મહાભારત · અધ્યાય 12.121

અયં પિતામહેનોક્તો રાજધર્મઃ સનાતનઃ ।
કીદૃશશ્ચ મહાદણ્ડો દણ્ડે સર્વં પ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥

દેવતાનામૃષીણાં ચ પિતૄણાં ચ મહાત્મનામ્ ।
યક્ષરક્ષઃ પિશાચાનાં મર્ત્યાનાં ચ વિશેષતઃ ॥

સર્વેષાં પ્રાણિનાં લોકે તિર્યક્ષ્વપિ નિવાસિનામ્ ।
સર્વસ્યાપિ મહાતેજા દણ્ડઃ શ્રેયાનિતિ પ્રભો ॥

ઇત્યેતદુક્તં ભવતા દણ્ડે વૈ સચરાચરમ્ । પશ્યતાં લોક આયત્તં સસુરાસુરમાનુષમ્ ।
એતદિચ્છામ્યહં શ્રોતું તત્ત્વેન ભરતર્ષભ ॥

કો દણ્ડઃ કીદૃશો દણ્ડઃ કિંરૂપઃ કિમ્પરાયણઃ ।
કિમાત્મકઃ કથમ્ભૂતઃ કતિમૂર્તિઃ કથં પ્રભુઃ ॥

જાગર્તિ ચ કથં દણ્ડઃ પ્રજાસુ વિહિતાત્મકઃ ।
કશ્ચ પૂર્વાપરમિદં જાગર્તિ પ્રતિપાલયન્ ॥

કશ્ચ વિજ્ઞાયતે પૂર્વઃ કો વરો દણ્ડસઞ્જ્ઞિતઃ ।
કિંસંસ્થશ્ચાભવદ્દણ્ડઃ કા ચાસ્ય ગતિરિષ્યતે ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

શૃણુ કૌરવ્ય યો દણ્ડો વ્યવહારો યથા ચ સઃ ।
યસ્મિન્હિ સર્વમાયત્તં સ ધર્મ ઇતિ કેવલઃ ॥

ધર્મસ્યાર્થે મહારાજ વ્યવહાર ઇતીષ્યતે ।
તસ્ય લોપઃ કથં ન સ્યાલ્લોકેષ્વિહ મહાત્મનઃ ॥

ઇત્યર્થં વ્યવાહરસ્ય વ્યવહારત્વમિષ્યતે ।
અપિ ચૈતત્પુરા રાજન્મનુના પ્રોક્તમાદિતઃ ॥

સુપ્રણીતેન દણ્ડેન પ્રિયાપ્રિયસમાત્મના ।
પ્રજા રક્ષતિ યઃ સમ્યગ્ધર્મ એવ સ કેવલઃ ॥

યથોક્તમેતદ્વચનં પ્રાગેવ મનુના પુરા ।
યન્મયોક્તં વસિષ્ઠેન બ્રહ્મણો વચનં મહત્ ॥

પ્રાગિદં વચનં પ્રોક્તમતઃ પ્રાગ્વચનં વિદુઃ ।
વ્યવહારસ્ય ચાખ્યાનાદ્વ્યવહાર ઇહોચ્યતે ॥

દણ્ડાન્ત્રિવર્ગઃ સતતં સુપ્રણીતાત્પ્રવર્તતે ।
દૈવં હિ પરમો દણ્ડો રૂપતોઽગ્નિરિવોત્થિતઃ ॥

નીલોત્પલદલશ્યામશ્ચતુર્દંષ્ટ્રશ્ચતુર્ભુજઃ ।
અષ્ટપાન્નૈકનયનઃ શઙ્કુકર્ણોર્ધ્વરોમવાન્ ॥

જટી દ્વિજિહ્વસ્તામ્રાસ્યો મૃગરાજતનુચ્છદઃ ।
એતદ્રૂપં બિભર્ત્યુગ્રં દણ્ડો નિત્યં દુરાસદઃ ॥

અસિર્ધનુર્ગદા શક્તિસ્ત્રિશૂલં મુદ્ગરઃ શરઃ ।
મુસલં પરશુશ્ચક્રં પ્રાસદણ્ડર્ષ્ટિતોમરાઃ ॥

સર્વપ્રહરણીયાનિ યાનિ યાનીહ કાનિચિત્ ।
દણ્ડ એવ સ સર્વાત્મા લોકે ચરતિ મૂર્તિમાન્ ॥

ભિન્દંશ્છિન્દન્રુજન્કૃન્તન્દારયન્પાટયંસ્તથા ।
ઘાતયન્નભિધાવંશ્ચ દણ્ડ એવ ચરત્યુત ॥

અસિર્વિશસનો ધર્મસ્તીક્ષ્ણવર્મા દુરાસદઃ ।
શ્રીગર્ભો વિજયઃ શાસ્તા વ્યવહારઃ પ્રજાગરઃ ॥

