મહાભારત · અધ્યાય 12.103

કથં મૃદૌ કથં તીક્ષ્ણે મહાપક્ષે ચ ભારત ।
અરૌ વર્તેત નૃપતિસ્તન્મે બ્રૂહિ પિતામહ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

અત્રાપ્યુદાહરન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ ।
બૃહસ્પતેશ્ચ સંવાદમિન્દ્રસ્ય ચ યુધિષ્ઠિર ॥

બૃહસ્પતિં દેવપતિરભિવાદ્ય કૃતાઞ્જલિઃ ।
ઉપસન્ગમ્ય પપ્રચ્છ વાસવઃ પરવીરહા ॥

અહિતેષુ કથં બ્રહ્મન્પ્રવર્તેયમતન્દ્રિતઃ ।
અસમુછિદ્ય ચૈવૈતાન્નિયચ્છેયમુપાયતઃ ॥

સેનયોર્થ્યતિષઙ્ગે ચ જયઃ સાધારણો ભવેત્ ।
કિં કુર્વાણં ન માં જહ્યાજ્જ્વલિતા શ્રીઃ પ્રતાપિની ॥

તતો ર્માર્થકામાનાં કુશલઃ પ્રતિભાનવાન્ ।
રાજધર્મવિધાનજ્ઞઃ પ્રત્યુવાચ પુરન્દરમ્ ॥

ન જા કલહેનેચ્છેન્નિયન્તુમપકારિણઃ ।
બાલૈર સવિતં હ્યેતદ્યદમર્ષો યદક્ષમા ॥

ન શત્રુર્વિવૃતઃ કાર્યો વધમસ્યાભિકાઙ્ક્ષતા ॥

ક્રોધં ભયં ચ હર્ષં ચ નિયમ્ય સ્વયમાત્મનિ ।
અમિત્ર પસેવેત વિશ્વસ્તવદવિશ્વસન્ ॥

પ્રિયમેવ વદેન્નિત્યં નાપ્રિયં કિઞ્ચિદાચરેત્ ।
વિરમેચ્છુષ્કવૈરેભ્યઃ કર્ણજાપં ચ વર્જયેત્ ॥

યથા વૈતંસિકો યુક્તો દ્વિજાનાં સદૃશસ્વરઃ । તાન્દ્વિજાન્કુરુતે વશ્યાંસ્તથાયુક્તો મહીપતિઃ ।
વશં ચોપનયેચ્છત્રૂન્નિહન્યાચ્ચ પુંરદર ॥

ન નિત્યં પરિભૂયારીન્સુખં સ્વપિતિ વાસવ ।
જાગર્ત્યેવ હિ દુષ્ટાત્મા સન્કરેઽગ્નિરિવોત્થિતઃ ॥

ન સન્નિપાતઃ કર્તવ્યઃ સામાન્યે વિજયે સતિ ।
વિશ્વાસ્યૈવોપસન્નમ્યો વશે કૃત્વા રિપુઃ પ્રભો ॥

સમ્પ્રધાર્ય સહામાત્યૈર્મન્ત્રવિદ્ભિર્મહાત્મભિઃ । ઉપેક્ષ્યમાણો વિજ્ઞાતો હૃદયેનાપરાજિતઃ ।
અથાસ્ય પ્રહરેત્કાલે વિધેર્વિત્તલિતો યદા ॥

દણ્ડં ચ દૂષયેદસ્ય પુરુષૈરાપ્તકારિભિઃ ॥

આદિમધ્યાવસાનજ્ઞાન્પ્રચ્છન્નં ચ વિચારયેત્ ।
બલાનિ દૂષયેદસ્ય જાનન્નેવ પ્રમાણતઃ ॥

ભેદેનોપપ્રદાનેન સંસૃજેદૌષધૈસ્તથા ।
ન ત્વેવ ખલુ સંસર્ગં રોચયેદરિભિઃ સહ ॥

દીર્ઘકાલમપીક્ષેત્ત નિગ્રાહ્યા એવ શત્રવઃ ।
કાલકાઙ્ગી ચ યુક્તઃ સન્નુપાસીત શચીપતે ॥

તથા પ્રિયં ચ વક્તવ્યં યથા વિસ્રમ્ભમાપ્નુયાત્ । ન સદ્યોઽરીન્વિહન્યાચ્ચ દ્રષ્ટવ્યો વિજયો ધ્રુવઃ ।
ભૂયઃ શલ્યં ઘટયતિ નવં ચ કુરુતે વ્રણમ્ ॥

