Mahabharata · Chapter 11.8

vidurasya tu tadvākyaṃ niśamya kurusattamaḥ /
putraśokābhisantaptaḥ papāta bhuvi mūrchitaḥ //

taṃ tathā patitaṃ bhūmau niḥsañjñaṃ prekṣya bāndhavāḥ /
kṛṣṇadvaipāyanaścaiva kṣattā ca vidurastathā //

sañjayaḥ suhṛdaścānye dvāsthā ye cāsya sammatāḥ /
jalena sukhaśītena tālavṛntaiśca bhārata //

pasparśuśca karairgātraṃ vījamānāśca yatnataḥ /
anvāsata ciraṃ kālaṃ dhṛtarāṣṭraṃ tathāvidham //

atha dīrghasya kālasya labdhas̤añjño mahīpatiḥ /
vilalāpa ciraṃ kālaṃ putrādhibhirabhiplutaḥ //

dhigastu khalu mānuṣyaṃ mānuṣye ca parigraham /
yatomūlāni duḥkhāni sambhavanti punaḥpunaḥ //

mitranāśe'rthanāśe ca jñātisambandhināmapi /
prāpyate sumahadduḥkhaṃ viṣāgnipratimaṃ vibho //

yena dahyanti gātrāṇi yena prajñā vinaśyati /
yenābhibhūtaḥ puruṣo maraṇaṃ pratipadyate //

tadidaṃ maraṇaṃ prāptaṃ mayā bhāgyaviparyayāt / [tasyāntaṃ nādhigacchāmi ṛte prāṇavimokṣaṇāt]

taccaivāhaṃ kariṣyāmi adyaiva dvijasattama /
ityuktvā tu mahātmānaṃ pitaraṃ brahmavittamam //

dhṛtarāṣṭro'bhavanmūḍhaḥ sa śokaṃ paramaṃ gataḥ /
abhūcca tūṣṇīṃ rājā'sau dhyāyamāno mahīpatiḥ //

tasya tadvacanaṃ śrutvā kṛṣṇadvaipāyanaḥ prabhuḥ /
putraśokābhisantaptaṃ putraṃ vacanamabravīt //
vyāsa uvāca /

dhṛtarāṣṭra mahābāho śṛṇu vakṣyāmi putraka /
śrutavānasi medhāvī dharmārthakuśalaḥ prabho //

na te'styaviditaṃ kiñcidveditavyaṃ parantapa /
anityatāṃ hi bhūtānāṃ vijānāsi na saṃśayaḥ //

adhruve jīvaloke ca sthāne vā śāśvate sati /
jīvite maraṇānte ca kasmācchocasi putraka //

pratyakṣaṃ tava rājendra vairasyāsya samudbhavaḥ /
putraṃ te kāraṇaṃ kṛtvā kālayogena nirmitaḥ //

avaśyaṃ bhavitavye ca kurūṇāṃ saṅkṣaye nṛpa /
kasmācchocasi tāñśūrāngatānparamikāṃ gatim //

jānatā ca mahābāho vidureṇa mahātmanā /
yatitaṃ sarvayatnena śamaṃ prati janeśvara //

na ca daivakṛto mārgaḥ śakyo bhūtena kenacit /
ghaṭatā'pi ciraṃ kālaṃ niyantumiti me matiḥ //

devatānāṃ hi yatkāryaṃ mayā pratyakṣataḥ śrutam /
tatte'haṃ sampravakṣyāmi yathā sthairyaṃ bhavettava //

purā'haṃ parito yātaḥ sabhāmaindrīṃ jitaklamaḥ /
apaśyaṃ tatra ca sadā samavetāndivaukasaḥ //

nāradapramukhāṃścāpi sarvāndevarṣisattamān /
tatra cāpi mayā dṛṣṭā pṛthivī pṛthivīpate //

kāryārthamupasampannā devatānāṃ samīpataḥ /
upagamya tadā dhātrī devānāha samāgatān //

yatkāryaṃ mama yuṣmābhirbrahmaṇaḥ sadane tadā /
pratijñātaṃ mahābhāgāstacchīghraṃ saṃvidhīyatām //

tasyāstadvacanaṃ śrutvā viṣṇurlokanamaskṛtaḥ /
uvāca vākyaṃ prahasanprabhustāṃ devasaṃsadi //

