મહાભારત · અધ્યાય 11.8

વિદુરસ્ય તુ તદ્વાક્યં નિશમ્ય કુરુસત્તમઃ ।
પુત્રશોકાભિસન્તપ્તઃ પપાત ભુવિ મૂર્છિતઃ ॥

તં તથા પતિતં ભૂમૌ નિઃસઞ્જ્ઞં પ્રેક્ષ્ય બાન્ધવાઃ ।
કૃષ્ણદ્વૈપાયનશ્ચૈવ ક્ષત્તા ચ વિદુરસ્તથા ॥

સઞ્જયઃ સુહૃદશ્ચાન્યે દ્વાસ્થા યે ચાસ્ય સમ્મતાઃ ।
જલેન સુખશીતેન તાલવૃન્તૈશ્ચ ભારત ॥

પસ્પર્શુશ્ચ કરૈર્ગાત્રં વીજમાનાશ્ચ યત્નતઃ ।
અન્વાસત ચિરં કાલં ધૃતરાષ્ટ્રં તથાવિધમ્ ॥

અથ દીર્ઘસ્ય કાલસ્ય લબ્ધસ્̤અઞ્જ્ઞો મહીપતિઃ ।
વિલલાપ ચિરં કાલં પુત્રાધિભિરભિપ્લુતઃ ॥

ધિગસ્તુ ખલુ માનુષ્યં માનુષ્યે ચ પરિગ્રહમ્ ।
યતોમૂલાનિ દુઃખાનિ સમ્ભવન્તિ પુનઃપુનઃ ॥

મિત્રનાશેઽર્થનાશે ચ જ્ઞાતિસમ્બન્ધિનામપિ ।
પ્રાપ્યતે સુમહદ્દુઃખં વિષાગ્નિપ્રતિમં વિભો ॥

યેન દહ્યન્તિ ગાત્રાણિ યેન પ્રજ્ઞા વિનશ્યતિ ।
યેનાભિભૂતઃ પુરુષો મરણં પ્રતિપદ્યતે ॥

તદિદં મરણં પ્રાપ્તં મયા ભાગ્યવિપર્યયાત્ । [તસ્યાન્તં નાધિગચ્છામિ ઋતે પ્રાણવિમોક્ષણાત્]

તચ્ચૈવાહં કરિષ્યામિ અદ્યૈવ દ્વિજસત્તમ ।
ઇત્યુક્ત્વા તુ મહાત્માનં પિતરં બ્રહ્મવિત્તમમ્ ॥

ધૃતરાષ્ટ્રોઽભવન્મૂઢઃ સ શોકં પરમં ગતઃ ।
અભૂચ્ચ તૂષ્ણીં રાજાઽસૌ ધ્યાયમાનો મહીપતિઃ ॥

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા કૃષ્ણદ્વૈપાયનઃ પ્રભુઃ ।
પુત્રશોકાભિસન્તપ્તં પુત્રં વચનમબ્રવીત્ ॥
વ્યાસ ઉવાચ ।

ધૃતરાષ્ટ્ર મહાબાહો શૃણુ વક્ષ્યામિ પુત્રક ।
શ્રુતવાનસિ મેધાવી ધર્માર્થકુશલઃ પ્રભો ॥

ન તેઽસ્ત્યવિદિતં કિઞ્ચિદ્વેદિતવ્યં પરન્તપ ।
અનિત્યતાં હિ ભૂતાનાં વિજાનાસિ ન સંશયઃ ॥

અધ્રુવે જીવલોકે ચ સ્થાને વા શાશ્વતે સતિ ।
જીવિતે મરણાન્તે ચ કસ્માચ્છોચસિ પુત્રક ॥

પ્રત્યક્ષં તવ રાજેન્દ્ર વૈરસ્યાસ્ય સમુદ્ભવઃ ।
પુત્રં તે કારણં કૃત્વા કાલયોગેન નિર્મિતઃ ॥

અવશ્યં ભવિતવ્યે ચ કુરૂણાં સઙ્ક્ષયે નૃપ ।
કસ્માચ્છોચસિ તાઞ્શૂરાન્ગતાન્પરમિકાં ગતિમ્ ॥

