મહાભારત · અધ્યાય 10.1

નારાયણં નમસ્કૃત્ય નરં ચૈવ નરોત્તમમ્ ।
દેવીં સરસ્વતીં વ્યાસં તતો જયમુદીરયેત્ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

તતસ્તે સહિતાઃ સર્વે પ્રયાતા દક્ષિણામુખાઃ ।
ઉપાસ્તમયવેલાયાં શિબિરાભ્યાશમાગતાઃ ॥

વિમુચ્ય વાહાંસ્ત્વરિતા ભીતાઃ સમનુબોધનાત્ ।
ગહનં દેશમાસાદ્ય પ્રચ્છન્ના ન્યવિશન્ત તે ॥

સેનાનિવેશમભિતો નાતિદૂરમવસ્થિતાઃ । [નિકૃત્તા નિશિતૈઃ શસ્ત્રૈઃ સમન્તાત્ક્ષતવિક્ષતાઃ.]
દીર્ઘમુષ્ણં ચ નિઃશ્વસ્ય પાણ્ડવાનન્વચિન્તયન્ ॥

શ્રુત્વા ચ નિનદં ઘોરં પાણ્ડવાનાં જયૈષિણામ્ ।
અનુસારભયાદ્ભીતાઃ પ્રાઙ્મુખાઃ પ્રાદ્રવન્પુનઃ ॥

તે મુહૂર્તાત્તતો ગત્વા શ્રાન્તવાહા પિપાસિતાઃ ।
નામૃષ્યન્ત મહેષ્વાસાઃ ક્રોધામર્ષવશઙ્ગતાઃ ॥

રાજ્ઞો વધેન સન્તપ્તા મુહૂર્તં સમવસ્થિતાઃ ॥
ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ ।

અશ્રદ્ધેયમિદં કર્મ કૃતં મીમેન સઞ્જય ।
યત્સ નાગાયુતપ્રાણઃ પુત્રો મમ નિપાતિતઃ ॥

અવધ્યઃ સર્વભૂતાનાં વજ્રસંહનનો યુવા ।
પાણ્ડવૈઃ સમરે પુત્રો નિહતો મમ નિપાતિતઃ ॥

ન દિષ્ટમભ્યતિક્રાન્તું શક્યં ગાવલ્ગણે નરૈઃ ।
યત્સમેત્ય રણે પાર્થૈઃ પુત્રો મમ નિપાતિતઃ ॥

અદ્રિસારમયં નૂનં હૃદયં મમ સઞ્જય ।
હતં પુત્રશતં શ્રુત્વા યન્ન દીર્ણં સહસ્રધા ॥

કથં હિ વૃદ્ધમિથુનં હતપુત્રં ભવિષ્યતિ ।
ન હ્યહં પાણ્ડુપુત્રસ્ય વિષયે વસ્તુમુત્સહે ॥

કથં રાજ્ઞઃ પિતા ભૂત્વા સ્વયં રાજા ચ સઞ્જય ।
પ્રેષ્યભૂતઃ પ્રવર્તેયં પાણ્ડવેયસ્ય શાસનાત્ ॥

પ્રભુજ્ય પૃથિવીં સર્વાં સ્થિતા મૂર્ધનિ સઞ્જય । કથમદ્ય ભવિષ્યામિ શ્રોતું શક્ષ્યામિ સઞ્જય ।

યેન પુત્રશતં પૂર્ણમેકેન નિહતં મમ ॥ કૃતં સત્યં વચસ્તસ્ય વિદુરસ્ય મહાત્મનઃ ।

અકુર્વતા વચસ્તસ્ય મમ પુત્રેણ સઞ્જય ॥ અધર્મેણ હતે તાત પુત્રે દુર્યોધને મમ ।

કૃતવર્મા કૃપો દ્રૌણિઃ કિમકુર્વત સઞ્જય ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

ગત્વા તુ તાવકા રાજન્નાતિદૂરં મનસ્વિનઃ ।
અપશ્યન્ત વનં ઘોરં નાનાદ્રુમલતાવૃતમ્ ॥

તે મુહૂર્તં તુ વિશ્રમ્ય લબ્ધતોયૈર્હયોત્તમૈઃ ।
સૂર્યાસ્તમયવેલાયાં કૌરવેયસ્ય શાસનાત્ ॥