dhṛtarāṣṭrasya putrāṇāṃ yastu jyeṣṭhaḥ śatasya vai /
duryodhana iti khyātaḥ sa te kāryaṃ kariṣyati //

taṃ ca prāpya mahīpālaṃ kṛtakṛtyā bhaviṣyasi /
tasyārthe pṛthivīpālāḥ kurukṣetraṃ samāgatāḥ //

anyonyaṃ ghātayiṣyanti dṛḍhaiḥ śastraiḥ prahāriṇaḥ /
tataste bhavitā devi bhārasya yudhi nāśanam //

gaccha śīghraṃ svakaṃ sthānaṃ lokāndhāraya śobhane /
sa eṣa te suto rājam̐llokasaṃhārakāraṇāt //

kaleraṃśaḥ samutpanno gāndhāryā jaṭhare nṛpa /
amarṣī balavāñśūraḥ krodhano duṣprasādhanaḥ //

daivayogātsamutpannā bhrātarastasya tādṛśāḥ /
śakunirmātulaścaiva karṇaśca paramaḥ sakhā //

samutpannā vināśārthaṃ pṛthivyāṃ sahitā nṛpāḥ /
[yādṛśo jāyate rājā tādṛśo'sya jano bhavet //

adharmo dharmatāṃ yāti svāmī ceddhārmiko bhavet /
svāmino guṇadoṣābhyāṃ bhṛtyāḥ syurnātra saṃśayaḥ //

duṣṭaṃ rājānamāsādya gatāste tanayā nṛpa.] etamarthaṃ mahābāho nārado veda tattvavit //

ātmāparādhātputrāste vinaṣṭāḥ pṛthivīpate /
mā tāñśocasva rājendra na hi śoke'sti kāraṇam //

na hi te pāṇḍavāḥ svalpamaparādhyanti bhārata /
putrāstava durātmāno yairiyaṃ ghātitā mahī //

nāradena ca bhadraṃ te pūrvameva na saṃśayaḥ /
yudhiṣṭhirasya samitau rājasūye niveditam //

pāṇḍavāḥ kauravāḥ sarve samāsādya parasparam /
nabhaviṣyanti kaunteya yatte kṛtyaṃ tadācara //

nāradasya vacaḥ śrutvā tathā'kurvata pāṇḍavāḥ /
etatte sarvamākhyātaṃ devaguhyaṃ sanātanam //

kathaṃ te śokanāśaḥ syātprāṇeṣu ca dayā prabho /
snehaśca pāṇḍuputreṣu jñātvā daivakṛtaṃ vidhim //

eṣa cārtho mahābāho pūrvameva mayā śrutaḥ /
kathito dharmarājasya rājasūye kurūttama //

yatitaṃ dharmaputreṇa mayā guhye nivedite /
avigrahe kauravāṇāṃ daivaṃ tu balavattaram //

anatikramaṇīyo hi vidhī rājankathañcana /
kṛtāntasya tu bhūtena sthāvareṇa careṇa ca //

bhavāndharmaparo yatra buddhiśreṣṭhaśca bhārata /
muhyate prāṇināṃ jñātvā gatiṃ cāgatimeva ca //

tvāṃ tu śokena santaptaṃ muhyamānaṃ muhurmuhuḥ /
jñātvā yudhiṣṭhiro rājā prāṇānapi parityajet //

kṛpālurnityaśo vīrastiryagyonigateṣvapi /
sa kathaṃ tvayi rājendra kṛpāṃ naiva kariṣyati //

mama caiva niyogena vidheścāpyanivartanām /
pāṇḍavānāṃ ca kāruṇyātprāṇāndhāraya bhārata //

evaṃ te vartamānasya loke kīrtirbhaviṣyati /
dharmārthaḥ sumahāṃstāta taptaṃ syācca tapaścirāt //

putraśokaṃ samutpannaṃ hutāśaṃ jvalitaṃ yathā /
prajñāmbhasā mahārāja nirvāpaya sadā satā //
vaiśampāyana uvāca /

tacchrutvā tasya vacanaṃ vyāsasyāmitatejasaḥ /
muhūrtaṃ samanudhyāyandhṛtarāṣṭro'bhyabhāṣata //