જાનતા ચ મહાબાહો વિદુરેણ મહાત્મના ।
યતિતં સર્વયત્નેન શમં પ્રતિ જનેશ્વર ॥

ન ચ દૈવકૃતો માર્ગઃ શક્યો ભૂતેન કેનચિત્ ।
ઘટતાઽપિ ચિરં કાલં નિયન્તુમિતિ મે મતિઃ ॥

દેવતાનાં હિ યત્કાર્યં મયા પ્રત્યક્ષતઃ શ્રુતમ્ ।
તત્તેઽહં સમ્પ્રવક્ષ્યામિ યથા સ્થૈર્યં ભવેત્તવ ॥

પુરાઽહં પરિતો યાતઃ સભામૈન્દ્રીં જિતક્લમઃ ।
અપશ્યં તત્ર ચ સદા સમવેતાન્દિવૌકસઃ ॥

નારદપ્રમુખાંશ્ચાપિ સર્વાન્દેવર્ષિસત્તમાન્ ।
તત્ર ચાપિ મયા દૃષ્ટા પૃથિવી પૃથિવીપતે ॥

કાર્યાર્થમુપસમ્પન્ના દેવતાનાં સમીપતઃ ।
ઉપગમ્ય તદા ધાત્રી દેવાનાહ સમાગતાન્ ॥

યત્કાર્યં મમ યુષ્માભિર્બ્રહ્મણઃ સદને તદા ।
પ્રતિજ્ઞાતં મહાભાગાસ્તચ્છીઘ્રં સંવિધીયતામ્ ॥

તસ્યાસ્તદ્વચનં શ્રુત્વા વિષ્ણુર્લોકનમસ્કૃતઃ ।
ઉવાચ વાક્યં પ્રહસન્પ્રભુસ્તાં દેવસંસદિ ॥

ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય પુત્રાણાં યસ્તુ જ્યેષ્ઠઃ શતસ્ય વૈ ।
દુર્યોધન ઇતિ ખ્યાતઃ સ તે કાર્યં કરિષ્યતિ ॥

તં ચ પ્રાપ્ય મહીપાલં કૃતકૃત્યા ભવિષ્યસિ ।
તસ્યાર્થે પૃથિવીપાલાઃ કુરુક્ષેત્રં સમાગતાઃ ॥

અન્યોન્યં ઘાતયિષ્યન્તિ દૃઢૈઃ શસ્ત્રૈઃ પ્રહારિણઃ ।
તતસ્તે ભવિતા દેવિ ભારસ્ય યુધિ નાશનમ્ ॥

ગચ્છ શીઘ્રં સ્વકં સ્થાનં લોકાન્ધારય શોભને ।
સ એષ તે સુતો રાજઁલ્લોકસંહારકારણાત્ ॥

કલેરંશઃ સમુત્પન્નો ગાન્ધાર્યા જઠરે નૃપ ।
અમર્ષી બલવાઞ્શૂરઃ ક્રોધનો દુષ્પ્રસાધનઃ ॥

દૈવયોગાત્સમુત્પન્ના ભ્રાતરસ્તસ્ય તાદૃશાઃ ।
શકુનિર્માતુલશ્ચૈવ કર્ણશ્ચ પરમઃ સખા ॥

સમુત્પન્ના વિનાશાર્થં પૃથિવ્યાં સહિતા નૃપાઃ ।
[યાદૃશો જાયતે રાજા તાદૃશોઽસ્ય જનો ભવેત્ ॥

અધર્મો ધર્મતાં યાતિ સ્વામી ચેદ્ધાર્મિકો ભવેત્ ।
સ્વામિનો ગુણદોષાભ્યાં ભૃત્યાઃ સ્યુર્નાત્ર સંશયઃ ॥

દુષ્ટં રાજાનમાસાદ્ય ગતાસ્તે તનયા નૃપ.] એતમર્થં મહાબાહો નારદો વેદ તત્ત્વવિત્ ॥

આત્માપરાધાત્પુત્રાસ્તે વિનષ્ટાઃ પૃથિવીપતે ।
મા તાઞ્શોચસ્વ રાજેન્દ્ર ન હિ શોકેઽસ્તિ કારણમ્ ॥

ન હિ તે પાણ્ડવાઃ સ્વલ્પમપરાધ્યન્તિ ભારત ।
પુત્રાસ્તવ દુરાત્માનો યૈરિયં ઘાતિતા મહી ॥

નારદેન ચ ભદ્રં તે પૂર્વમેવ ન સંશયઃ ।
યુધિષ્ઠિરસ્ય સમિતૌ રાજસૂયે નિવેદિતમ્ ॥

પાણ્ડવાઃ કૌરવાઃ સર્વે સમાસાદ્ય પરસ્પરમ્ ।
નભવિષ્યન્તિ કૌન્તેય યત્તે કૃત્યં તદાચર ॥

