Mahabharata · Chapter 1.249

so'bravīdarjunaṃ caiva vāsudevaṃ ca sātvatam /
lokapravīrau tiṣṭhantau kāṇḍavasya samīpataḥ //

brāhmaṇo bahubhoktā'smi buñje'parimitaṃ sadā /
bhikṣe vārṣṇeyapārthau vāmekāṃ tṛptiṃ prayacchatam //

evamukto tamabrūtāṃ tatastau kṛṣṇapāṇḍavau /
kenānnena bhavāṃstṛpyettasyānnasya yatāvahe //

evamuktaḥ sa bhagavānabravīttāvubhau tataḥ /
bhāṣamāṇau tadā vīrau kimannaṃ kriyatāmiti //
brāhmaṇa uvāca /

nāhamannaṃ bubhukṣe vai pāvakaṃ māṃ nibodhatam /
yadannamanurūpaṃ me tadyuvāṃ samprayacchatam //

idamindraḥ sadā dāvaṃ khāṇḍavaṃ parirakṣati /
na ca śaknomyahaṃ dagdhuṃ rakṣyamāṇaṃ mahātmanā //

vasatyatra sakhā tasya takṣakaḥ pannagaḥ sadā /
sagaṇastatkṛte dāvaṃ parirakṣati vajrabhṛt //

tatra bhūtānyanekāni rakṣyante'sya prasaṅgataḥ /
taṃ didhakṣurna śaknomi dagdhuṃ śakrasya tejasā //

sa māṃ prajvalitaṃ dṛṣṭvā meghāmbhobhiḥ pravarṣati /
tato dagdhuṃ na śaknomi didhakṣurdāvamīpsitam //

sa yuvābhyāṃ sahāyābhyāmastravidbhyāṃ samāgataḥ /
daheyaṃ khāṇḍavaṃ dāvametadannaṃ vṛtaṃ mayā //

yuvāṃ hyudakadhārāstā bhūtāni ca samantataḥ /
uttamāstravidau samyaksarvato vārayiṣyathaḥ //
janamejaya uvāca /

kimarthaṃ bhagavānagniḥ khāṇḍavaṃ dagdhumicchati /
rakṣyamāṇaṃ mahendreṇa nānāsatvasamāyutam //

na hyetatkāraṇaṃ brahmannalpaṃ sampratibhāti me /
yaddadāha susankruddhaḥ khāṇḍavaṃ havyavāhanaḥ //

etadvistaraśo brahmanśrotumicchāmi tattvataḥ /
khāṇḍavasya purā dāho yathā samabhavanmune //
vaiśampāyana uvāca /

śṛṇu me bruvato rājansarvametadyathātatham /
yannimittaṃ dadāhāgniḥ khāṇḍavaṃ pṛthivīpate //

hanta te kathayiṣyāmi paurāṇīmṛṣisaṃstutām /
kathāmimāṃ naraśreṣṭha khāṇḍavasya vināśinīm //

paurāṇaḥ śrūyate rājanrājā harihayopamaḥ /
śvetakirnāma vikhyāto balavikramasaṃyutaḥ //

yajvā dānapatirdhīmānyathā nānyo'sti kaścana /
jagrāha dīkṣāṃ sa nṛpaḥ tadā dvādaśavārṣikīm //

tasya satre sadā tasminsamāgacchanmaharṣayaḥ / vedavedāṅgavidvāṃso brāhmaṇāśca sahasraśaḥ //

īje ca sa mahāyajñaiḥ kratubhiścāptadakṣiṇaiḥ //

tasya nānyā'bhavadbuddhirdivase divase nṛpa /
satre kriyāsamārambhe dāneṣu vividheṣu ca //

ṛtvigbhiḥ sahito dhīmānevamīje sa bhūmipaḥ /
tatastu ṛtvijaścāsya dhūmavyākulalocanāḥ //

kālena mahatā khinnāstatyajuste narādhipam /
tataḥ prasādayāmāsa ṛtvijastānmahīpatiḥ //

cakṣurvikalatāṃ prāptā na prapeduśca te kratum /
tatasteṣāmanumate tadvipraistu narādhipaḥ //

satraṃ samāpayāmāsa ṛtvigbhiraparaiḥ saha /
tasyaivaṃvartamānasya kadācitkālaparyaye //

satramahārtukāmasya saṃvatsaraśataṃ kila /
ṛtvijo nābhyapadyanta samāhartuṃ mahātmanaḥ //

sa ca rājā'karodyatnaṃ mahāntaṃ sasuhṛjjanaḥ /
praṇipātena sāntvena dānena ca mahāyaśāḥ //

ṛtvijo'nunayāmāsa bhūyo bhūyastvatandritaḥ /
te cāsya tamabhiprāyaṃ na cakruramitaujasaḥ //

sa cāśramasthānrājarṣistānuvāca ruṣānvitaḥ /
yadyahaṃ patito viprāḥ śuśrūṣāyāṃ na ca sthitaḥ //

