મહાભારત · અધ્યાય 12.120

રાજવૃત્તાન્યનેકાનિ ત્વયા પ્રોક્તાનિ ભારત ।
પૂર્વૈઃ પૂર્વનિયુક્તાનિ રાજધર્માર્થવેદિભિઃ ॥

તદેવ વિસ્તરેણોક્તં પૂર્વવૃત્તં સતાં મતમ્ ।
પ્રણેયં રાજધર્માણાં પ્રબ્રૂહિ ભરતર્ષભ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

રક્ષણં સર્વભૂતાનામિતિ ક્ષાત્રં પરં મતમ્ ।
તદ્યથા રક્ષણં કુર્યાત્તથા શૃણુ મહીપતે ॥

યથા બર્હાણિ ચિત્રાણિ બિભર્તિ ભુજગાશનઃ ।
તથા બહુવિધં રાજા રૂપં કુર્વીત્ ધર્મવિત્ ॥

તૈક્ષ્ણ્યં જિહ્નત્વમાદાનં સત્યમાર્જવમેવ ચ ।
મધ્યસ્થાઃ સત્વમાતિષ્ઠંસ્તથા વૈ સુખમૃચ્છતિ ॥

યસ્મિન્નર્થે યથૈવ સ્યાત્તદૂર્ણં રૂપમાદિશેત્ ।
બહુરૂપસ્ય રાજ્ઞો હિ સૂક્ષ્મોઽપ્યર્થો ન સીદતિ ॥

નિત્યં રક્ષિતમન્ત્રઃ સ્યાદ્યથા મૂકઃ શરચ્છિખી ।
શ્લક્ષ્ણાક્ષરગતઃ શ્રીમાન્ભવેચ્છાસ્ત્રવિશારદઃ ॥

આયવ્યયેષુ યુક્તઃ સ્યાજ્જલસ્રવણેષ્વિવ । શૈલાદ્વર્ષોદકાનીવ દ્વિજાન્સિદ્ધાન્સમાશ્રયેત્ ।
આત્માર્થં હિ સદા રાજા કુર્યાદ્ધર્મધ્વજોત્તમમ્ ॥

નિત્યમુદ્યતદણ્ડઃ સ્યાદાચારે ચાપ્રમાદવાન્ ।
લોકે ચાયવ્યયૌ દૃષ્ટ્વા વૃક્ષાદ્વૃક્ષમિવાવ્રજેત્ ॥

આજ્ઞાવાન્સ્યાત્સ્વયૂથ્યેષુ ભૌમાનિ ચરણૈઃ કિરન્ ।
જતિપક્ષઃ પરિસ્પન્દેત્પ્રેક્ષેદ્વૈકલ્યમાત્મનઃ ॥

દોષાન્વિવૃણુયાચ્છત્રોઃ પરપક્ષાંશ્ચ સૂદયેત્ ।
ક નનેષ્વિવ પુષ્પાણિ બહિરર્થાન્સમાચરેત્ ॥

ઉચ્છ્રિતાનાશ્રયેત્સ્ફૂતાન્નરેન્દ્રાનચલોપમાન્ ।
શ્રયેચ્છાયામિવ જ્ઞાતિં ગુપ્તં શરણમાશ્રયેત્ ॥

પ્રાવૃષીવાસિતગ્રીવો માદ્યેત નિશિ નિર્જને ।
માયૂરેણ ગુણેનૈવ સ્ત્રીભિરારક્ષિતશ્ચરેત્ ॥

ન જહ્યાચ્ચ તનુત્રાણં રક્ષેદાત્માનમાત્મના ।
ચારભૂમિષ્વિવ તતાન્પાશાંશ્ચ પરિવર્જયેત્ ॥

પ્રણયેદ્વાઽપિ તાં ભૂમિં પ્રણશ્યેદ્ગ્રહણે પુનઃ । એવં મયૂરધર્મેણ વર્તયન્સતતં નરઃ ।
હન્યાત્ક્રુદ્ધાનતિવિષાંસ્તાઞ્જિહ્મગતયોઽહિતાઃ ॥

