મહાભારત · અધ્યાય 1.249

સોઽબ્રવીદર્જુનં ચૈવ વાસુદેવં ચ સાત્વતમ્ ।
લોકપ્રવીરૌ તિષ્ઠન્તૌ કાણ્ડવસ્ય સમીપતઃ ॥

બ્રાહ્મણો બહુભોક્તાઽસ્મિ બુઞ્જેઽપરિમિતં સદા ।
ભિક્ષે વાર્ષ્ણેયપાર્થૌ વામેકાં તૃપ્તિં પ્રયચ્છતમ્ ॥

એવમુક્તો તમબ્રૂતાં તતસ્તૌ કૃષ્ણપાણ્ડવૌ ।
કેનાન્નેન ભવાંસ્તૃપ્યેત્તસ્યાન્નસ્ય યતાવહે ॥

એવમુક્તઃ સ ભગવાનબ્રવીત્તાવુભૌ તતઃ ।
ભાષમાણૌ તદા વીરૌ કિમન્નં ક્રિયતામિતિ ॥
બ્રાહ્મણ ઉવાચ ।

નાહમન્નં બુભુક્ષે વૈ પાવકં માં નિબોધતમ્ ।
યદન્નમનુરૂપં મે તદ્યુવાં સમ્પ્રયચ્છતમ્ ॥

ઇદમિન્દ્રઃ સદા દાવં ખાણ્ડવં પરિરક્ષતિ ।
ન ચ શક્નોમ્યહં દગ્ધું રક્ષ્યમાણં મહાત્મના ॥

વસત્યત્ર સખા તસ્ય તક્ષકઃ પન્નગઃ સદા ।
સગણસ્તત્કૃતે દાવં પરિરક્ષતિ વજ્રભૃત્ ॥

તત્ર ભૂતાન્યનેકાનિ રક્ષ્યન્તેઽસ્ય પ્રસઙ્ગતઃ ।
તં દિધક્ષુર્ન શક્નોમિ દગ્ધું શક્રસ્ય તેજસા ॥

સ માં પ્રજ્વલિતં દૃષ્ટ્વા મેઘામ્ભોભિઃ પ્રવર્ષતિ ।
તતો દગ્ધું ન શક્નોમિ દિધક્ષુર્દાવમીપ્સિતમ્ ॥

સ યુવાભ્યાં સહાયાભ્યામસ્ત્રવિદ્ભ્યાં સમાગતઃ ।
દહેયં ખાણ્ડવં દાવમેતદન્નં વૃતં મયા ॥

યુવાં હ્યુદકધારાસ્તા ભૂતાનિ ચ સમન્તતઃ ।
ઉત્તમાસ્ત્રવિદૌ સમ્યક્સર્વતો વારયિષ્યથઃ ॥
જનમેજય ઉવાચ ।

કિમર્થં ભગવાનગ્નિઃ ખાણ્ડવં દગ્ધુમિચ્છતિ ।
રક્ષ્યમાણં મહેન્દ્રેણ નાનાસત્વસમાયુતમ્ ॥

ન હ્યેતત્કારણં બ્રહ્મન્નલ્પં સમ્પ્રતિભાતિ મે ।
યદ્દદાહ સુસન્ક્રુદ્ધઃ ખાણ્ડવં હવ્યવાહનઃ ॥

એતદ્વિસ્તરશો બ્રહ્મન્શ્રોતુમિચ્છામિ તત્ત્વતઃ ।
ખાણ્ડવસ્ય પુરા દાહો યથા સમભવન્મુને ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

શૃણુ મે બ્રુવતો રાજન્સર્વમેતદ્યથાતથમ્ ।
યન્નિમિત્તં દદાહાગ્નિઃ ખાણ્ડવં પૃથિવીપતે ॥

હન્ત તે કથયિષ્યામિ પૌરાણીમૃષિસંસ્તુતામ્ ।
કથામિમાં નરશ્રેષ્ઠ ખાણ્ડવસ્ય વિનાશિનીમ્ ॥

પૌરાણઃ શ્રૂયતે રાજન્રાજા હરિહયોપમઃ ।
શ્વેતકિર્નામ વિખ્યાતો બલવિક્રમસંયુતઃ ॥

યજ્વા દાનપતિર્ધીમાન્યથા નાન્યોઽસ્તિ કશ્ચન ।
જગ્રાહ દીક્ષાં સ નૃપઃ તદા દ્વાદશવાર્ષિકીમ્ ॥

તસ્ય સત્રે સદા તસ્મિન્સમાગચ્છન્મહર્ષયઃ । વેદવેદાઙ્ગવિદ્વાંસો બ્રાહ્મણાશ્ચ સહસ્રશઃ ॥

