Mahabharata · Chapter 12.120

rājavṛttānyanekāni tvayā proktāni bhārata /
pūrvaiḥ pūrvaniyuktāni rājadharmārthavedibhiḥ //

tadeva vistareṇoktaṃ pūrvavṛttaṃ satāṃ matam /
praṇeyaṃ rājadharmāṇāṃ prabrūhi bharatarṣabha //
bhīṣma uvāca /

rakṣaṇaṃ sarvabhūtānāmiti kṣātraṃ paraṃ matam /
tadyathā rakṣaṇaṃ kuryāttathā śṛṇu mahīpate //

yathā barhāṇi citrāṇi bibharti bhujagāśanaḥ /
tathā bahuvidhaṃ rājā rūpaṃ kurvīt dharmavit //

taikṣṇyaṃ jihnatvamādānaṃ satyamārjavameva ca /
madhyasthāḥ satvamātiṣṭhaṃstathā vai sukhamṛcchati //

yasminnarthe yathaiva syāttadūrṇaṃ rūpamādiśet /
bahurūpasya rājño hi sūkṣmo'pyartho na sīdati //

nityaṃ rakṣitamantraḥ syādyathā mūkaḥ śaracchikhī /
ślakṣṇākṣaragataḥ śrīmānbhavecchāstraviśāradaḥ //

āyavyayeṣu yuktaḥ syājjalasravaṇeṣviva / śailādvarṣodakānīva dvijānsiddhānsamāśrayet /
ātmārthaṃ hi sadā rājā kuryāddharmadhvajottamam //

nityamudyatadaṇḍaḥ syādācāre cāpramādavān /
loke cāyavyayau dṛṣṭvā vṛkṣādvṛkṣamivāvrajet //

ājñāvānsyātsvayūthyeṣu bhaumāni caraṇaiḥ kiran /
jatipakṣaḥ parispandetprekṣedvaikalyamātmanaḥ //

doṣānvivṛṇuyācchatroḥ parapakṣāṃśca sūdayet /
ka naneṣviva puṣpāṇi bahirarthānsamācaret //

ucchritānāśrayetsphūtānnarendrānacalopamān /
śrayecchāyāmiva jñātiṃ guptaṃ śaraṇamāśrayet //

prāvṛṣīvāsitagrīvo mādyeta niśi nirjane /
māyūreṇa guṇenaiva strībhirārakṣitaścaret //

na jahyācca tanutrāṇaṃ rakṣedātmānamātmanā /
cārabhūmiṣviva tatānpāśāṃśca parivarjayet //

praṇayedvā'pi tāṃ bhūmiṃ praṇaśyedgrahaṇe punaḥ / evaṃ mayūradharmeṇa vartayansatataṃ naraḥ /
hanyātkruddhānativiṣāṃstāñjihmagatayo'hitāḥ //

nāsūyeccāvagarhyāṇi sannivāsānnivāsayet / sadā barhisamaṃ kāmaṃ praśastaṃ kṛtamācaret /
sarvataścādadetprajñāṃ pataṅgaṃ gahaneṣviva //

evaṃ mayūravadrājā svarājyaṃ paripālayet /
ātmabuddhikarīṃ nītiṃ vidadhīta vicakṣaṇaḥ //

ātmasaṃyamanaṃ buddhyā parabuddhyā vicāraṇām /
buddhyā cātmaguṇaprāptiretacchāstranidarśanam //

paraṃ viśvāsayetsāmnā svaśaktiṃ copalakṣayet /
ātmanaḥ parimarśena buddhiṃ buddhyā vicārayet //

sāntvayogamatiḥ prājñaḥ kāryākāryaprayojanakaḥ /
nigūḍhabuddherdhīrasya vaktavye vakṣyate tathā //

sannikṛṣṭāṃ kathāṃ prājño yadi buddhyā bṛhaspatiḥ /
svabhāvameṣyate taptaṃ kṛṣṇāyasamivodake //

anuyuñjīta satyāni sarvāṇyeva mahīpatiḥ /
āgamairupadiṣṭāni svasya caiva parasya ca //

mṛduṃ krūraṃ tathā prājñaṃ śūraṃ cārthavidhānavit /
svakarmaṇi niyuñjīta ye cānye vacanādhikāḥ //

apyadṛṣṭāni yuktāni svānurūpeṣu karmasu /
sarvāṃstānanuvarteta svarāṃstantrīrivāyatāḥ //

dharmāṇāmavirodhena sarveṣāṃ priyamācaret /
mamāyamiti rājā yaḥ saparvata ivācalaḥ //

vyavahāraṃ samādhāya sūryo raśmīnivāyatān /
dharmamevābhirakṣeta kṛtvā tulye priyāpriye //

kulaprakṛtideśānāṃ dharmajñānmṛdubhāṣiṇaḥ /
madhye vayasi nirdoṣānhite yuktāñjitaklamān //

alubdhāñśikṣitāndāntāndharmeṣu pariniṣṭhitān /
sthāpayetsarvakāryeṣu rājā sarvārtharakṣiṇaḥ //

etena ca prakāreṇa kṛtyānāmāgatiṃ gatim /
yuktyā samanutiṣṭhena tuṣṭaścāraiḥ puraskṛtaḥ //

amoghakrodhaharśasya svayaṃ kṛtyā'nudarśināḥ /
ātmapratyayakośasya vasudaiva vasundharā //