નારદસ્ય વચઃ શ્રુત્વા તથાઽકુર્વત પાણ્ડવાઃ ।
એતત્તે સર્વમાખ્યાતં દેવગુહ્યં સનાતનમ્ ॥

કથં તે શોકનાશઃ સ્યાત્પ્રાણેષુ ચ દયા પ્રભો ।
સ્નેહશ્ચ પાણ્ડુપુત્રેષુ જ્ઞાત્વા દૈવકૃતં વિધિમ્ ॥

એષ ચાર્થો મહાબાહો પૂર્વમેવ મયા શ્રુતઃ ।
કથિતો ધર્મરાજસ્ય રાજસૂયે કુરૂત્તમ ॥

યતિતં ધર્મપુત્રેણ મયા ગુહ્યે નિવેદિતે ।
અવિગ્રહે કૌરવાણાં દૈવં તુ બલવત્તરમ્ ॥

અનતિક્રમણીયો હિ વિધી રાજન્કથઞ્ચન ।
કૃતાન્તસ્ય તુ ભૂતેન સ્થાવરેણ ચરેણ ચ ॥

ભવાન્ધર્મપરો યત્ર બુદ્ધિશ્રેષ્ઠશ્ચ ભારત ।
મુહ્યતે પ્રાણિનાં જ્ઞાત્વા ગતિં ચાગતિમેવ ચ ॥

ત્વાં તુ શોકેન સન્તપ્તં મુહ્યમાનં મુહુર્મુહુઃ ।
જ્ઞાત્વા યુધિષ્ઠિરો રાજા પ્રાણાનપિ પરિત્યજેત્ ॥

કૃપાલુર્નિત્યશો વીરસ્તિર્યગ્યોનિગતેષ્વપિ ।
સ કથં ત્વયિ રાજેન્દ્ર કૃપાં નૈવ કરિષ્યતિ ॥

મમ ચૈવ નિયોગેન વિધેશ્ચાપ્યનિવર્તનામ્ ।
પાણ્ડવાનાં ચ કારુણ્યાત્પ્રાણાન્ધારય ભારત ॥

એવં તે વર્તમાનસ્ય લોકે કીર્તિર્ભવિષ્યતિ ।
ધર્માર્થઃ સુમહાંસ્તાત તપ્તં સ્યાચ્ચ તપશ્ચિરાત્ ॥

પુત્રશોકં સમુત્પન્નં હુતાશં જ્વલિતં યથા ।
પ્રજ્ઞામ્ભસા મહારાજ નિર્વાપય સદા સતા ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

તચ્છ્રુત્વા તસ્ય વચનં વ્યાસસ્યામિતતેજસઃ ।
મુહૂર્તં સમનુધ્યાયન્ધૃતરાષ્ટ્રોઽભ્યભાષત ॥

મહતા શોકજાલેન પ્રણુન્નોઽસ્મિ દ્વિજોત્તમ ।
નાત્માનમવબુધ્યામિ મુહ્યમાનો મુહુર્મુહુઃ ॥

ઇદં તુ વચનં શ્રુત્વા તવ દેવનિયોગજમ્ ।
ધારયિષ્યામ્યહં પ્રાણાન્યતિષ્યે ચ ન શોચિતું ॥

એતચ્છ્રુત્વા તુ વચનં વ્યાસઃ સત્યવતીસુતઃ ।
ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય રાજેન્દ્ર તત્રૈવાન્તરધીયત ॥

ગતે ભગવતિ વ્યાસે ધૃતરાષ્ટ્રો મહીપતિઃ ।
કિમચેષ્ટત વિપ્રર્ષે તન્મે વ્યાખ્યાતુમર્હસિ ॥

તથૈવ કૌરવો રાજા ધર્મપુત્રો મહામનાઃ ।
કૃપપ્રભૃતયશ્ચૈવ કિમકુર્વત તે ત્રયઃ ॥

અશ્વત્થામ્નઃ શ્રુતં કર્મ શાપશ્ચાન્યોન્યકારિતઃ ।
વૃત્તાન્તમુત્તરં બ્રૂહિ યદભાષત સઞ્જયઃ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