āśu tyājyo'smi yuṣmābhirbrāhmaṇaiśca jugupsitaḥ /
tannārhatha kratuśraddhāṃ vyāghātayitumadya tām //

asthāne vā parityāgaṃ kartuṃ me dvijasattamāḥ /
prapanna eva vo viprāḥ prasādaṃ kartumarhatha //

sāntvadānādibhirvākyaistattvataḥ kāryavattayā /
prasādayitvā vakṣyāmi yannaḥ kāryaṃ dvijottamāḥ //

athavā'haṃ parityakto bhavadbhirdveṣakāraṇāt /
ṛtvijo'nyāngamiṣyāmi yājanārthaṃ dvijottamāḥ //

etāvaduktvā vacanaṃ virarāma sa pārthivaḥ /
yadā na śekū rājānaṃ yājanārthaṃ parantapa //

tataste yājakāḥ kruddhāstamūcurnṛpasattamam /
tava karmāmyajasraṃ vai vartante pārthivottama //

tato vayaṃ pariśrāntāḥ satataṃ karmavāhinaḥ /
śramādasmātpariśrāntānsa tvaṃ nastyaktumarhasi //

buddhimohaṃ samāsthāya tvarāsambhāvito'nagha /
gaccha rudrasakāśaṃ tvaṃ sahi tvāṃ yājayiṣyati //

sādhikṣepaṃ vacaḥ śrutvā sankruddhaḥ śvetakirnṛpaḥ /
kailāsaṃ parvataṃ gatvā tapa ugraṃ samāsthitaḥ //

ārādhayanmahādevaṃ niyataḥ saṃśitavrataḥ /
upavāsaparo rājandīrghakālamatiṣṭhata //

kadāciddvādaśe kāle kadācidapi ṣoḍaśe /
āhāramakarodrājā mūlāni ca phalāni ca //

ūrdhvabāhustvanimiṣastiṣṭhansthāṇurivācalaḥ /
ṣaṇmāsānabhavadrājā śvetakiḥ susamāhitaḥ //

taṃ tathā nṛpaśārdūlaṃ tapyamānaṃ mahattapaḥ /
śaṅkaraḥ paramaprītyā darśayāmāsa bhārata //

uvāca cainaṃ bhagavānsnigdhagambhīrayā girā /
prīto'smi naraśārdūla tapasā te parantapa //

varaṃ vṛṇīṣva bhadraṃ te yaṃ tvamicchasi pārthiva /
etacchrutvā tu vacanaṃ rudrasyāmitatejasaḥ //

praṇipatya mahātmānaṃ rājarṣiḥ pratyabhāṣata /
yadi me bhagavānprītaḥ sarvalokanamaskṛtaḥ //

svayaṃ māṃ devadeveśa yājayasva sureśvara /
etacchrutvā tu vacanaṃ rājñā tena prabhāṣitam //

uvāca bhagavānprītaḥ smitapūrvamidaṃ vacaḥ /
nāsmākametadviṣaye vartate yājanaṃ prati //

tvayā ca sumahattaptaṃ tapo rājanvarārthinā /
yājayiṣyāmi rājaṃstvāṃ samayena parantapa //

samā dvādaśa rājendra brahmacārī samāhitaḥ /
satataṃ tvājyadhārābhiryadi tarpayase'nalam //

kāmaṃ prārthayase yaṃ tvaṃ mattaḥ prāpsyasi taṃ nṛpa /
evamuktaśca rudreṇa śvetakirmanujādhipaḥ //

tathā cakāra tatsarvaṃ yathoktaṃ śūlapāṇinā /
pūrṇe tu dvādaśe varṣe punarāyānmaheśvaraḥ //

dṛṣṭaiva ca sa rājānaṃ śaṅkaro lokabhāvanaḥ /
uvāca paramaprītaḥ śvetakiṃ nṛpasattamam //

toṣito'haṃ nṛpaśreṣṭha tvayehādyena karmaṇā //
yājanaṃ brāhmaṇānāṃ tu vidhidṛṣṭaṃ parantapa //

ato'haṃ tvāṃ svayaṃ nādya yājayāmi parantapa /
mamāṃśastu kṣititale mahābhāgo dvijottamaḥ //

durvāsā iti vikhyātaḥ sa hi tvāṃ yājayiṣyati /
manniyogānmahātejāḥ sambhārāḥ sambhriyantu te //

etacchrutvā tu vacanaṃ rudreṇa samudāhṛtam /
svapuraṃ punarāgamya sambhārānpunarārjayat //

tataḥ sambhṛtasambhāro bhūyo rudramupāgamat / uvāca ca mahipālaḥ prāñjaliḥ praṇataḥ sthitaḥ /
sambhṛtā mama sambhārāḥ sarvopakaraṇāni ca //

