Mahabharata · Chapter 12.104

dhārmiko'rthānasamprāpya rājāmātyaiḥ prabādhitaḥ /
cyutaḥ kośācca daṇḍācca sukhamicchankathaṃ caret //
bhīṣma uvāca /

atrāyaṃ kṣemadarśīya itihāso'nugīyate /
tatte'ha sampravakṣyāmi tannibodha yudhiṣṭhira //

kṣemadarśī nṛpasuto yatra kṣīṇabalaḥ purā / muniṃ kālakavṛkṣīyamājamāmeti naḥ śrutam /
taṃ papracchānusangṛhya kṛcchrāmāpadamāsthitaḥ //

artheṣu māgī puruṣa īhamānaḥ punaḥ punaḥ /
alabdhvā madvidho rājyaṃ brahmankiṃ kartumarhati //

anyatra maraṇāddainyādanyatra parasaṃśrayāt /
kṣudrādanyatra cācārāttanmamācakṣva sattama //

vyādhināṃ cābhipannasya mānasenetareṇa vā /
bahuśrutaḥ kṛtaprajñastvadvidhaḥ śaraṇaṃ bhavet //

nirvidya hi naraḥ kāmānniyamya sukhamedhate /
tvaktvā prītiṃ ca śokaṃ ca labdhvā buddhimayaṃ vasu //

sukhamarthāśrayaṃ yeṣāmanuśocāmi tānaham /
mama hyarthāḥ subahavo naṣṭāḥ svapnagatā iva //

duṣkaraṃ bata kurvanti mahato'rthāṃstyajanti ye /
vayaṃ tvetānparityaktumasato'pi na śaknumaḥ //

imāmavasthāṃ samprāptaṃ dīnamārtaṃ śriyā cyutam /
yadanyatsukhamastīha tadbrahmannanuśādhi mām //

kausalyenaivamuktastu rājaputreṇa dhīmatā /
muniḥ kālakavṛkṣīyaḥ pratyuvāca mahādyutiḥ //

purastādeva te buddhiriyaṃ kāryā vijānataḥ /
anityaṃ sarvamevaitadahaṃ ca mama cāsti yat //

yatkiñcinmanyase'stīti sarvaṃ nāstīti viddhi tat /
evaṃ na vyathate prājñaḥ kṛcchrāmapyāpadaṃ gataḥ //

yaddhi bhūtaṃ bhaviṣyacca dhruvaṃ tanna bhaviṣyati /
evaṃ viditavedyastvamanarthebhyaḥ pramokṣyase //

ye ca pūrvasamārambhā ye ca pūrvatare pare /
sarvaṃ nāstīti te caiva tajjñātvā ko nu sañjvaret //

bhūtvā ca na bhavatyetadabhūtvā ca bhaviṣyati /
śoke na hyasti sāmarthyaṃ śoceta sa kathaṃ naraḥ //

kvanu te'dya pitā rājankvanu te'dya pitāmahaḥ /
na tvaṃ paśyasi tānadya na tvāṃ paśyanti te'pi vā //

ātmano'dhruvatāṃ paśyaṃstāṃstvaṃ kimanuśocasi /
buddhyā caivānubuddhyasva dhruvaṃ hi na ca vidyate //

ahaṃ ca tvaṃ ca nṛpate suhṛdaḥ śatravaśca te /
avaśyaṃ na bhaviṣyāmaḥ sarvaṃ ca na bhaviṣyati //

ye tu viṃśativarṣā vai triṃśadvarṣāśca mānavāḥ /
arvāgeva hi te sarve mariṣyanti śaracchatāt //

api cenmahato vittānna pramucyate pūruṣaḥ /
naitanmameti tanmatvā kurvīta priyamātmanaḥ //

anāgataṃ yanna mameti vidyā datikrāntaṃ yanna mameti vidyāt /
diṣṭaṃ balīya iti manyamānā ste paṇḍitāstatsatāṃ vṛttimāhuḥ //

anāḍhyāścāpi jīvanti rājyaṃ cāpyanuśāsate /
buddhipauruṣasampannāstvayā tulyādhikā janāḥ //

na ca tvamiva śocanti tasmāttvamapi mā śucaḥ /
kiṃ na tvaṃ tairnaraiḥ śreyāṃstulyo vā buddhipauruṣaiḥ //
rājovāca /

yādṛcchikaṃ sarvamāsīttadrājyamiti cintaye /
hriyate sarvamevedaṃ kālena mahatā dvija //

tasyaiva hriyamāṇasya srotaseva tapodhana /
phalametatprapaśyāmi yathālabdhena vartayan //
muniruvāca /

anāgatamatītaṃ ca yāthātathyaviniścayāt /
nānuśoceta kausalya sarvārtheṣu tathā bhava //

avāpyānkāmayannarthānnānavāpyānkadācana /
pratyutpannānanubhavanmā śucastvamanāgatān //

yathālabdhopapannārthaistathā kausalya raṃsyase /
kaccicchuddhasvabhāvena śriyā hīno na śocasi //

purastādbhūtapūrvatvāddhīnabhogyo hi durmatiḥ /
dhātāraṃ garhate nityaṃ labdhārthaśca na mṛṣyate //

anarhānapi caivānyānmanyate śrīmato janān /
etasmātkāraṇādetadduḥkhaṃ bhūyo'nuvartate //