શાસ્ત્રં બ્રાહ્મણમન્ત્રાશ્ચ શાસ્તા પ્રવચનં પરમ્ ।
ધર્મપાલોઽક્ષરો ગોપઃ સત્યગો નિત્યગો ગૃહઃ ॥

અસઙ્ગો રુદ્રતનયો મનુર્જ્યેષ્ઠઃ શિવન્કરઃ ।
નામાન્યેતાનિ દણ્ડસ્ય કીર્તિતાનિ યુધિષ્ઠિર ॥

દણ્ડો હિ ભગવાન્વિષ્ણુર્યજ્ઞો નારાયણઃ પ્રભુઃ ।
શશ્વદ્રુપં મહદ્બિભ્રન્મહાત્પુરુષ ઉચ્યતે ॥

તથોક્તા બ્રહ્મકન્યેતિ લક્ષ્મીર્નીતિઃ સરસ્વતી ।
દણ્ડનીતિર્જગદ્ધાત્રી દણ્ડો હિ બહુવિગ્રહઃ ॥

અર્થાનર્થૌ સુખં દુઃખં ધર્માધર્મૌ બલાબલે ।
દૌર્ભાગ્યં ભાગધેયં ચ પુણ્યાપુણ્યે ગુણાગુણૌ ॥

કામાકામાવૃતુર્માસઃ શર્વરી દિવસઃ ક્ષણઃ ।
અપ્રમાદઃ પ્રમાદશ્ચ હર્ષશોકૌ શમો દમઃ ॥

દૈવં પુરુષકારશ્ચ મોક્ષામોક્ષૌ ભયાભયે ।
હિંસાહિંસે તપો યજ્ઞઃ સંયમોઽથ વિષામૃતે ॥

અન્તશ્ચાદિશ્ચ મધ્યં ચ કૃતાનાં ચ પ્રપઞ્ચનમ્ ।
મદઃ પ્રમોદો દર્પશ્ચ દમ્ભો ધૈર્યં નયાનયૌ ॥

અશક્તિઃ શક્તિરિત્યેવં માનસ્તમ્ભૌ વ્યયાવ્યયૌ ।
વિનયશ્ચ વિસર્ગશ્ચ કાલાકાલૌ ચ કૌરવ ॥

અનૃતં ચાજ્ઞતા સત્યં શ્રદ્ધાશ્રદ્ધે તથૈવ ચ ।
ક્લીબતા વ્યવસાયશ્ચ લાભાલાભૌ જયાજયૌ ॥

તીક્ષ્ણતા મૃદુતાત્યુગ્રમાગમાનાગમૌ તથા ।
વિરોધશ્ચાવિરોધશ્ચ કાર્યાકાર્યે બલાબલે ॥

અસૂયા ચાનસૂયા ચ ધર્માધર્મૌ તથૈવ ચ ।
અપત્રપાનપત્રપે હ્રીશ્ચ સમ્પદ્વિપચ્ચ હ ॥

તેજઃ કર્માણિ પાણ્ડિત્યં વાક્શક્તિર્બુદ્ધિતત્વતા ।
એવં દણ્ડસ્ય લોકેઽસ્મિઞ્જાગર્તિ બહુરૂપતા ॥

ન સ્યાદ્યદીહ દણ્ડો વૈ પ્રમથેયુઃ પરસ્પરમ્ ।
ભયાદ્દણ્ડસ્ય નાન્યોન્યં ઘ્નન્તિ ચૈવ યુધિષ્ઠિર ॥

દણ્ડેન રક્ષ્યમાણા હિ રાજન્નહરહઃ પ્રજાઃ ।
રાજાનં વર્ધયન્તીહ તસ્માદ્દણ્ડઃ પરાયણમ્ ॥

વ્યવસ્થાપયતે નિત્યમિમં લોકં નરેશ્વર ।
સત્યે વ્યવસ્થિતો ધર્મો બ્રાહ્મણેષ્વવતિષ્ઠતે ॥

ધર્મયુક્તા દ્વિજશ્રેષ્ઠા દેવયુક્તા ભવન્તિ ચ ।
બભૂવ યજ્ઞો દેવેભ્યો યજ્ઞઃ પ્રીણાતિ દેવતાઃ ॥

પ્રીતાશ્ચ દેવતા લોકમિન્દ્રે પ્રતિદદત્યુત ।
અત્રં દદાતિ શક્રશ્ચાપ્યનુગૃહ્ણન્નિમાઃ પ્રજાઃ ॥

પ્રાણાશ્ચ સર્વભૂતાનાં નિત્યમન્ને પ્રતિષ્ઠિતાઃ ।
તસ્માત્પ્રજાઃ પ્રતિષ્ઠન્તે દણ્ડો જાગર્તિ તાસુ ચ ॥

એવમ્પ્નયોજનશ્ચૈવ દણ્ડઃ ક્ષત્રિયતાં ગતઃ ।
રક્ષપ્રજાઃ સ જાગર્તિ નિત્યં સ્વવહિતોક્ષરઃ ॥