નાસૂયેચ્ચાવગર્હ્યાણિ સન્નિવાસાન્નિવાસયેત્ । સદા બર્હિસમં કામં પ્રશસ્તં કૃતમાચરેત્ ।
સર્વતશ્ચાદદેત્પ્રજ્ઞાં પતઙ્ગં ગહનેષ્વિવ ॥

એવં મયૂરવદ્રાજા સ્વરાજ્યં પરિપાલયેત્ ।
આત્મબુદ્ધિકરીં નીતિં વિદધીત વિચક્ષણઃ ॥

આત્મસંયમનં બુદ્ધ્યા પરબુદ્ધ્યા વિચારણામ્ ।
બુદ્ધ્યા ચાત્મગુણપ્રાપ્તિરેતચ્છાસ્ત્રનિદર્શનમ્ ॥

પરં વિશ્વાસયેત્સામ્ના સ્વશક્તિં ચોપલક્ષયેત્ ।
આત્મનઃ પરિમર્શેન બુદ્ધિં બુદ્ધ્યા વિચારયેત્ ॥

સાન્ત્વયોગમતિઃ પ્રાજ્ઞઃ કાર્યાકાર્યપ્રયોજનકઃ ।
નિગૂઢબુદ્ધેર્ધીરસ્ય વક્તવ્યે વક્ષ્યતે તથા ॥

સન્નિકૃષ્ટાં કથાં પ્રાજ્ઞો યદિ બુદ્ધ્યા બૃહસ્પતિઃ ।
સ્વભાવમેષ્યતે તપ્તં કૃષ્ણાયસમિવોદકે ॥

અનુયુઞ્જીત સત્યાનિ સર્વાણ્યેવ મહીપતિઃ ।
આગમૈરુપદિષ્ટાનિ સ્વસ્ય ચૈવ પરસ્ય ચ ॥

મૃદું ક્રૂરં તથા પ્રાજ્ઞં શૂરં ચાર્થવિધાનવિત્ ।
સ્વકર્મણિ નિયુઞ્જીત યે ચાન્યે વચનાધિકાઃ ॥

અપ્યદૃષ્ટાનિ યુક્તાનિ સ્વાનુરૂપેષુ કર્મસુ ।
સર્વાંસ્તાનનુવર્તેત સ્વરાંસ્તન્ત્રીરિવાયતાઃ ॥

ધર્માણામવિરોધેન સર્વેષાં પ્રિયમાચરેત્ ।
મમાયમિતિ રાજા યઃ સપર્વત ઇવાચલઃ ॥

વ્યવહારં સમાધાય સૂર્યો રશ્મીનિવાયતાન્ ।
ધર્મમેવાભિરક્ષેત કૃત્વા તુલ્યે પ્રિયાપ્રિયે ॥

કુલપ્રકૃતિદેશાનાં ધર્મજ્ઞાન્મૃદુભાષિણઃ ।
મધ્યે વયસિ નિર્દોષાન્હિતે યુક્તાઞ્જિતક્લમાન્ ॥

અલુબ્ધાઞ્શિક્ષિતાન્દાન્તાન્ધર્મેષુ પરિનિષ્ઠિતાન્ ।
સ્થાપયેત્સર્વકાર્યેષુ રાજા સર્વાર્થરક્ષિણઃ ॥

એતેન ચ પ્રકારેણ કૃત્યાનામાગતિં ગતિમ્ ।
યુક્ત્યા સમનુતિષ્ઠેન તુષ્ટશ્ચારૈઃ પુરસ્કૃતઃ ॥

અમોઘક્રોધહર્શસ્ય સ્વયં કૃત્યાઽનુદર્શિનાઃ ।
આત્મપ્રત્યયકોશસ્ય વસુદૈવ વસુન્ધરા ॥

વ્યક્તશ્ચાનુગ્રહો યસ્ય યથોક્તશ્ચાપિ નિગ્રહઃ ।
ગુપ્તાત્મા ગુપ્તરાષ્ટ્રસ્ય સ રાજા રાજધર્મવિત્ ॥