નાનામૃગગણૈર્જુષ્ટં નાનાપક્ષિભિરાકુલમ્ ।
નાનાદ્રુમલતાચ્છન્નં નાનાવ્યાલનિષેવિતમ્ ॥

નાનાતોયસમાકીર્ણૈસ્તટાકૈરુપશોભિતમ્ ।
પદ્મિનીશતસઞ્છન્નં નીલોત્પલસમાયુતમ્ ॥

પ્રવિશ્ય તદ્વનં ઘોરં વીક્ષમાણાઃ સમન્તતઃ ।
શાખાસહસ્રસઞ્છન્નં ન્યગ્રોધં દદૃશુસ્તતઃ ॥

ઉપેત્ય તુ તદા રાજન્ન્યગ્રોધં તે મહારથાઃ ।
દદૃશુર્દ્વિપદાં શ્રેષ્ઠાઃ શ્રેષ્ઠં તં વૈ વનસ્પતિમ્ ॥

તેઽવતીર્ય રથેભ્યશ્ચ વિપ્રમુચ્ય ચ વાજિનઃ ।
ઉપસ્પૃશ્ય યથાન્યાયં સન્ધ્યામન્વાસત પ્રભો ॥

તતોઽસ્તં પર્વતશ્રેષ્ઠમનુપ્રાપ્તે દિવાકરે ।
સર્વસ્ય જગતો ધાત્રી શર્વરી પ્રત્યપદ્યત ॥

ગ્રહનક્ષત્રતારાભિઃ પ્રકીર્ણાભિરલઙ્કૃતમ્ ।
નભોંઽશુકમિવાભાતિ પ્રેક્ષણીયં સમન્તતઃ ॥

ઇચ્છયા તે પ્રવલ્ગન્તિ યે સત્વા રાત્રિચારિણઃ ।
દિવાચરાશ્ચ યે સત્વાસ્તે નિદ્રાવશમાગતાઃ ॥

રાત્રિઞ્ચરાણાં સત્વાનાં નિનાદોઽભૂત્સુદારુણઃ ।
ક્રવ્યાદાશ્ચ પ્રમુદિતા ઘોરા પ્રાપ્તા ચ શર્વરી ॥

તસ્મિન્રાત્રિમુખે ઘોરે દુઃખશોકસમન્વિતાઃ ।
કૃતવર્મા કૃપો દ્રૌણિરુપોપવિવિશુઃ સમમ્ ॥

ઉપોપવિષ્ટાઃ શોચન્તો ન્યગ્રોધસ્ય સમીપતઃ ।
તમેવાર્થમતિક્રાન્તં કુરુપાણ્ડવયોઃ ક્ષયમ્ ॥

નિદ્રયા ચ પરીતાઙ્ગા નિષેદુર્ધરણીતલે ।
શ્રમેણ સુદૃઢં યુક્તા વિક્ષતા વિવિધૈઃ શરૈઃ ॥

તતો નિદ્રાવશં પ્રાપ્તૌ કૃપભોજૌ મહાબાલૌ ।
સુખોચિતાવદુઃખાર્હૌ નિષણ્ણૌ ધરણીતલે ॥

તૌ તુ સુપ્તૌ મહારાજ તસ્મિન્દેશે મહારથૌ । [મહાર્હશયનોપેતૌ ભૂમાવેવ હ્યનાથવત્ ॥ ]

ક્રોધામર્ષવશં પ્રાપ્તો દ્રોણપુત્રસ્તુ ભારત ।
ન વૈ સ્મ સ જગામાથ નિદ્રાં સર્પ ઇવ શ્વસન્ ॥

ન લેભે સ તુ નિદ્રાં વૈ દહ્યમાનોઽતિમન્યુના ।
વીક્ષાઞ્ચક્રે મહાબાહુસ્તદ્વનં ઘોરદર્શનમ્ ॥

વીક્ષમાણો વનોદ્દેશં નાનાસત્વૈર્નિષેવિતમ્ ।
અપશ્યત મહાબાહુર્ન્યગ્રોધં વાયસાવૃતમ્ ॥