ઈશ્વરઃ પુરુષઃ પ્રાણઃ સત્વં વૃત્તં પ્રજાપતિઃ ।
ભૂતાત્મા જીવ ઇત્યેવં નામભિઃ પ્રોચ્યતેઽષ્ટભિઃ ॥

અદદદ્દણ્ડમેવાસ્મૈ ધૃતમૈશ્વર્યમેવ ચ ।
બલે નયશ્ચ સંયુક્તઃ સદા પઞ્ચવિધાત્મકઃ ॥

કુલં બહુધનામાત્યાઃ પ્રજ્ઞા પ્રોક્તા બલાનિ તુ ।
આહાર્યમષ્ટકૈર્દ્રવ્યૈર્બલમન્યદ્યુધિષ્ઠિર ॥

હસ્તિનોઽશ્વા રથાઃ પત્તિર્નાવો વિષ્ટિસ્તથૈવ ચ ।
દેશિકાશ્ચાદિકાશ્ચૈવ તદષ્ટાઙ્ગં બલં સ્મૃતમ્ ॥

અથ ચાઙ્ગસ્ય યુક્તસ્ય રથિનો હસ્તિયાયિનઃ ।
અશ્વારોહાઃ પદાતાશ્ચ મન્ત્રિણો રસદાશ્ચ યે ॥

ભિક્ષુકાઃ પ્રાડ્વિવાકાશ્ચ મૌહૂર્તા દૈવચિન્તકાઃ ।
કોશો મિત્રાણિ ધાન્યં ચ સર્વોપકરણાનિ ચ ॥

સપ્તપ્રકૃતિ ચાષ્ટાઙ્ગં શરીરમિહ તં વિદુઃ ।
રાજ્યસ્ય દણ્ડમેવાઙ્ગં દણ્ડઃ પ્રભવ એવ ચ ॥

ઈશ્વરેણ પ્રસન્નેન કારણાત્ક્ષત્રિયસ્ય ચ ।
દણ્ડો દત્તઃ સદા ગોપ્તા દણ્ડો હીદં સનાતનમ્ ॥

રાજા પૂજ્યતમો નાન્યો યથા ધર્મઃ પ્રદર્શિતઃ ।
બ્રહ્મણા લોકરક્ષાર્થં સ્વધર્મસ્થાપનાય ચ ॥

ભર્તૃપ્રત્યય ઉત્પન્નો વ્યવહારસ્તથાવિધઃ ।
તસ્યાદ્ય સહિતો દૃષ્ટો ભર્તૃપ્રત્યયલક્ષણઃ ॥

વ્યવહારસ્તુ વેદાત્મા વેદપ્રત્યય ઉચ્યતે ।
મૌલશ્ચ નરશાર્દૂલ શાસ્ત્રોક્તશ્ચ તથાઽપરઃ ॥

ઉક્તો યશ્ચાપિ દણ્ડોઽસૌ ભર્તૃપ્રત્યયલક્ષણઃ ।
જ્ઞેયો નઃ સ નરેન્દ્રસ્થો દણ્ડઃ પ્રત્યય એવ ચ ॥

દણ્ડપ્રત્યયદૃષ્ટોઽપિ વ્યવહારાત્મકઃ સ્મૃતઃ ।
વ્યવહારઃ સ્મૃતો યશ્ચ સ વેદવિષયાત્મકઃ ॥

યશ્ચ વેદપ્રસૂતાત્મા સ ધર્મો ગુણદર્શનઃ ।
ધર્મપ્રત્યય ઉદ્દિષ્ટો યશ્ચ ધર્મઃ કૃતાત્મભિઃ ॥

વ્યવહારઃ પ્રજાગોપ્તા બ્રહ્મદૃષ્ટો યુધિષ્ઠિર ।
ત્રીન્ધારયતિ લોકાન્વૈ સત્યાત્મા ભૂતિવર્ધનઃ ॥

યશ્ચ દણ્ડઃ સ દૃષ્ટો નો વ્યવહારઃ સનાતનઃ ।
વ્યવહારશ્ચ દૃષ્ટો યઃ સ વેદ ઇતિ નઃ શ્રુતિઃ ॥

યશ્ચ વેદઃ સ વૈ ધર્મો યશ્ચ ધર્મઃ સ સત્પથઃ ।
બ્રહ્મા પિતામહઃ પૂર્વં ભગવાંશ્ચ પ્રજાપતિઃ ॥

લોકાનાં સ હિ સર્વેષાં સસુરાસુરરક્ષસામ્ ।
સ મનુષ્યોરગવતાં કર્તા ચૈવ સ ભૂતકૃત્ ॥

તતો નો વ્યવહારોઽયં ભર્તૃપ્રત્યયલક્ષણઃ ।
તસ્માદિદમવોચામ વ્યવહારનિદર્શનમ્ ॥

માતા પિતા ચ ભ્રાતા ચ ભાર્યા ચૈવ પુરોહિતઃ ।
નાદણ્ડ્યો વિદ્યતે રાજ્ઞો યઃ સ્વધર્મેણ તિષ્ઠતિ ॥