Mahabharata · Chapter 10.1

nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam /
devīṃ sarasvatīṃ vyāsaṃ tato jayamudīrayet //
sañjaya uvāca /

tataste sahitāḥ sarve prayātā dakṣiṇāmukhāḥ /
upāstamayavelāyāṃ śibirābhyāśamāgatāḥ //

vimucya vāhāṃstvaritā bhītāḥ samanubodhanāt /
gahanaṃ deśamāsādya pracchannā nyaviśanta te //

senāniveśamabhito nātidūramavasthitāḥ / [nikṛttā niśitaiḥ śastraiḥ samantātkṣatavikṣatāḥ.]
dīrghamuṣṇaṃ ca niḥśvasya pāṇḍavānanvacintayan //

śrutvā ca ninadaṃ ghoraṃ pāṇḍavānāṃ jayaiṣiṇām /
anusārabhayādbhītāḥ prāṅmukhāḥ prādravanpunaḥ //

te muhūrtāttato gatvā śrāntavāhā pipāsitāḥ /
nāmṛṣyanta maheṣvāsāḥ krodhāmarṣavaśaṅgatāḥ //

rājño vadhena santaptā muhūrtaṃ samavasthitāḥ //
dhṛtarāṣṭra uvāca /

aśraddheyamidaṃ karma kṛtaṃ mīmena sañjaya /
yatsa nāgāyutaprāṇaḥ putro mama nipātitaḥ //

avadhyaḥ sarvabhūtānāṃ vajrasaṃhanano yuvā /
pāṇḍavaiḥ samare putro nihato mama nipātitaḥ //

na diṣṭamabhyatikrāntuṃ śakyaṃ gāvalgaṇe naraiḥ /
yatsametya raṇe pārthaiḥ putro mama nipātitaḥ //

adrisāramayaṃ nūnaṃ hṛdayaṃ mama sañjaya /
hataṃ putraśataṃ śrutvā yanna dīrṇaṃ sahasradhā //

kathaṃ hi vṛddhamithunaṃ hataputraṃ bhaviṣyati /
na hyahaṃ pāṇḍuputrasya viṣaye vastumutsahe //

kathaṃ rājñaḥ pitā bhūtvā svayaṃ rājā ca sañjaya /
preṣyabhūtaḥ pravarteyaṃ pāṇḍaveyasya śāsanāt //

prabhujya pṛthivīṃ sarvāṃ sthitā mūrdhani sañjaya / kathamadya bhaviṣyāmi śrotuṃ śakṣyāmi sañjaya /

yena putraśataṃ pūrṇamekena nihataṃ mama // kṛtaṃ satyaṃ vacastasya vidurasya mahātmanaḥ /

akurvatā vacastasya mama putreṇa sañjaya // adharmeṇa hate tāta putre duryodhane mama /

kṛtavarmā kṛpo drauṇiḥ kimakurvata sañjaya //
sañjaya uvāca /

gatvā tu tāvakā rājannātidūraṃ manasvinaḥ /
apaśyanta vanaṃ ghoraṃ nānādrumalatāvṛtam //

te muhūrtaṃ tu viśramya labdhatoyairhayottamaiḥ /
sūryāstamayavelāyāṃ kauraveyasya śāsanāt //

nānāmṛgagaṇairjuṣṭaṃ nānāpakṣibhirākulam /
nānādrumalatācchannaṃ nānāvyālaniṣevitam //

nānātoyasamākīrṇaistaṭākairupaśobhitam /
padminīśatasañchannaṃ nīlotpalasamāyutam //

praviśya tadvanaṃ ghoraṃ vīkṣamāṇāḥ samantataḥ /
śākhāsahasrasañchannaṃ nyagrodhaṃ dadṛśustataḥ //

upetya tu tadā rājannyagrodhaṃ te mahārathāḥ /
dadṛśurdvipadāṃ śreṣṭhāḥ śreṣṭhaṃ taṃ vai vanaspatim //

