મહાભારત · અધ્યાય 10.2

શ્રુતં તે વચનં સર્વં હેતુયુક્તં મયા વિભો ।
મમાપિ તુ વચઃ કિઞ્ચિચ્છૃણુષ્વાદ્ય મહાભુજ ॥

આબદ્ધા માનુષાઃ સર્વે નિબદ્ધાઃ કર્મણોર્દ્વયોઃ ।
દૈવે પુરુષકારે ચ પરં તાભ્યાં ન વિદ્યતે ॥

ન હિ દૈવેન સિધ્યન્તિ કાર્યાણ્યેકેન સત્તમ ।
ન ચાપિ કર્મણૈકેન દ્વાભ્યાં સિદ્ધિસ્તુ યોગતઃ ॥

તાભ્યામુભાભ્યાં સર્વાર્થા નિબદ્ધા અધમોત્તમાઃ ।
પ્રવૃત્તાશ્ચૈવ દૃશ્યન્તે નિવૃત્તાશ્ચૈવ સર્વશઃ ॥

પર્જન્યઃ પર્વતે વર્ષન્કિન્નુ સાધયતે ફલમ્ ।
કૃષ્ટે ક્ષેત્રે તથા વર્ષન્કિં ન સાધયતે ફલમ્ ॥

ઉત્થાનં ચાપિ દૈવસ્ય હ્યનુત્થાનં ચ દૈવતમ્ ।
વ્યર્થં ભવતિ સર્વત્ર પૂર્વસ્તત્ર વિનિશ્ચયઃ ॥

સુવૃષ્ટે ચ યથા દેવે સમ્યક્ ક્ષેત્રે ચ કર્ષિતે ।
બીજં મહાગુણં ભૂયાત્તથા સિદ્ધિર્હિ માનુષી ॥

તયોર્દૈવં તુ દુશ્ચિન્ત્યં સ્વવશેનૈવ વર્તતે ।
પ્રાજ્ઞાઃ પુરુષકારે તુ વર્તન્તે દેવમાસ્થિતાઃ ॥

તાભ્યાં સર્વે હિ કાર્યાર્થા મનુષ્યાણાં નરર્ષભ ।
વિચેષ્ટન્તઃ સ્મ દૃશ્યન્તે નિવૃત્તાસ્તુ તથૈવ ચ ॥

કૃતઃ પુરુષકારશ્ચ સોઽપિ દૈવેન સિધ્યતિ ।
તથાસ્ય કર્મણઃ કર્તુરભિનિર્વર્તતે ફલમ્ ॥

ઉત્થાનં ચ મનુષ્યાણાં દક્ષાણાં દૈવવર્જિતમ્ ।
અભલં દૃશ્યતે લોકે સમ્યગપ્યુપપાદિતમ્ ॥

તત્રાલસા મનુષ્યાણાં યે ભવન્ત્યમનસ્વિનઃ ।
ઉત્થાનં તે વિગર્હન્તિ પ્રાજ્ઞાનાં તન્ન રોચતે ॥

પ્રાયશો હિ કૃતં કર્મ નાફલં દૃશ્યતે ભુવિ ।
અકૃત્વા ચ પુનર્દુઃખં કર્મ પશ્યેન્મહાફલમ્ ॥

ચષ્ટામકુર્વંલ્લભતે યદિ કિઞ્ચિદ્યદૃચ્છયા ।
યો વા ન લભતે કૃત્વા દુર્દર્શૌ તાવુભાવપિ ॥

શક્નોતિ જીવિતું દક્ષો નાલસઃ સુખમેધતે ।
દૃશ્યન્તે જીવલોકેઽસ્મિન્દક્ષાઃ પ્રાયો હિતૈષિણઃ ॥

યદિ દક્ષઃ સમારમ્ભાત્કર્મણો નાશ્નુતે ફલમ્ ।
નાસ્ય વાચ્યં ભવેત્કિઞ્ચિલ્લબ્ધવ્યં વાઽધિગચ્છતિ ॥

નાકૃત્વા કર્મ લોકે હિ ફલં વિન્દતિ કર્હિચિત્ ।
સ તુ વક્તવ્યતાં યાતિ દ્વેષ્યો ભવતિ ભૂયશઃ ॥