નિત્યં રાષ્ટ્રમવેક્ષેત ગોભિઃ સૂર્ય ઇવાતપન્ ।
ચારાંશ્ચાનુચરાન્વિદ્યાત્તથા બુદ્ધ્યા સ્વયં ચરેત્ ॥

કાલપ્રાપ્તમુપાદદ્યાન્નાર્થં રાજા પ્રસૂચયેત્ ।
અહન્યહનિ સન્દુહ્યાન્મહીં ગામિવ બુદ્ધિમાન્ ॥

યથાક્રમેણ પુષ્પેભ્યશ્ચિનોતિ મધુ ષટ્્પદઃ ।
તથા દ્રવ્યમુપાદાય રાજા કુર્વીત સઞ્ચયમ્ ॥

યદ્ધિ ગુપ્તાવશિષ્ટં સ્યાત્તદ્વિત્તં ધર્મકામયોઃ ।
સઞ્ચયાન્ન વિસર્ગી સ્યાદ્રાજા શાસ્ત્રવિદાત્મવાન્ ॥

નાર્થમલ્પં પરિભવેન્નાવમન્યેત શાત્રવાન્ ।
બુદ્ધ્યાઽનુબુદ્ધ્યા ચાત્માનં ન ચાબુદ્ધેષુ વિશ્વસેત્ ॥

ધૃતિર્દાક્ષ્યં સંયમો બુદ્ધિરાત્મા ધૈર્યં શૌર્યં દેશકાલાપ્રમાદઃ ।
અલ્પસ્ય વા મહતો વા વિવૃદ્ધૌ ધનસ્યૈતાન્યષ્ટ સમિન્ધનાનિ ॥

અગ્નિસ્તોકો વર્ધતેઽપ્યાજ્યસિક્તો બીજં ચૈકં બહુસહસ્રમેતિ ।
ક્ષયોદયૌ વિપુલૌ સન્નિયમ્યૌ તસ્માદલ્પં નાવમન્યેત વિત્તમ્ ॥

બાલોઽપ્યબાલઃ સ્થવિરો રિપુર્યઃ । સદા પ્રમત્તં પુરુષં નિહન્યાત્ ।
કાલેનાન્યસ્તસ્ય મૂલં હરેત્ કાલજ્ઞાનં પાર્થિવાના વરિષ્ઠમ્ ॥

હરેત્કીર્તિ ધર્મમસ્યોપરુન્ધ્યા દર્થે વિઘ્નં વીર્યમસ્યોપહન્યાત્ ।
રિપુર્દ્વેષ્ટા દુર્બલો વા બલી વા તસ્માચ્છત્રોર્નૈવ બિભ્યેદ્યથાત્મા ॥

ક્ષયં શત્રોઃ સઞ્ચયં પાલનં વા ઉભાવર્થૌ સહિતૌ ધર્મકામૌ ।
તતશ્ચાન્યન્મતિમાન્સન્દધીત તસ્માદ્રાજા બુદ્ધિમન્તં શ્રયેત ॥

બુદ્ધિર્દીપ્તા બલવન્તં હિનસ્તિ બલં બુદ્ધ્યા પાલ્યતે વર્ધમાનમ્ ।
શત્રુર્બુદ્ધ્યા સીદતે પીડ્યમાનો બુદ્ધિપૂર્વં કર્મ યત્તત્પ્રશસ્તમ્ ॥

સર્વાન્કામાન્કામયાનો હિ ધીરઃ સત્વેનાલ્પેનાપ્નુતે હીનદોષઃ ।
યશ્ચાત્માનં પ્રાર્થયતેઽર્થ્યમાનૈઃ શ્રેયઃ પાત્રં પૂરયતે ચ નાલ્પમ્ ॥

તસ્માદ્રાજા પ્રગૃહીતઃ પ્રજાસુ મૂલં લક્ષ્મ્યાઃ સર્વશો હ્યાદદીત ।
દીર્ઘં કાલં હ્યપિ સમ્પીડ્યમાનો વ્યુષ્યાત્સમ્પદ્વ્યવસાયેન શક્ત્યા ॥