તત્ર કાકસહસ્રાણિ તાં નિશાં પર્યણામયન્ ।
સુખં સ્વપન્તઃ કૌરવ્ય પૃથક્પૃથગુપાશ્રયાઃ ॥

સુપ્તેષુ તેષુ કાકેષુ વિસ્રબ્ધેષુ સમન્તતઃ ।
સોઽપશ્યત્સહસા યાન્તમુલૂકં ઘોરદર્શનમ્ ॥

મહાસ્વનં મહાકાયં હર્યક્ષં બભ્રુપિઙ્ગલમ્ ।
સુતીક્ષ્ણઘોણાનખરં સુપર્ણમિવ વેગિતમ્ ॥

સોઽથ શબ્દં મૃદું કૃત્વા લીયમાન ઇવાણ઼્ડજઃ ।
ન્યગ્રોધસ્ય તતઃ સાખાં પાતયામાસ ભારત ॥

સન્નિપત્ય તુ શાખાયાં ન્યગ્રોધસ્ય વિહઙ્ગમઃ ।
સુપ્તાઞ્જઘાન વિસ્રબ્ધાન્વાયસાન્વાયસાન્તકઃ ॥

કેષાઞ્ચિદચ્છિનત્પક્ષાઞ્શિરાંસિ ચ ચકર્ત હ ।
ચરણાંશ્ચૈવ કેષાઞ્ચિદ્બભઞ્જ ચરણાયુધઃ ॥

ક્ષણેનાઘ્નત્સ બલવાન્યેઽસ્ય દૃષ્ટિપથે સ્થિતાઃ ॥

તેષાં શરીરાવયવૈઃ શરીરૈશ્ચ વિશામ્પતે ।
ન્યગ્રોધમણ્ડલં સર્વં સઞ્છન્નં પર્વતોપમમ્ ॥

તાંસ્તુ હત્વા તતઃ કાકાન્કૌશિકો મુદિતોઽભવત્ ।
પ્રતિકૃત્ય યથાકામં શત્રૂણાં શત્રુસૂદનઃ ॥

તદ્દૃષ્ટ્વા તાદૃશં કર્મ કૌશિકેન કૃતં નિશિ ।
તદ્ભાવે કૃતસઙ્કલ્પો દ્રૌણિરેકોઽન્વચિન્તયત્ ॥

ઉપદેશઃ કૃતોઽનેન પક્ષિણા મમ સંયુગે ।
શત્રૂણાં ક્ષપણં યુક્તં પ્રાપ્તઃ કાલશ્ચ મે મતઃ ॥

નાદ્ય શક્યં મયા હન્તું પાણ્ડવા જિતકાશિનઃ ।
બલવન્તઃ કૃતોત્સાહા લબ્ધલક્ષાઃ પ્રહારિણઃ ॥

રાજ્ઞઃ સકાશે તેષાં ચ પ્રતિજ્ઞાતો વધો મયા ।
પતઙ્ગાગ્નિસમાં વૃત્તિમાસ્યાયાત્મવિનાશિનીમ્ ॥

ન્યાયતો યુધ્યમાનસ્ય પ્રાણત્યાગો ન સંશયઃ ।
છદ્મના તુ ભવેત્સિદ્વિઃ શત્રૂણાં ચ ક્ષયો મહાન્ ॥

તત્ર સશયિતાદર્થાદ્યોઽર્થો નિઃસંશયો ભવેત્ ।
તં જના બહુમન્યન્તે યેઽર્થશાસ્ત્રવિશારદાઃ ॥

યચ્ચાપ્યત્ર ભવેત્કાર્યં ગર્હિતં લોકનિન્દિતમ્ ।
કર્તવ્યં તન્મનુષ્યેણ ક્ષત્રધર્મેણ વર્તતા ॥

નિન્દિતાનિ ચ કર્માણિ કુત્સિતાનિ પદેપદે ।
સોપધાનિ કૃતાન્યેવ પાણ્ડવૈરકૃતાત્મભિઃ ॥

અસ્મિન્નર્થે પુરા ગીતાઃ શ્રૂયન્તે ધર્મવિત્તમૈઃ ।
શ્લોકા ન્યાયમવેક્ષદ્ભિસ્તત્ત્વાર્થાસ્તત્ત્વદર્શિભિઃ ॥