te'vatīrya rathebhyaśca vipramucya ca vājinaḥ /
upaspṛśya yathānyāyaṃ sandhyāmanvāsata prabho //

tato'staṃ parvataśreṣṭhamanuprāpte divākare /
sarvasya jagato dhātrī śarvarī pratyapadyata //

grahanakṣatratārābhiḥ prakīrṇābhiralaṅkṛtam /
nabhoṃ'śukamivābhāti prekṣaṇīyaṃ samantataḥ //

icchayā te pravalganti ye satvā rātricāriṇaḥ /
divācarāśca ye satvāste nidrāvaśamāgatāḥ //

rātriñcarāṇāṃ satvānāṃ ninādo'bhūtsudāruṇaḥ /
kravyādāśca pramuditā ghorā prāptā ca śarvarī //

tasminrātrimukhe ghore duḥkhaśokasamanvitāḥ /
kṛtavarmā kṛpo drauṇirupopaviviśuḥ samam //

upopaviṣṭāḥ śocanto nyagrodhasya samīpataḥ /
tamevārthamatikrāntaṃ kurupāṇḍavayoḥ kṣayam //

nidrayā ca parītāṅgā niṣedurdharaṇītale /
śrameṇa sudṛḍhaṃ yuktā vikṣatā vividhaiḥ śaraiḥ //

tato nidrāvaśaṃ prāptau kṛpabhojau mahābālau /
sukhocitāvaduḥkhārhau niṣaṇṇau dharaṇītale //

tau tu suptau mahārāja tasmindeśe mahārathau / [mahārhaśayanopetau bhūmāveva hyanāthavat // ]

krodhāmarṣavaśaṃ prāpto droṇaputrastu bhārata /
na vai sma sa jagāmātha nidrāṃ sarpa iva śvasan //

na lebhe sa tu nidrāṃ vai dahyamāno'timanyunā /
vīkṣāñcakre mahābāhustadvanaṃ ghoradarśanam //

vīkṣamāṇo vanoddeśaṃ nānāsatvairniṣevitam /
apaśyata mahābāhurnyagrodhaṃ vāyasāvṛtam //

tatra kākasahasrāṇi tāṃ niśāṃ paryaṇāmayan /
sukhaṃ svapantaḥ kauravya pṛthakpṛthagupāśrayāḥ //

supteṣu teṣu kākeṣu visrabdheṣu samantataḥ /
so'paśyatsahasā yāntamulūkaṃ ghoradarśanam //

mahāsvanaṃ mahākāyaṃ haryakṣaṃ babhrupiṅgalam /
sutīkṣṇaghoṇānakharaṃ suparṇamiva vegitam //

so'tha śabdaṃ mṛduṃ kṛtvā līyamāna ivāṇ़ḍajaḥ /
nyagrodhasya tataḥ sākhāṃ pātayāmāsa bhārata //

sannipatya tu śākhāyāṃ nyagrodhasya vihaṅgamaḥ /
suptāñjaghāna visrabdhānvāyasānvāyasāntakaḥ //

keṣāñcidacchinatpakṣāñśirāṃsi ca cakarta ha /
caraṇāṃścaiva keṣāñcidbabhañja caraṇāyudhaḥ //

kṣaṇenāghnatsa balavānye'sya dṛṣṭipathe sthitāḥ //

teṣāṃ śarīrāvayavaiḥ śarīraiśca viśāmpate /
nyagrodhamaṇḍalaṃ sarvaṃ sañchannaṃ parvatopamam //

tāṃstu hatvā tataḥ kākānkauśiko mudito'bhavat /
pratikṛtya yathākāmaṃ śatrūṇāṃ śatrusūdanaḥ //

taddṛṣṭvā tādṛśaṃ karma kauśikena kṛtaṃ niśi /
tadbhāve kṛtasaṅkalpo drauṇireko'nvacintayat //

upadeśaḥ kṛto'nena pakṣiṇā mama saṃyuge /
śatrūṇāṃ kṣapaṇaṃ yuktaṃ prāptaḥ kālaśca me mataḥ //