પ્રાપ્તે ચ પ્રહરેત્કાલે ન ચ સંવર્તતે પુનઃ ।
હન્તુકામસ્ય દેવેન્દ્ર પુરુષસ્ય રિપૂન્પ્રતિ ॥

યં હિ કાલો વ્યતિક્રામેત્પુરુષં કાલકાઙ્ક્ષિણમ્ ।
દુર્લભઃ સ પુનસ્તેન કાલઃ કર્મ ચિકીર્ષતા ॥

ઔજસ્યં જનયેદેવ સન્ગૃહ્ણન્સાધુસમ્મતમ્ ।
કાલેન સાધયેત્કૃત્યમપ્રાપ્તો ન હિ પીડયેત્ ॥

વિહાય કામં ક્રોધં ચ તથાઽહન્કારમેવ ચ ।
યુક્તો વિવરમન્વિચ્છેદહિતાનાં સદા નૃપઃ ॥

માર્દવં દણ્ડ આલસ્યં પ્રમાદશ્ચ સુરોત્તમ ।
માયાઃ સુવિહિતાઃ શક્ર શાતયન્ત્યવિચક્ષણમ્ ॥

નિહત્યૈતાનિ ચત્વારિ માયાં પ્રતિવિધાય ચ ।
તતઃ શક્નોતિ શત્રૂણાં પ્રહર્તુમવિચારયન્ ॥

યદેવૈતેન શક્યેત ગુહ્યં કર્તું તદાઽચરેત્ ।
યચ્છન્તિ સતિવા ગુહ્યં મિથો વિશ્રાવયન્ત્યપિ ॥

અશક્યમિતિ કૃત્વા વા તતોઽન્યૈઃ સંવિદં ચરેત્ ।
બ્રહ્મદણ્ડમદૃષ્ટેષુ દૃષ્ટેષુ ચતુરઙ્ગિણીમ્ ॥

ભેદં ચ પ્રથમં વિદ્યાત્તૂષ્ણીં દણ્ડં તથૈવ ચ ।
કાલે પ્રયોજયેદ્રાજા તસ્મિંસ્તસ્મિંસ્તદાતદા ॥

પ્રણિપાતં ચ ગચ્છેત કાલે શત્રોર્બલીયસઃ ।
યુક્તોઽસ્ય વધમન્વિચ્છેદપ્રમત્તઃ પ્રમાદ્યતઃ ॥

પ્રણિપાતેન દાનેન વાચા મધુરયા બ્રુવન્ ।
અમિત્રમુપસેવેત ન ચ જાતુ વિશઙ્કયેત્ ॥

સ્થાનાનિ શઙ્કિતાનાં ચ નિત્યમેવ વિવર્જયેત્ ।
ન ચ તેષ્વાશ્વસેદ્રાજા જાગ્રતીહ નિરાકૃતાઃ ॥

ન હ્યતો દુષ્કરં કર્મ કિઞ્ચિદસ્તિ સુરોત્તમ ।
યથા વિવિધવૃત્તાનામૈશ્વર્યમમરાધિપ ॥

તથા વિવિધશીલાનામપિ સમ્ભવ ઉચ્યતે ।
પ્રયતેદ્યોગમાસ્થાય મિત્રામિત્રાનધારયન્ ॥

મૃદુમપ્યવમન્યન્તે તીક્ષ્ણાદુદ્વિજતે જનઃ ।
માતીક્ષ્ણો મા મૃદુર્ભૂસ્ત્વં તીક્ષ્ણો ભવ મૃદુર્ભવ ॥

યથા વપ્રે વેગવતિ સર્વતઃ સમ્પ્લતોદકે ।
નિત્યં વિચરણાદ્વાધસ્તથા રાજ્યં પ્રમાદ્યતઃ ॥

ન બહૂનુપરુધ્યેત યૌગપદ્યેન શાત્રવાન્ ।
સામ્ના દાનેન ભેદેન દણ્ડેન ચ પુરન્દર ॥

એકૈકમેષાં નિષ્પિષ્ય શિષ્ટેષુ નિપુણં ચરેત્ ।
ન તુ શક્તોઽપિ મેધાવી સર્વાનેવાચરેદ્બુધઃ ॥