mahatā śokajālena praṇunno'smi dvijottama /
nātmānamavabudhyāmi muhyamāno muhurmuhuḥ //

idaṃ tu vacanaṃ śrutvā tava devaniyogajam /
dhārayiṣyāmyahaṃ prāṇānyatiṣye ca na śocituṃ //

etacchrutvā tu vacanaṃ vyāsaḥ satyavatīsutaḥ /
dhṛtarāṣṭrasya rājendra tatraivāntaradhīyata //

gate bhagavati vyāse dhṛtarāṣṭro mahīpatiḥ /
kimaceṣṭata viprarṣe tanme vyākhyātumarhasi //

tathaiva kauravo rājā dharmaputro mahāmanāḥ /
kṛpaprabhṛtayaścaiva kimakurvata te trayaḥ //

aśvatthāmnaḥ śrutaṃ karma śāpaścānyonyakāritaḥ /
vṛttāntamuttaraṃ brūhi yadabhāṣata sañjayaḥ //
vaiśampāyana uvāca /

hate duryodhane caiva hate sainye ca sarvaśaḥ /
sañjayo vigataprajño dhṛtarāṣṭramupasthitaḥ //
sañjaya uvāca /

āgamya nānādeśebhyo nānājanapadeśvarāḥ /
pitṛlokaṃ gatā rājansarve tava sutaiḥ saha //

yācyamānena satataṃ tava putreṇa bhārata /
ghātitā pṛthivī sarvā vairasyāntaṃ vidhitsatā //

putrāṇāmatha pautrāṇāṃ pitṝṇāṃ ca mahīpate /
ānupūrvyeṇa sarveṣāṃ pretakāryāṇi kāraya //
vaiśampāyana uvāca /

tacchrutvā vacanaṃ ghoraṃ sañjayasya mahīpatiḥ /
gatāsuriva niśceṣṭo nyapatatpṛthivītale //

taṃ śayānamupāgamya pṛthivyāṃ pṛthivīpatim /
viduraḥ sarvadharmajña idaṃ vacanamabravīt //

uttiṣṭha rājankiṃ śeṣe mā śuco bharatarṣabha /
eṣā vai sarvasatvānāṃ lokeśvara parā gatiḥ //

abhāvādīni bhūtāni bhāvamadhyāni bhārata /
abhāvanidhanānyeva tatra kā paridevanā //

na śocanmṛtamanveti na śocanmriyate naraḥ /
evaṃ sāṃsiddhike loke kimarthamanuśocasi //

ayudhyamāno mriyate yudhyamānastu jīvati /
kālaṃ prāpya mahārāja na kaścidativartate //

kālaḥ karṣati bhūtāni sarvāṇi vividhāni ca /
na kālasya priyaḥ kaścinna dveṣyaḥ kurusattama //

yathā vāyustṛṇāgrāṇi saṃvartapati sarvataḥ /
tathā kālavaśaṃ yānti bhūtāni bharatarṣabha //

ekasārthaprayātānāṃ sarveṣāṃ tatra gāminām /
yasya kālaḥ prayātyagre tatra kā paridevanā //

yāṃścāpi nihatānyuddhe rājaṃstvamanuśocasi /
na śocyā hi māhatmānaḥ sarve te tridivaṃ gatāḥ //

na yajñairdakṣiṇāvadbhirna tapobhirna vidyayā /
tathā svargamupāyānti yathā śūrāstanutyajaḥ //

sarve vedavidaḥ śūrāḥ sarve sucaritavratāḥ /
sarve cābhimukhāḥ kṣīṇāstatra kā paridevanā //

śarīrāgniṣu śūrāṇāṃ juhuvuste śarāhutīḥ /
hūyamānāñśarāṃścaiva sehuruttamapūraṣāḥ //

evaṃ rājaṃstavācakṣe svargyaṃ panthānamuttamam /
na yuddhādadhikaṃ kiñcitkṣatriyasyeha vidyate //

kṣatriyāste mahātmānaḥ śūrāḥ samitiśobhanāḥ /
āśiṣaṃ paramāṃ prāptā na śocyāḥ sarva eva hi //

ātmanā'tmānamāśvāsya mā śucaḥ puruṣarṣabha /
nādya śokābhibhūtastvaṃ kāryamutsnaṣṭumarhasi //