tvatprasādānamahādeva śvo me dīkṣā bhavediti /
etacchrutvā tu vacanaṃ tasya rājño mahātmanaḥ //

durvāsasaṃ samāhūya rudro vacanamabravīt /
eṣa rājā mahābhāgaḥ śvetakirdvijasattama //

enaṃ yājaya viprendra manniyogena bhūmipam /
bāḍhamityeva vacanaṃ rudraṃ tvṛṣiruvāca ha //

tataḥ satraṃ samabhavattasya rājño mahātmanaḥ /
yathāvidhi yathākālaṃ yathoktaṃ bahudakṣiṇam //

tasminparisamāpte tu rājñaḥ satre mahātmanaḥ /
durvāsasā'bhyanujñātā vipratasthuḥ sma yājakāḥ //

ye tatra dīkṣitāḥ sarve sadasyāśca mahaujasaḥ /
so'pi rājanmahābhāgaḥ svapuraṃ prāviśattadā //

pūjyamāno mahābhāgairbrāhmaṇairvedapāragaiḥ /
bandibhiḥ stūyamānaśca nāgaraiścābhinanditaḥ //

evaṃvṛttaḥ sa rājarṣiḥ śvetakirnṛpasattamaḥ /
kālena mahatā cāpi yayau svargamabhiṣṭutaḥ //

ṛtvigbhiḥ sahitaḥ sarvaiḥ sadasyaiśca samanvitaḥ /
tasya satre papau vahnirhavidvārdaśavatsarān //

satataṃ cājyadhārābhiraikātmye tatra karmaṇi /
haviṣā ca tato vahniḥ parāṃ tṛptimagacchata //

na caicchatpunarādātuṃ haviranyasya kasyacit /
pāṇḍuvarṇo vivarṇaśca na yatāvatprakāśate //

tato bhaghavato vahnervikāraḥ samajāyata /
tejasā viprahīṇaśca glāniścainaṃ samāviśat //

sa lakṣayitvā cātmānaṃ tejohīnaṃ hutāśanaḥ /
jagāma sadanaṃ puṇyaṃ brahmaṇo lokapūjitam //

tatra brahmāṇamāsīnamidaṃ vacanamabravīt /
bhagavanparamā prītiḥ kṛtā śvetakinā mama //

aruciścābhavattīvrā tāṃ na śaknomyapohitum /
tejasā viprahīṇo'smi balena ca jagatpate //

iccheyaṃ tvatprasādena svātmanaḥ prakṛtiṃ sthirām /
etacchrutvā hutavahādbhagavānsarvalokakṛt //

havyavāhamidaṃ vākyamuvāca prahasanniva /
tvayā dvādaśa varṣāṇi vasordhārāhutaṃ haviḥ //

upayuktaṃ mahābhāga tena tvāṃ glānirāviśat /
tejasā viprahīṇatvātsahasā havyavāhana //

māgamastvaṃ vyathāṃ vahne prakṛtistho bhaviṣyasi /
aruciṃ nāśayiṣye'haṃ samayaṃ pratipadya te //

purā devaniyogena yattvayā bhasmasātkṛtam /
ālayaṃ devaśatrūṇāṃ sughoraṃ khāṇḍavaṃ vanam //

tatra sarvāṇi satvāni nivasanti vibhāvaso /
teṣāṃ tvaṃ medasā tṛptaḥ prakṛtistho bhaviṣyasi //

gaccha śīghraṃ pradagdhuṃ tvaṃ tato mokṣyasi kilviṣāt /
etacchutvā tu vacanaṃ parameṣṭhimukhāccyutam //

uttamaṃ javamāsthāya pradudrāva hutāśanaḥ / āgamya khāṇḍavaṃ dāvamuttamaṃ vīryamāsthitaḥ /
sahasā prājvalaccāgniḥ kruddho vāyusamīritaḥ //

pradīptaṃ khāṇḍavaṃ dṛṣṭvā ye syustatra nivāsinaḥ /
paramaṃ yatnemātiṣṭhanpāvakasya praśāntaye //

karaistu kariṇaḥ śīghraṃ jalamādāya satvarāḥ /
siṣicuḥ pāvakaṃ kruddhāḥ śataśo'tha sahasraśaḥ //

bahuśīrṣāstato nāgāḥ śirobhirjalasantatim /
mumucuḥ pāvakābhyāśe satvarāḥ krodhamūrcchitāḥ //

tathaivānyāni satvāni nānāpraharaṇodyamaiḥ /
vilayaṃ pāvakaṃ śīghramanayanbharatarṣabha //

anena tu prakāreṇa bhūyobhūyaśca prajvalan /
saptakṛtvaḥ praśamitaḥ khāṇḍave havyavāhanaḥ //