવસ્વતં ચાપિ પિતૄણામકરોત્પતિમ્ ॥

અપાં રાજ્યે સુરાણાં ચ વિદધે વરુણં પ્રભુમ્ ।
ધનાનાં રાક્ષસાનાં ચ કુવેરમપિ ચેશ્વરમ્ ॥

પર્વતાનાં પતિં મેરું સરિતાં ચ મહોદધિમ્ ।
મૃત્યું પ્રાણેશ્વરમથો તેજસાં ચ હુતાશનમ્ ॥

રુદ્રાણામપિ ચેશાનં ગોપ્તારં વિદધે પ્રભુઃ ।
મહાત્માનં મહાદેવં વિશાલાક્ષં સનાતનમ્ ॥

દશ ચૈકશ્ચ યે રુદ્રાસ્તસ્યૈતે મૂર્તિસમ્ભવાઃ । નાનારૂપધરો દેવઃ સ એવ ભગવાઞ્શિવઃ ॥

વસિષ્ઠમીશં વિપ્રાણાં વસૂનાં જાતવેદસમ્ ।
તેજસાં ભાસ્કરં ચક્રે નક્ષત્રાણાં નિશાકરમ્ ॥

વીરુધાં વસુમન્તં ચ ભૂતાનાં ચ પ્રભું વરમ્ ।
કુમારં દ્વાદશભુજં સ્કન્દં રાજાનમાદિશત્ ॥

કાલં સર્વેશમકરોત્સંહારવિનયાત્મકમ્ ।
મૃત્યોશ્ચતુર્વિભાગસ્ય દુઃખસ્ય ચ સુખસ્ય ચ ॥

ઈશ્વરો દેવદેવસ્તુ રાજરાજો નરાધિપઃ ।
સર્વેષામેવ રુદ્રાણાં શૂલપાણિરિતિ શ્રુતિઃ ॥

ઈશ્વરશ્ચેતનઃ કર્તા પુરુષઃ કારણં શિવઃ ।
વિષ્ણુર્બ્રહ્મા શશી સૂર્યઃ શક્રો દેવાશ્ચ સાન્વયાઃ ॥

સૃજતે ગ્રસતે ચૈતત્તમોભૂતમિદં યથા । અપ્રજ્ઞાતં જગત્સર્વં યદા હ્યેકો મહેશ્વરઃ ॥

તમેનં બ્રહ્મણઃ પુત્રમનુજાતં ક્ષુપં દદૌ ।
પ્રજાનામધિપં શ્રેષ્ઠં સર્વધર્મભૃતામપિ ॥

મહાદેવસ્તતસ્તસ્મિન્વૃત્તે યજ્ઞે સમાહિતઃ ।
દણ઼્ડં ધર્મસ્ય ગોપ્તારં વિષ્ણવે સત્કૃતં દદૌ ॥

વિષ્ણુરઙ્ગિરસે પ્રાદાદઙ્ગિરા મુનિસત્તમઃ ।
પ્રાદાદિન્દ્રમરીચિભ્યા મરીચિર્ભૃગવે દદૌ ॥

ભૃગુર્દદાવૃષિભ્યસ્તુ દણ્ડં ધર્મસમાહિતમ્ ।
ઋષયો લોકપાલેભ્યો લોકપાલાઃ ક્ષુપાય ચ ॥

ક્ષુપસ્તુ મનવે પ્રાદાદાદિત્યતનયાય ચ ।
પુત્રેભ્યઃ શ્રાદ્ધદેવસ્તુ સૂક્ષ્મધર્માર્થકારણાત્ ॥

વિભજ્ય દણ઼્ડઃ કર્તવ્યો દણ્ડે તુ નયમિચ્છતા ।
દુર્વાચા નિગ્રહો દણ્ડો હિરણ્યં બાહ્યતઃ ક્રિયા ॥

વ્યઙ્ગત્વં ચ શરીરસ્ય વધો વાઽનલ્પકારણાત્ ।
શરીરપીડા કાર્યા તુ સ્વદેશાચ્ચ વિવાસનમ્ ॥

