Mahabharata · Chapter 12.103

kathaṃ mṛdau kathaṃ tīkṣṇe mahāpakṣe ca bhārata /
arau varteta nṛpatistanme brūhi pitāmaha //
bhīṣma uvāca /

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam /
bṛhaspateśca saṃvādamindrasya ca yudhiṣṭhira //

bṛhaspatiṃ devapatirabhivādya kṛtāñjaliḥ /
upasangamya papraccha vāsavaḥ paravīrahā //

ahiteṣu kathaṃ brahmanpravarteyamatandritaḥ /
asamuchidya caivaitānniyaccheyamupāyataḥ //

senayorthyatiṣaṅge ca jayaḥ sādhāraṇo bhavet /
kiṃ kurvāṇaṃ na māṃ jahyājjvalitā śrīḥ pratāpinī //

tato rmārthakāmānāṃ kuśalaḥ pratibhānavān /
rājadharmavidhānajñaḥ pratyuvāca purandaram //

na jā kalahenecchenniyantumapakāriṇaḥ /
bālaira savitaṃ hyetadyadamarṣo yadakṣamā //

na śatrurvivṛtaḥ kāryo vadhamasyābhikāṅkṣatā //

krodhaṃ bhayaṃ ca harṣaṃ ca niyamya svayamātmani /
amitra paseveta viśvastavadaviśvasan //

priyameva vadennityaṃ nāpriyaṃ kiñcidācaret /
viramecchuṣkavairebhyaḥ karṇajāpaṃ ca varjayet //

yathā vaitaṃsiko yukto dvijānāṃ sadṛśasvaraḥ / tāndvijānkurute vaśyāṃstathāyukto mahīpatiḥ /
vaśaṃ copanayecchatrūnnihanyācca puṃradara //

na nityaṃ paribhūyārīnsukhaṃ svapiti vāsava /
jāgartyeva hi duṣṭātmā sankare'gnirivotthitaḥ //

na sannipātaḥ kartavyaḥ sāmānye vijaye sati /
viśvāsyaivopasannamyo vaśe kṛtvā ripuḥ prabho //

sampradhārya sahāmātyairmantravidbhirmahātmabhiḥ / upekṣyamāṇo vijñāto hṛdayenāparājitaḥ /
athāsya praharetkāle vidhervittalito yadā //

daṇḍaṃ ca dūṣayedasya puruṣairāptakāribhiḥ //

ādimadhyāvasānajñānpracchannaṃ ca vicārayet /
balāni dūṣayedasya jānanneva pramāṇataḥ //

bhedenopapradānena saṃsṛjedauṣadhaistathā /
na tveva khalu saṃsargaṃ rocayedaribhiḥ saha //

dīrghakālamapīkṣetta nigrāhyā eva śatravaḥ /
kālakāṅgī ca yuktaḥ sannupāsīta śacīpate //

tathā priyaṃ ca vaktavyaṃ yathā visrambhamāpnuyāt / na sadyo'rīnvihanyācca draṣṭavyo vijayo dhruvaḥ /
bhūyaḥ śalyaṃ ghaṭayati navaṃ ca kurute vraṇam //

prāpte ca praharetkāle na ca saṃvartate punaḥ /
hantukāmasya devendra puruṣasya ripūnprati //

yaṃ hi kālo vyatikrāmetpuruṣaṃ kālakāṅkṣiṇam /
durlabhaḥ sa punastena kālaḥ karma cikīrṣatā //

aujasyaṃ janayedeva sangṛhṇansādhusammatam /
kālena sādhayetkṛtyamaprāpto na hi pīḍayet //

vihāya kāmaṃ krodhaṃ ca tathā'hankārameva ca /
yukto vivaramanvicchedahitānāṃ sadā nṛpaḥ //

mārdavaṃ daṇḍa ālasyaṃ pramādaśca surottama /
māyāḥ suvihitāḥ śakra śātayantyavicakṣaṇam //

nihatyaitāni catvāri māyāṃ pratividhāya ca /
tataḥ śaknoti śatrūṇāṃ prahartumavicārayan //

yadevaitena śakyeta guhyaṃ kartuṃ tadā'caret /
yacchanti sativā guhyaṃ mitho viśrāvayantyapi //

aśakyamiti kṛtvā vā tato'nyaiḥ saṃvidaṃ caret /
brahmadaṇḍamadṛṣṭeṣu dṛṣṭeṣu caturaṅgiṇīm //