vyaktaścānugraho yasya yathoktaścāpi nigrahaḥ /
guptātmā guptarāṣṭrasya sa rājā rājadharmavit //

nityaṃ rāṣṭramavekṣeta gobhiḥ sūrya ivātapan /
cārāṃścānucarānvidyāttathā buddhyā svayaṃ caret //

kālaprāptamupādadyānnārthaṃ rājā prasūcayet /
ahanyahani sanduhyānmahīṃ gāmiva buddhimān //

yathākrameṇa puṣpebhyaścinoti madhu ṣaṭ्padaḥ /
tathā dravyamupādāya rājā kurvīta sañcayam //

yaddhi guptāvaśiṣṭaṃ syāttadvittaṃ dharmakāmayoḥ /
sañcayānna visargī syādrājā śāstravidātmavān //

nārthamalpaṃ paribhavennāvamanyeta śātravān /
buddhyā'nubuddhyā cātmānaṃ na cābuddheṣu viśvaset //

dhṛtirdākṣyaṃ saṃyamo buddhirātmā dhairyaṃ śauryaṃ deśakālāpramādaḥ /
alpasya vā mahato vā vivṛddhau dhanasyaitānyaṣṭa samindhanāni //

agnistoko vardhate'pyājyasikto bījaṃ caikaṃ bahusahasrameti /
kṣayodayau vipulau sanniyamyau tasmādalpaṃ nāvamanyeta vittam //

bālo'pyabālaḥ sthaviro ripuryaḥ / sadā pramattaṃ puruṣaṃ nihanyāt /
kālenānyastasya mūlaṃ haret kālajñānaṃ pārthivānā variṣṭham //

haretkīrti dharmamasyoparundhyā darthe vighnaṃ vīryamasyopahanyāt /
ripurdveṣṭā durbalo vā balī vā tasmācchatrornaiva bibhyedyathātmā //

kṣayaṃ śatroḥ sañcayaṃ pālanaṃ vā ubhāvarthau sahitau dharmakāmau /
tataścānyanmatimānsandadhīta tasmādrājā buddhimantaṃ śrayeta //

buddhirdīptā balavantaṃ hinasti balaṃ buddhyā pālyate vardhamānam /
śatrurbuddhyā sīdate pīḍyamāno buddhipūrvaṃ karma yattatpraśastam //

sarvānkāmānkāmayāno hi dhīraḥ satvenālpenāpnute hīnadoṣaḥ /
yaścātmānaṃ prārthayate'rthyamānaiḥ śreyaḥ pātraṃ pūrayate ca nālpam //

tasmādrājā pragṛhītaḥ prajāsu mūlaṃ lakṣmyāḥ sarvaśo hyādadīta /
dīrghaṃ kālaṃ hyapi sampīḍyamāno vyuṣyātsampadvyavasāyena śaktyā //

vidyā tapo vā vipulaṃ dhanaṃ vā sarvaṃ hyetadvyavasāyena śakyam /
brahmāyattaṃ nivasati dehavatsu tasmādvidyādvyavasāyaṃ prabhūtam //

yatrāsate matimanto manasvinaḥ śakro viṣṇuryatra sarasvatī ca /
vasanti bhūtāni ca yatra nityaṃ tasmādvidvānnāvamanyeta deham //

lubdhaṃ hanyātsampradānāddhi nityaṃ lubdhastṛptiṃ paravittasya naiti /
sarvo lubdhaḥ sarvaguṇopabhogo yo'rthairhīno dharmakāmau jahāti //

dhanaṃ bhogaṃ putradāraṃ samṛddhiṃ sarvaṃ lubdhaḥ prārthayate pareṣām /
lubdhe doṣāḥ sambhavantīha sarve tasmādrājā na pragṛhṇīt lubdham //

sandarśanena puruṣaṃ jaghanyamapi codayet /
ārambhāndviṣatāṃ prājñaḥ sarvārthāṃśca prasūdayet //

dharmānviteṣu vijñātā mantraguptiṃśca pāṇḍava / āpto rājankulīnaśca paryāpto rāṣṭrasangrahe //

viviprayuktānnaradevadharmā nuktānsamāsena nibodha buddhyā /
imānvidadhyādanusṛtya yo vai rājā mahīṃ pālayituṃ sa śaktaḥ //

sunītijaṃ yasya vidhānajaṃ sukhaṃ dharmapraṇītaṃ vidhivatprasiddhyati /
na nindyate tasya gatirmahīpate sa vindate rājyasukhaṃ hyanuttamam //

dhanairviśiṣṭānmatiśīlapūjitā nguṇopapannānyudhi dṛṣṭavikramān /
guṇeṣu yuktānacirādivātmavāṃ stato'bhisandhāya nihanti śātravān //

paśyedupāyānvividheṣu karmasu na cānupāyena matiṃ niveśayet /
śriyaṃ viśiṣṭāṃ vipulaṃ yaśo dhanaṃ na doṣadarśī puruṣaḥ samaśnute //

prītipravṛttiṃ vinivartanaṃ ca suhṛsu vijñāya vicārya cobhayoḥ /
yadeva mitraṃ gurubhāramāvahe ttadeva susnigdhamudāharedbudhaḥ //

etānmayoktāṃścara rājadharmā nnṛṇāṃ ca guptau matimādadhatsva /
avāpsyase puṇyaphalaṃ sukhena sarvo hi loko nṛpa dharmamūlaḥ //