Mahabharata · Chapter 10.2
śrutaṃ te vacanaṃ sarvaṃ hetuyuktaṃ mayā vibho /
mamāpi tu vacaḥ kiñcicchṛṇuṣvādya mahābhuja //
ābaddhā mānuṣāḥ sarve nibaddhāḥ karmaṇordvayoḥ /
daive puruṣakāre ca paraṃ tābhyāṃ na vidyate //
na hi daivena sidhyanti kāryāṇyekena sattama /
na cāpi karmaṇaikena dvābhyāṃ siddhistu yogataḥ //
tābhyāmubhābhyāṃ sarvārthā nibaddhā adhamottamāḥ /
pravṛttāścaiva dṛśyante nivṛttāścaiva sarvaśaḥ //
parjanyaḥ parvate varṣankinnu sādhayate phalam /
kṛṣṭe kṣetre tathā varṣankiṃ na sādhayate phalam //
utthānaṃ cāpi daivasya hyanutthānaṃ ca daivatam /
vyarthaṃ bhavati sarvatra pūrvastatra viniścayaḥ //
suvṛṣṭe ca yathā deve samyak kṣetre ca karṣite /
bījaṃ mahāguṇaṃ bhūyāttathā siddhirhi mānuṣī //
tayordaivaṃ tu duścintyaṃ svavaśenaiva vartate /
prājñāḥ puruṣakāre tu vartante devamāsthitāḥ //
tābhyāṃ sarve hi kāryārthā manuṣyāṇāṃ nararṣabha /
viceṣṭantaḥ sma dṛśyante nivṛttāstu tathaiva ca //
kṛtaḥ puruṣakāraśca so'pi daivena sidhyati /
tathāsya karmaṇaḥ karturabhinirvartate phalam //
utthānaṃ ca manuṣyāṇāṃ dakṣāṇāṃ daivavarjitam /
abhalaṃ dṛśyate loke samyagapyupapāditam //
tatrālasā manuṣyāṇāṃ ye bhavantyamanasvinaḥ /
utthānaṃ te vigarhanti prājñānāṃ tanna rocate //
prāyaśo hi kṛtaṃ karma nāphalaṃ dṛśyate bhuvi /
akṛtvā ca punarduḥkhaṃ karma paśyenmahāphalam //
caṣṭāmakurvaṃllabhate yadi kiñcidyadṛcchayā /
yo vā na labhate kṛtvā durdarśau tāvubhāvapi //
śaknoti jīvituṃ dakṣo nālasaḥ sukhamedhate /
dṛśyante jīvaloke'smindakṣāḥ prāyo hitaiṣiṇaḥ //
yadi dakṣaḥ samārambhātkarmaṇo nāśnute phalam /
nāsya vācyaṃ bhavetkiñcillabdhavyaṃ vā'dhigacchati //
nākṛtvā karma loke hi phalaṃ vindati karhicit /
sa tu vaktavyatāṃ yāti dveṣyo bhavati bhūyaśaḥ //
evametadanādṛtya vartate yastvato'nyathā /
sa karotyātmano'narthāneṣa buddhimatāṃ nayaḥ //
hīnaṃ puruṣakāreṇa yadi daivena vā punaḥ /
kāraṇābhyāmathaitābhyāmutthānamaphalaṃ bhavet //
hīnaṃ puruṣakāreṇa karma tviha na sidhyati //
daivatebhyo namaskṛtya yastvarthānsamyagīhate /
dakṣo dākṣiṇyasampanno na sa moghairvihanyate //
samyagīhā punariyaṃ yā bṛddhānupasevate /
āpṛcchati ca yacchreyaḥ karoti ca hitaṃ vacaḥ //
utthāyotthāya hi sadā praṣṭavyā vṛddhasammatāḥ /
te sma yoge paraṃ mūlaṃ tanmūlā siddhirucyate //
vṛddhānāṃ vacanaṃ śrutvā yo'bhyutthānaṃ prayojayet /
utthānasya phalaṃ samyaktadā sa labhate'cirāt //
rāgātkrodhādbhayāllobhādyo'rthānīheta mānavaḥ /
anīśaścāvamānī ca sa śīghraṃ bhraśyate śriyaḥ //
soyaṃ duryodhanenārtho lubdhenādīrghadarśinā /
asamarthaḥ samārabdho mūḍhatvādavicinantitaḥ //
hitabuddhīnanādṛtya sammantryāsādhubhiḥ saha /
vāryamāṇo'karodvairaṃ pāṇḍavairguṇavattaraiḥ //
pūrvamapyatiduḥśīlo na dhairyaṃ kartumarhati /
tapatyarthe vipanne hi mitrāṇāṃ na kṛtaṃ vacaḥ //
anuvartāmahe yattu taṃ vayaṃ pāpapūruṣam /
asmānapyanayastasmātprāpto'yaṃ dāruṇo mahān //
aena tu mamādyāpi vyasanenopatāpitā /
buddhiścintayate kiñcitsvaṃ śreyo nāvabudhyate //
muhyatā tu manuṣyeṇa praṣṭavyāḥ suhṛdo janāḥ /
tatrāsya buddhirvinayastatra śreyaśca paśyati //
tato'sya mūlaṃ kāryāṇāṃ buddhyā niścitya vai budhāḥ /
te'tra pṛṣṭā yathā brūyustatkartavyaṃ tathā bhavet //
te vayaṃ dhṛtarāṣṭraṃ ca gāndhārīṃ ca yaśasvinīm /
upapṛcchāmahe gatvā viduraṃ ca mahāmatim //
te pṛṣṭāstu vadeyuryacchreyo naḥ samanantaram /
tadasmābhiḥ punaḥ kāryamiti me naiṣṭhikī matiḥ //
anārambhāttu kāryāṇāṃ nārthaḥ sampadyate kvacit //
kṛte puruṣakāre tu yeṣāṃ kāryaṃ na sidhyati /
daivenopahatāste tu nātra kāryā vicāraṇā //
Original text: Mahābhārata (southern recension) · Edition: Śrīman Mahābhāratam, ed. T. R. Krishnacharya and T. R. Vyasacharya, Nirnaya Sagar Press, Bombay 1906–1910; e-text by SARIT (Shrinivasa Varakhedi and others) · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0