bhedaṃ ca prathamaṃ vidyāttūṣṇīṃ daṇḍaṃ tathaiva ca /
kāle prayojayedrājā tasmiṃstasmiṃstadātadā //

praṇipātaṃ ca gaccheta kāle śatrorbalīyasaḥ /
yukto'sya vadhamanvicchedapramattaḥ pramādyataḥ //

praṇipātena dānena vācā madhurayā bruvan /
amitramupaseveta na ca jātu viśaṅkayet //

sthānāni śaṅkitānāṃ ca nityameva vivarjayet /
na ca teṣvāśvasedrājā jāgratīha nirākṛtāḥ //

na hyato duṣkaraṃ karma kiñcidasti surottama /
yathā vividhavṛttānāmaiśvaryamamarādhipa //

tathā vividhaśīlānāmapi sambhava ucyate /
prayatedyogamāsthāya mitrāmitrānadhārayan //

mṛdumapyavamanyante tīkṣṇādudvijate janaḥ /
mātīkṣṇo mā mṛdurbhūstvaṃ tīkṣṇo bhava mṛdurbhava //

yathā vapre vegavati sarvataḥ samplatodake /
nityaṃ vicaraṇādvādhastathā rājyaṃ pramādyataḥ //

na bahūnuparudhyeta yaugapadyena śātravān /
sāmnā dānena bhedena daṇḍena ca purandara //

ekaikameṣāṃ niṣpiṣya śiṣṭeṣu nipuṇaṃ caret /
na tu śakto'pi medhāvī sarvānevācaredbudhaḥ //

yadā syānmahatī senā hayanāgarathākulā /
padātiyantrabahulā anuraktā ṣaḍaṅginī //

yadā bahuvidhāṃ vṛddhiṃ manyeta pratiyogataḥ /
tadā vivṛtya prahareddasyūnāmavicārayan //

na sāma daṇḍopaniṣatpraśasyate na mārdavaṃ śatruṣu yātrikaṃ sadā /
na sasyaghāto na ca sankarakriyā na cāpi bhūyaḥ prakṛtervicāraṇā //

māyāvibhedānupasarjanāni vācaṃ tathaiva prathamaṃ prayogāt /
āptairmanuṣyairupacārayeta pureṣu rāṣṭreṣu ca samprayuktān //

purā'pi caitānanusṛtya bhūmipāḥ pureṣu bhogānakhilāñjayanti
pureṣu nītiṃ vihitāṃ yathāvidhi prayojayanto balavṛtrasūdana //

pradāya gūḍhāni vasūni nāma pracchidya bhogānapahāya ca svān /
duṣṭāḥ svadoṣairiti kīrtayitvā pureṣu rāṣṭreṣu ca yojayanti //

tathaiva cānyairapi śāstravedibhiḥ svalankṛtaiḥ śāstravidhānaliṅgitaiḥ /
suśikṣitairbhāṣyakathāviśāradaiḥ pareṣu kṛtyāmupadhārayecca //
indra uvāca /

kāni liṅgāni duṣṭasya bhavanti dvijasattama /
kathaṃ duṣṭaṃ vijānīyādetatpuṣṭo bravīhi me //
bṛhaspatiruvāca /

parokṣamaguṇānāha sadruṇānabhyasūyati /
parairvā kīrtyamāneṣu tūṣṇīmāste parāṅbhukhaḥ //

tūṣṇīmbhāve'pi vijñeyaṃ na cedbhavati kāraṇam /
viśvāsaṃ coṣṭhasandaṃśaṃ śirasaśca prakampanam //

karotyabhīkṣṇaṃ saṃsṛṣṭamasaṃsṛṣṭaśca bhāṣate /
adṛṣṭavadvikurute dṛṣṭvā vā nābhibhāṣate //

pṛthagetya samaśnāti nedamadya yathāvidhi /
āsane śayane yāne bhāvā lakṣyā viśeṣataḥ //

ārtirārte priye prītiretāvanmitralakṣaṇam /
viparītaṃ tu boddhavyamarilakṣaṇameva tat //

etānyeva yathoktāni budhyethāstridaśādhipa /
puruṣāṇāṃ praduṣṭānāṃ svabhāvo balavattaraḥ //

iti duṣṭasya vijñānamuktaṃ te sutasattama /
niśāmya śāstratattvārthaṃ yathāvadamareśvaraḥ //
bhīṣma uvāca

sa tadvacaḥ śatrunibarhaṇe rata stathā cakārāvitathaṃ bṛhaspateḥ /
cacāra kāle vijayāya cārihā vaśaṃ ca śatrūnanayatpurandaraḥ //