પરિશ્રાન્તે વિદીર્ણે વા ભુઞ્જાને વાઽપિ શત્રુભિઃ ।
પ્રસ્થાને વા પ્રવેશે વા પ્રહર્તવ્યં રિપોર્બલમ્ ॥

નિદ્રાર્તમર્ધરાત્રે ચ તથા નષ્ટપ્રણાયકમ્ ।
ભિન્નયોધં બલં યચ્ચ દ્વિધા યુક્તં ચ યદ્ભવેત્ ॥

ઇત્યેવં નિશ્ચયં ચક્રે સુપ્તાનાં નિશિ મારણે ।
પાણ્ડૂનાં સહ પાઞ્ચાલૈર્દ્રોણપુત્રઃ પ્રતાપવાન્ ॥

સ ક્રૂરાં મતિમાસ્થાય વિનિશ્ચિત્ય મુહુર્મુહુઃ ।
સુપ્તૌ પ્રાબોધયત્તૌ તુ માતુલં ભોજમેવ ચ ॥

તૌ પ્રબુદ્ધૌ મહાત્માનૌ કૃપભોજૌ મહાબાલૌ ।
નોત્તરં પ્રતિપદ્યેતાં તત્ર યુક્તં હિયા વૃતૌ ॥

સ મુહૂર્તમિવ ધ્યાત્વા તાવુભૌ વાક્યમબ્રવીત્ ॥

હતો દુર્યોધનો રાજા એકવીરો મબાહલઃ ।
યસ્યાર્થે વૈરમસ્માભિરાસક્તં પાણ્ડવૈઃ સહ ॥

એકાકી બહુભિઃ ક્ષુદ્રૈરાહવે શુદ્ધવિક્રમઃ ।
પાતિતો ભીમસેનેન એકાદશચમૂપતિઃ ॥

વૃકોદરેણ ક્ષુદ્રેણ સુનૃશંસમિદં કૃતમ્ ।
મૂર્ધાભિષિક્તસ્ય શિરઃ પાદેન પરિમૃદ્ગતા ॥

વિનર્દન્તિ ચ પાઞ્ચાલાઃ ક્ષ્વેલન્તિ ચ હસન્તિ ચ ।
ધમન્તિ શઙ્ખાઞ્શતશો હૃષ્ટા ઘ્નન્તિ ચ દુન્દુભીન્ ॥

વાદિત્રઘોષસ્તુમુલો વિમિશ્રઃ શઙ્ખનિઃસ્વનૈઃ ।
અનિલેનેરિતો ઘોરો દિશઃ પૂરયતીવ હ ॥

અશ્વાનાં હેષમાણાનાં ગજાનાં ચૈવ બૃંહતામ્ ।
સિંહનાદશ્ચ શૂરાણાં શ્રૂયતે સુમહાનયમ્ ॥

દિશં પ્રાચીં સમાશ્રિત્ય હૃષ્ટાનાં ગચ્છતાં ભૃશમ્ ।
રથનેમિસ્વનાશ્ચૈવ શ્રૂયન્તે રોમહર્ષણાઃ ॥

પાણ્ડવૈર્ધાર્તરાષ્ટ્રાણાં યદિદં કદનં કૃતમ્ ।
વયમેવ ત્રયઃ શિષ્ટા અસ્મિન્મહતિ વૈશસે ॥

કેચિન્નાગશતપ્રાણાઃ કેચિત્સર્વાસ્ત્રકોવિદાઃ ।
નિહતાઃ પાણ્ડવૈર્યસ્મિન્મન્યે કાલસ્ય પર્યયમ્ ॥

એવમેતેન ભાવ્યં હિ નૂનં કાર્યેણ તત્ત્વતઃ ।
યથા હ્યસ્યેદૃશી નિષ્ઠા કૃતે યત્નેઽપિ દુષ્કરે ॥

ભવતોસ્તુ યદિ પ્રજ્ઞા ન મોહાદપચીયતે ।
વ્યસનેઽસ્મિન્મહત્યર્થે યન્નઃ શ્રેયસ્તદુચ્યતામ્ ॥