હતે દુર્યોધને ચૈવ હતે સૈન્યે ચ સર્વશઃ ।
સઞ્જયો વિગતપ્રજ્ઞો ધૃતરાષ્ટ્રમુપસ્થિતઃ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

આગમ્ય નાનાદેશેભ્યો નાનાજનપદેશ્વરાઃ ।
પિતૃલોકં ગતા રાજન્સર્વે તવ સુતૈઃ સહ ॥

યાચ્યમાનેન સતતં તવ પુત્રેણ ભારત ।
ઘાતિતા પૃથિવી સર્વા વૈરસ્યાન્તં વિધિત્સતા ॥

પુત્રાણામથ પૌત્રાણાં પિતૄણાં ચ મહીપતે ।
આનુપૂર્વ્યેણ સર્વેષાં પ્રેતકાર્યાણિ કારય ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

તચ્છ્રુત્વા વચનં ઘોરં સઞ્જયસ્ય મહીપતિઃ ।
ગતાસુરિવ નિશ્ચેષ્ટો ન્યપતત્પૃથિવીતલે ॥

તં શયાનમુપાગમ્ય પૃથિવ્યાં પૃથિવીપતિમ્ ।
વિદુરઃ સર્વધર્મજ્ઞ ઇદં વચનમબ્રવીત્ ॥

ઉત્તિષ્ઠ રાજન્કિં શેષે મા શુચો ભરતર્ષભ ।
એષા વૈ સર્વસત્વાનાં લોકેશ્વર પરા ગતિઃ ॥

અભાવાદીનિ ભૂતાનિ ભાવમધ્યાનિ ભારત ।
અભાવનિધનાન્યેવ તત્ર કા પરિદેવના ॥

ન શોચન્મૃતમન્વેતિ ન શોચન્મ્રિયતે નરઃ ।
એવં સાંસિદ્ધિકે લોકે કિમર્થમનુશોચસિ ॥

અયુધ્યમાનો મ્રિયતે યુધ્યમાનસ્તુ જીવતિ ।
કાલં પ્રાપ્ય મહારાજ ન કશ્ચિદતિવર્તતે ॥

કાલઃ કર્ષતિ ભૂતાનિ સર્વાણિ વિવિધાનિ ચ ।
ન કાલસ્ય પ્રિયઃ કશ્ચિન્ન દ્વેષ્યઃ કુરુસત્તમ ॥

યથા વાયુસ્તૃણાગ્રાણિ સંવર્તપતિ સર્વતઃ ।
તથા કાલવશં યાન્તિ ભૂતાનિ ભરતર્ષભ ॥

એકસાર્થપ્રયાતાનાં સર્વેષાં તત્ર ગામિનામ્ ।
યસ્ય કાલઃ પ્રયાત્યગ્રે તત્ર કા પરિદેવના ॥

યાંશ્ચાપિ નિહતાન્યુદ્ધે રાજંસ્ત્વમનુશોચસિ ।
ન શોચ્યા હિ માહત્માનઃ સર્વે તે ત્રિદિવં ગતાઃ ॥

ન યજ્ઞૈર્દક્ષિણાવદ્ભિર્ન તપોભિર્ન વિદ્યયા ।
તથા સ્વર્ગમુપાયાન્તિ યથા શૂરાસ્તનુત્યજઃ ॥

સર્વે વેદવિદઃ શૂરાઃ સર્વે સુચરિતવ્રતાઃ ।
સર્વે ચાભિમુખાઃ ક્ષીણાસ્તત્ર કા પરિદેવના ॥

શરીરાગ્નિષુ શૂરાણાં જુહુવુસ્તે શરાહુતીઃ ।
હૂયમાનાઞ્શરાંશ્ચૈવ સેહુરુત્તમપૂરષાઃ ॥

એવં રાજંસ્તવાચક્ષે સ્વર્ગ્યં પન્થાનમુત્તમમ્ ।
ન યુદ્ધાદધિકં કિઞ્ચિત્ક્ષત્રિયસ્યેહ વિદ્યતે ॥

ક્ષત્રિયાસ્તે મહાત્માનઃ શૂરાઃ સમિતિશોભનાઃ ।
આશિષં પરમાં પ્રાપ્તા ન શોચ્યાઃ સર્વ એવ હિ ॥

આત્મનાઽત્માનમાશ્વાસ્ય મા શુચઃ પુરુષર્ષભ ।
નાદ્ય શોકાભિભૂતસ્ત્વં કાર્યમુત્સ્નષ્ટુમર્હસિ ॥