યદા સ્યાન્મહતી સેના હયનાગરથાકુલા ।
પદાતિયન્ત્રબહુલા અનુરક્તા ષડઙ્ગિની ॥

યદા બહુવિધાં વૃદ્ધિં મન્યેત પ્રતિયોગતઃ ।
તદા વિવૃત્ય પ્રહરેદ્દસ્યૂનામવિચારયન્ ॥

ન સામ દણ્ડોપનિષત્પ્રશસ્યતે ન માર્દવં શત્રુષુ યાત્રિકં સદા ।
ન સસ્યઘાતો ન ચ સન્કરક્રિયા ન ચાપિ ભૂયઃ પ્રકૃતેર્વિચારણા ॥

માયાવિભેદાનુપસર્જનાનિ વાચં તથૈવ પ્રથમં પ્રયોગાત્ ।
આપ્તૈર્મનુષ્યૈરુપચારયેત પુરેષુ રાષ્ટ્રેષુ ચ સમ્પ્રયુક્તાન્ ॥

પુરાઽપિ ચૈતાનનુસૃત્ય ભૂમિપાઃ પુરેષુ ભોગાનખિલાઞ્જયન્તિ
પુરેષુ નીતિં વિહિતાં યથાવિધિ પ્રયોજયન્તો બલવૃત્રસૂદન ॥

પ્રદાય ગૂઢાનિ વસૂનિ નામ પ્રચ્છિદ્ય ભોગાનપહાય ચ સ્વાન્ ।
દુષ્ટાઃ સ્વદોષૈરિતિ કીર્તયિત્વા પુરેષુ રાષ્ટ્રેષુ ચ યોજયન્તિ ॥

તથૈવ ચાન્યૈરપિ શાસ્ત્રવેદિભિઃ સ્વલન્કૃતૈઃ શાસ્ત્રવિધાનલિઙ્ગિતૈઃ ।
સુશિક્ષિતૈર્ભાષ્યકથાવિશારદૈઃ પરેષુ કૃત્યામુપધારયેચ્ચ ॥
ઇન્દ્ર ઉવાચ ।

કાનિ લિઙ્ગાનિ દુષ્ટસ્ય ભવન્તિ દ્વિજસત્તમ ।
કથં દુષ્ટં વિજાનીયાદેતત્પુષ્ટો બ્રવીહિ મે ॥
બૃહસ્પતિરુવાચ ।

પરોક્ષમગુણાનાહ સદ્રુણાનભ્યસૂયતિ ।
પરૈર્વા કીર્ત્યમાનેષુ તૂષ્ણીમાસ્તે પરાઙ્ભુખઃ ॥

તૂષ્ણીમ્ભાવેઽપિ વિજ્ઞેયં ન ચેદ્ભવતિ કારણમ્ ।
વિશ્વાસં ચોષ્ઠસન્દંશં શિરસશ્ચ પ્રકમ્પનમ્ ॥

કરોત્યભીક્ષ્ણં સંસૃષ્ટમસંસૃષ્ટશ્ચ ભાષતે ।
અદૃષ્ટવદ્વિકુરુતે દૃષ્ટ્વા વા નાભિભાષતે ॥

પૃથગેત્ય સમશ્નાતિ નેદમદ્ય યથાવિધિ ।
આસને શયને યાને ભાવા લક્ષ્યા વિશેષતઃ ॥

આર્તિરાર્તે પ્રિયે પ્રીતિરેતાવન્મિત્રલક્ષણમ્ ।
વિપરીતં તુ બોદ્ધવ્યમરિલક્ષણમેવ તત્ ॥

એતાન્યેવ યથોક્તાનિ બુધ્યેથાસ્ત્રિદશાધિપ ।
પુરુષાણાં પ્રદુષ્ટાનાં સ્વભાવો બલવત્તરઃ ॥

ઇતિ દુષ્ટસ્ય વિજ્ઞાનમુક્તં તે સુતસત્તમ ।
નિશામ્ય શાસ્ત્રતત્ત્વાર્થં યથાવદમરેશ્વરઃ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ

સ તદ્વચઃ શત્રુનિબર્હણે રત સ્તથા ચકારાવિતથં બૃહસ્પતેઃ ।
ચચાર કાલે વિજયાય ચારિહા વશં ચ શત્રૂનનયત્પુરન્દરઃ ॥