વિદ્યા તપો વા વિપુલં ધનં વા સર્વં હ્યેતદ્વ્યવસાયેન શક્યમ્ ।
બ્રહ્માયત્તં નિવસતિ દેહવત્સુ તસ્માદ્વિદ્યાદ્વ્યવસાયં પ્રભૂતમ્ ॥

યત્રાસતે મતિમન્તો મનસ્વિનઃ શક્રો વિષ્ણુર્યત્ર સરસ્વતી ચ ।
વસન્તિ ભૂતાનિ ચ યત્ર નિત્યં તસ્માદ્વિદ્વાન્નાવમન્યેત દેહમ્ ॥

લુબ્ધં હન્યાત્સમ્પ્રદાનાદ્ધિ નિત્યં લુબ્ધસ્તૃપ્તિં પરવિત્તસ્ય નૈતિ ।
સર્વો લુબ્ધઃ સર્વગુણોપભોગો યોઽર્થૈર્હીનો ધર્મકામૌ જહાતિ ॥

ધનં ભોગં પુત્રદારં સમૃદ્ધિં સર્વં લુબ્ધઃ પ્રાર્થયતે પરેષામ્ ।
લુબ્ધે દોષાઃ સમ્ભવન્તીહ સર્વે તસ્માદ્રાજા ન પ્રગૃહ્ણીત્ લુબ્ધમ્ ॥

સન્દર્શનેન પુરુષં જઘન્યમપિ ચોદયેત્ ।
આરમ્ભાન્દ્વિષતાં પ્રાજ્ઞઃ સર્વાર્થાંશ્ચ પ્રસૂદયેત્ ॥

ધર્માન્વિતેષુ વિજ્ઞાતા મન્ત્રગુપ્તિંશ્ચ પાણ્ડવ । આપ્તો રાજન્કુલીનશ્ચ પર્યાપ્તો રાષ્ટ્રસન્ગ્રહે ॥

વિવિપ્રયુક્તાન્નરદેવધર્મા નુક્તાન્સમાસેન નિબોધ બુદ્ધ્યા ।
ઇમાન્વિદધ્યાદનુસૃત્ય યો વૈ રાજા મહીં પાલયિતું સ શક્તઃ ॥

સુનીતિજં યસ્ય વિધાનજં સુખં ધર્મપ્રણીતં વિધિવત્પ્રસિદ્ધ્યતિ ।
ન નિન્દ્યતે તસ્ય ગતિર્મહીપતે સ વિન્દતે રાજ્યસુખં હ્યનુત્તમમ્ ॥

ધનૈર્વિશિષ્ટાન્મતિશીલપૂજિતા ન્ગુણોપપન્નાન્યુધિ દૃષ્ટવિક્રમાન્ ।
ગુણેષુ યુક્તાનચિરાદિવાત્મવાં સ્તતોઽભિસન્ધાય નિહન્તિ શાત્રવાન્ ॥

પશ્યેદુપાયાન્વિવિધેષુ કર્મસુ ન ચાનુપાયેન મતિં નિવેશયેત્ ।
શ્રિયં વિશિષ્ટાં વિપુલં યશો ધનં ન દોષદર્શી પુરુષઃ સમશ્નુતે ॥

પ્રીતિપ્રવૃત્તિં વિનિવર્તનં ચ સુહૃસુ વિજ્ઞાય વિચાર્ય ચોભયોઃ ।
યદેવ મિત્રં ગુરુભારમાવહે ત્તદેવ સુસ્નિગ્ધમુદાહરેદ્બુધઃ ॥

એતાન્મયોક્તાંશ્ચર રાજધર્મા ન્નૃણાં ચ ગુપ્તૌ મતિમાદધત્સ્વ ।
અવાપ્સ્યસે પુણ્યફલં સુખેન સર્વો હિ લોકો નૃપ ધર્મમૂલઃ ॥