īrṣyābhimānasampannā rājanpuruṣamāninaḥ /
kaccittvaṃ na tathā prājña matsarī kosalādhipa //

sahasva śriyamanyeṣāṃ yadyapi tvayi nāsti sā / anyatrāpi satīṃ lakṣmīṃ kuśalā bhuñjate narāḥ /
abhiniṣyandate dehī śrībhūtaśca dviṣajjanāt //

śriyaṃ ca putrapautraṃ ca manuṣyā dharmacāriṇaḥ /
tyāgadharmavido dhīrāḥ svayameva tyajantyuta //

tyaktaṃ svāyambhuve vaṃśe śubhena bharatena ca /
nānāratnasamākīrṇaṃ rājyaṃ sphītamiti śrutam //

tathā'nyairbhūmipālaiśca tyaktaṃ rājyaṃ mahodayam / tyaktvā rājyāni te sarve vane vanyaphalāśinaḥ /
gatāśca tapasaḥ pāraṃ duḥkhasyāntaṃ ca bhūmipā //

bahusankusukaṃ dṛṣṭvā vidhitsāsādhanena ca /
tathānye santyajantyeva matvā paramadurlabham //

tvaṃ punaḥ prājñarūpaḥ sankṛpaṇaṃ paritapyase /
akāmyānkāmayāno'rthānparādhīnānupadravān //

tāṃ buddhimanuvijñāya tvamevainānparityaja /
anarthāścārtharūpeṇa hyarthāścānartharūpiṇaḥ //

arthāyaiva hi keṣāñciddhananāśā bhavantyuta /
anityaṃ tatsukhaṃ matvā śriyamanye na lipsate //

ramamāṇaḥ śriyā kaścinnānyacchreyo'bhimanyate /
tathā tasyehamānasya saṃrambho'pi vinaśyati //

kṛcchrāllabdhamabhipretaṃ yathā kausalya naśyati /
tadā nirvidyate so'rthātparibhagnakramo naraḥ //

anityāṃ tāṃ śriyaṃ matvā śriyaṃ vā kaḥ parīpsati //

dharmameke'bhipadyante kalyāṇābhijanā narāḥ /
paratra sukhamicchanto nirvidyeyuśca laukikāt //

jīvitaṃ santyajantyeke dhanalobhaparā narāḥ /
na jīvitārthaṃ manyante puruṣā hi dhanādṛte //

paśya caiṣāṃ kṛpaṇatāṃ paśya caiṣāmabuddhitām /
adhruve jīvite mohādarthatṛṣṇāmupāśritāḥ //

sañcaye ca vināśānte maraṇānte ca jīvite /
saṃyoge ca viyogānte konu vipraṇayenmanaḥ //

dhanaṃ vā puruṣo rājanpuruṣaṃ vā punardhanam /
avaśyaṃ prajahātyeva tadvidvānkonu sañjvaret //

anyatropanatā hyāpatpuruṣaṃ toṣayatyuta / tena śāntiṃ na labhate nāhameveti kāraṇāt //

anyeṣāmapi naśyanti suhṛdaśca dhanāni ca / paśya buddhyā manuṣyāṇāṃ tulyāmāpadamātmanaḥ /
niyaccha yaccha saṃyaccha indriyāṇi manastathā //

pratiṣeddhā na cāpyeṣu durbaleṣvahiteṣu ca //

prāptisṛṣṭeṣu bhāveṣu vyapakṛṣṭeṣvasambhave /
prajñānatṛpto vikrāntastvadvidho nānuśocati //

alpamicchannacapalo mṛdurdāntaḥ susaṃsthitaḥ /
brahmacaryopapannaśca tvadvidho naiva muhyati //

na tveva jālmīṃ kāpālīṃ vṛttimeṣitumarhasi /
nṛśaṃsavṛttiṃ pāpiṣṭhāṃ duḥkhāṃ kāpuruṣocitām //

api mūlaphalāhāro ramasvaiko mahāvane /
vāgyataḥ sangṛhītātmā sarvabhūtadayānvitaḥ //

sadṛśaṃ paṇḍitasyaitadīṣādantena hastinā /
yadeko ramate'raṇye yaccāpyalpena tuṣyati //

mahāhradaḥ sankṣubhita ātmanaiva prasīdati / evaṃ naraḥ svatmānaiva kṛtaprajñaḥ prasīdati //

etadevaṃ gatasyāhaṃ sukhaṃ paśyāmi kevalam / asambhave śriyo rājanhīnasya sacivādibhiḥ /
daive pratiniviṣṭe ca kiṃ śreyo manyate bhavān //