nādya śakyaṃ mayā hantuṃ pāṇḍavā jitakāśinaḥ /
balavantaḥ kṛtotsāhā labdhalakṣāḥ prahāriṇaḥ //

rājñaḥ sakāśe teṣāṃ ca pratijñāto vadho mayā /
pataṅgāgnisamāṃ vṛttimāsyāyātmavināśinīm //

nyāyato yudhyamānasya prāṇatyāgo na saṃśayaḥ /
chadmanā tu bhavetsidviḥ śatrūṇāṃ ca kṣayo mahān //

tatra saśayitādarthādyo'rtho niḥsaṃśayo bhavet /
taṃ janā bahumanyante ye'rthaśāstraviśāradāḥ //

yaccāpyatra bhavetkāryaṃ garhitaṃ lokaninditam /
kartavyaṃ tanmanuṣyeṇa kṣatradharmeṇa vartatā //

ninditāni ca karmāṇi kutsitāni padepade /
sopadhāni kṛtānyeva pāṇḍavairakṛtātmabhiḥ //

asminnarthe purā gītāḥ śrūyante dharmavittamaiḥ /
ślokā nyāyamavekṣadbhistattvārthāstattvadarśibhiḥ //

pariśrānte vidīrṇe vā bhuñjāne vā'pi śatrubhiḥ /
prasthāne vā praveśe vā prahartavyaṃ riporbalam //

nidrārtamardharātre ca tathā naṣṭapraṇāyakam /
bhinnayodhaṃ balaṃ yacca dvidhā yuktaṃ ca yadbhavet //

ityevaṃ niścayaṃ cakre suptānāṃ niśi māraṇe /
pāṇḍūnāṃ saha pāñcālairdroṇaputraḥ pratāpavān //

sa krūrāṃ matimāsthāya viniścitya muhurmuhuḥ /
suptau prābodhayattau tu mātulaṃ bhojameva ca //

tau prabuddhau mahātmānau kṛpabhojau mahābālau /
nottaraṃ pratipadyetāṃ tatra yuktaṃ hiyā vṛtau //

sa muhūrtamiva dhyātvā tāvubhau vākyamabravīt //

hato duryodhano rājā ekavīro mabāhalaḥ /
yasyārthe vairamasmābhirāsaktaṃ pāṇḍavaiḥ saha //

ekākī bahubhiḥ kṣudrairāhave śuddhavikramaḥ /
pātito bhīmasenena ekādaśacamūpatiḥ //

vṛkodareṇa kṣudreṇa sunṛśaṃsamidaṃ kṛtam /
mūrdhābhiṣiktasya śiraḥ pādena parimṛdgatā //

vinardanti ca pāñcālāḥ kṣvelanti ca hasanti ca /
dhamanti śaṅkhāñśataśo hṛṣṭā ghnanti ca dundubhīn //

vāditraghoṣastumulo vimiśraḥ śaṅkhaniḥsvanaiḥ /
anilenerito ghoro diśaḥ pūrayatīva ha //

aśvānāṃ heṣamāṇānāṃ gajānāṃ caiva bṛṃhatām /
siṃhanādaśca śūrāṇāṃ śrūyate sumahānayam //

diśaṃ prācīṃ samāśritya hṛṣṭānāṃ gacchatāṃ bhṛśam /
rathanemisvanāścaiva śrūyante romaharṣaṇāḥ //

pāṇḍavairdhārtarāṣṭrāṇāṃ yadidaṃ kadanaṃ kṛtam /
vayameva trayaḥ śiṣṭā asminmahati vaiśase //

kecinnāgaśataprāṇāḥ kecitsarvāstrakovidāḥ /
nihatāḥ pāṇḍavairyasminmanye kālasya paryayam //

evametena bhāvyaṃ hi nūnaṃ kāryeṇa tattvataḥ /
yathā hyasyedṛśī niṣṭhā kṛte yatne'pi duṣkare //

bhavatostu yadi prajñā na mohādapacīyate /
vyasane'sminmahatyarthe yannaḥ śreyastaducyatām //