તં દદૌ સૂર્યપુત્રાય મનવે રક્ષણાત્મકમ્ ।
આનુપૂર્વ્યાચ્ચ દણ્ડોઽયં પ્રજા જાગર્તિ પાલયન્ ॥

ઇન્દ્રો જાગર્તિ ભગવાનિન્દ્રાદગ્નિર્વિભાવસુઃ ।
અગ્નેર્જાગર્તિ વરુણો વરુણાચ્ચ પ્રજાપતિઃ ॥

પ્રજાપતેસ્તતો ધર્મો જાગર્તિ વિનયાત્મકઃ ।
ધર્માચ્ચ બ્રહ્મણઃ પુત્રો વ્યવસાયઃ સનાતનઃ ॥

વ્યવસાયાત્તતસ્તેજો જાગર્તિ પરિપાલયત્ ।
ઓષધ્યસ્તેજસસ્તસ્માદોષધીભ્યશ્ચ પર્વતાઃ ॥

પર્વતેભ્યશ્ચ જાગર્તિ રસો રસગુણાત્તથા ।
જાગર્તિ નિરૃતિર્દેવી જ્યોતીંષિ નિરૃતીમનુ ॥

વેદાઃ પ્રતિષ્ઠા જ્યોતિર્ભ્યસ્તતો હયશિરાઃ પ્રભુઃ ।
બ્રહ્મા પિતામહસ્તસ્માજ્જાગર્તિ પ્રભુરવ્યયઃ ॥

પિતામહાન્મહાદેવો જાગર્તિ ભગવાઞ્શિવઃ ।
વિશ્વેદેવાઃ શિવાચ્ચાપિ વિશ્વેભ્ય ઋષયસ્તથા ॥

ઋષિભ્યો ભગવાન્સોમઃ સોમાદ્દેવાઃ સનાતનાઃ ।
દેવેભ્યો બ્રાહ્મણા લોકે જાગ્રતીત્યુપધારય ॥

બ્રાહ્મણેભ્યશ્ચ રાજન્યા લોકાન્રક્ષન્તિ ધર્મતાઃ ।
સ્થાવરં જઙ્ગમં ચૈવ ક્ષત્રિયેભ્યઃ સનાતનમ્ ॥

પ્રજા જાગ્રતિ લોકેઽસ્મિન્દણ્ડો જાગર્તિ તાસુ ચ ।
સર્વસન્ક્ષેપકો દણ઼્ડઃ પિતામહસુતઃ પ્રભુઃ ॥

જાગર્તિ કાલઃ પૂર્વં ચ મધ્યે ચાન્તે ચ ભારત ।
ઈશઃ સર્વસ્ય કાલો હિ મહાદેવઃ પ્રજાપતિઃ ॥

દેવદેવઃ શિવઃ સર્વો જાગર્તિ સતતં પ્રભુઃ ।
કપર્દી શન્કરો રુદ્રો ભવઃ સ્થાણુરુમાપતિઃ ॥

ઇત્યેષ દણ્ડો વ્યાખ્યાતસ્તથૌષધ્યસ્તથાપરે ।
ભૂમિપાલો યથાન્યાયં વર્તેતાનેન ધર્મવિત્ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

ઇતીદં વસુહોમસ્ય યોઽત્મવાઞ્શૃણુયાન્મતમ્ ।
શ્રુત્વા સમ્યક્પ્રવર્તેત સ લોકાનાપ્નુયાન્નૃપઃ ॥

ઇતિ તે સર્વમાખ્યાતં યો દણ્ડો મનુજર્ષભ ।
નિયન્તા સર્વલોકસ્ય ધર્માક્રાન્તસ્ય ભારત ॥

વસુહોમાચ્છ્રુતં રાજ્ઞા માન્ધાત્રા ભૂભૃતા પુરા । મયાપિ કથિતં રાજન્નાખ્યાનં પ્રથિતં મયા ॥