એવમેતદનાદૃત્ય વર્તતે યસ્ત્વતોઽન્યથા ।
સ કરોત્યાત્મનોઽનર્થાનેષ બુદ્ધિમતાં નયઃ ॥

હીનં પુરુષકારેણ યદિ દૈવેન વા પુનઃ ।
કારણાભ્યામથૈતાભ્યામુત્થાનમફલં ભવેત્ ॥

હીનં પુરુષકારેણ કર્મ ત્વિહ ન સિધ્યતિ ॥

દૈવતેભ્યો નમસ્કૃત્ય યસ્ત્વર્થાન્સમ્યગીહતે ।
દક્ષો દાક્ષિણ્યસમ્પન્નો ન સ મોઘૈર્વિહન્યતે ॥

સમ્યગીહા પુનરિયં યા બૃદ્ધાનુપસેવતે ।
આપૃચ્છતિ ચ યચ્છ્રેયઃ કરોતિ ચ હિતં વચઃ ॥

ઉત્થાયોત્થાય હિ સદા પ્રષ્ટવ્યા વૃદ્ધસમ્મતાઃ ।
તે સ્મ યોગે પરં મૂલં તન્મૂલા સિદ્ધિરુચ્યતે ॥

વૃદ્ધાનાં વચનં શ્રુત્વા યોઽભ્યુત્થાનં પ્રયોજયેત્ ।
ઉત્થાનસ્ય ફલં સમ્યક્તદા સ લભતેઽચિરાત્ ॥

રાગાત્ક્રોધાદ્ભયાલ્લોભાદ્યોઽર્થાનીહેત માનવઃ ।
અનીશશ્ચાવમાની ચ સ શીઘ્રં ભ્રશ્યતે શ્રિયઃ ॥

સોયં દુર્યોધનેનાર્થો લુબ્ધેનાદીર્ઘદર્શિના ।
અસમર્થઃ સમારબ્ધો મૂઢત્વાદવિચિનન્તિતઃ ॥

હિતબુદ્ધીનનાદૃત્ય સમ્મન્ત્ર્યાસાધુભિઃ સહ ।
વાર્યમાણોઽકરોદ્વૈરં પાણ્ડવૈર્ગુણવત્તરૈઃ ॥

પૂર્વમપ્યતિદુઃશીલો ન ધૈર્યં કર્તુમર્હતિ ।
તપત્યર્થે વિપન્ને હિ મિત્રાણાં ન કૃતં વચઃ ॥

અનુવર્તામહે યત્તુ તં વયં પાપપૂરુષમ્ ।
અસ્માનપ્યનયસ્તસ્માત્પ્રાપ્તોઽયં દારુણો મહાન્ ॥

અએન તુ મમાદ્યાપિ વ્યસનેનોપતાપિતા ।
બુદ્ધિશ્ચિન્તયતે કિઞ્ચિત્સ્વં શ્રેયો નાવબુધ્યતે ॥

મુહ્યતા તુ મનુષ્યેણ પ્રષ્ટવ્યાઃ સુહૃદો જનાઃ ।
તત્રાસ્ય બુદ્ધિર્વિનયસ્તત્ર શ્રેયશ્ચ પશ્યતિ ॥

તતોઽસ્ય મૂલં કાર્યાણાં બુદ્ધ્યા નિશ્ચિત્ય વૈ બુધાઃ ।
તેઽત્ર પૃષ્ટા યથા બ્રૂયુસ્તત્કર્તવ્યં તથા ભવેત્ ॥

તે વયં ધૃતરાષ્ટ્રં ચ ગાન્ધારીં ચ યશસ્વિનીમ્ ।
ઉપપૃચ્છામહે ગત્વા વિદુરં ચ મહામતિમ્ ॥

તે પૃષ્ટાસ્તુ વદેયુર્યચ્છ્રેયો નઃ સમનન્તરમ્ ।
તદસ્માભિઃ પુનઃ કાર્યમિતિ મે નૈષ્ઠિકી મતિઃ ॥

અનારમ્ભાત્તુ કાર્યાણાં નાર્થઃ સમ્પદ્યતે ક્વચિત્ ॥

કૃતે પુરુષકારે તુ યેષાં કાર્યં ન સિધ્યતિ ।
દૈવેનોપહતાસ્તે તુ નાત્ર કાર્યા વિચારણા ॥