ઈજે ચ સ મહાયજ્ઞૈઃ ક્રતુભિશ્ચાપ્તદક્ષિણૈઃ ॥

તસ્ય નાન્યાઽભવદ્બુદ્ધિર્દિવસે દિવસે નૃપ ।
સત્રે ક્રિયાસમારમ્ભે દાનેષુ વિવિધેષુ ચ ॥

ઋત્વિગ્ભિઃ સહિતો ધીમાનેવમીજે સ ભૂમિપઃ ।
તતસ્તુ ઋત્વિજશ્ચાસ્ય ધૂમવ્યાકુલલોચનાઃ ॥

કાલેન મહતા ખિન્નાસ્તત્યજુસ્તે નરાધિપમ્ ।
તતઃ પ્રસાદયામાસ ઋત્વિજસ્તાન્મહીપતિઃ ॥

ચક્ષુર્વિકલતાં પ્રાપ્તા ન પ્રપેદુશ્ચ તે ક્રતુમ્ ।
તતસ્તેષામનુમતે તદ્વિપ્રૈસ્તુ નરાધિપઃ ॥

સત્રં સમાપયામાસ ઋત્વિગ્ભિરપરૈઃ સહ ।
તસ્યૈવંવર્તમાનસ્ય કદાચિત્કાલપર્યયે ॥

સત્રમહાર્તુકામસ્ય સંવત્સરશતં કિલ ।
ઋત્વિજો નાભ્યપદ્યન્ત સમાહર્તું મહાત્મનઃ ॥

સ ચ રાજાઽકરોદ્યત્નં મહાન્તં સસુહૃજ્જનઃ ।
પ્રણિપાતેન સાન્ત્વેન દાનેન ચ મહાયશાઃ ॥

ઋત્વિજોઽનુનયામાસ ભૂયો ભૂયસ્ત્વતન્દ્રિતઃ ।
તે ચાસ્ય તમભિપ્રાયં ન ચક્રુરમિતૌજસઃ ॥

સ ચાશ્રમસ્થાન્રાજર્ષિસ્તાનુવાચ રુષાન્વિતઃ ।
યદ્યહં પતિતો વિપ્રાઃ શુશ્રૂષાયાં ન ચ સ્થિતઃ ॥

આશુ ત્યાજ્યોઽસ્મિ યુષ્માભિર્બ્રાહ્મણૈશ્ચ જુગુપ્સિતઃ ।
તન્નાર્હથ ક્રતુશ્રદ્ધાં વ્યાઘાતયિતુમદ્ય તામ્ ॥

અસ્થાને વા પરિત્યાગં કર્તું મે દ્વિજસત્તમાઃ ।
પ્રપન્ન એવ વો વિપ્રાઃ પ્રસાદં કર્તુમર્હથ ॥

સાન્ત્વદાનાદિભિર્વાક્યૈસ્તત્ત્વતઃ કાર્યવત્તયા ।
પ્રસાદયિત્વા વક્ષ્યામિ યન્નઃ કાર્યં દ્વિજોત્તમાઃ ॥

અથવાઽહં પરિત્યક્તો ભવદ્ભિર્દ્વેષકારણાત્ ।
ઋત્વિજોઽન્યાન્ગમિષ્યામિ યાજનાર્થં દ્વિજોત્તમાઃ ॥

એતાવદુક્ત્વા વચનં વિરરામ સ પાર્થિવઃ ।
યદા ન શેકૂ રાજાનં યાજનાર્થં પરન્તપ ॥

તતસ્તે યાજકાઃ ક્રુદ્ધાસ્તમૂચુર્નૃપસત્તમમ્ ।
તવ કર્મામ્યજસ્રં વૈ વર્તન્તે પાર્થિવોત્તમ ॥

તતો વયં પરિશ્રાન્તાઃ સતતં કર્મવાહિનઃ ।
શ્રમાદસ્માત્પરિશ્રાન્તાન્સ ત્વં નસ્ત્યક્તુમર્હસિ ॥

બુદ્ધિમોહં સમાસ્થાય ત્વરાસમ્ભાવિતોઽનઘ ।
ગચ્છ રુદ્રસકાશં ત્વં સહિ ત્વાં યાજયિષ્યતિ ॥

સાધિક્ષેપં વચઃ શ્રુત્વા સન્ક્રુદ્ધઃ શ્વેતકિર્નૃપઃ ।
કૈલાસં પર્વતં ગત્વા તપ ઉગ્રં સમાસ્થિતઃ ॥

આરાધયન્મહાદેવં નિયતઃ સંશિતવ્રતઃ ।
ઉપવાસપરો રાજન્દીર્ઘકાલમતિષ્ઠત ॥

કદાચિદ્દ્વાદશે કાલે કદાચિદપિ ષોડશે ।
આહારમકરોદ્રાજા મૂલાનિ ચ ફલાનિ ચ ॥

ઊર્ધ્વબાહુસ્ત્વનિમિષસ્તિષ્ઠન્સ્થાણુરિવાચલઃ ।
ષણ્માસાનભવદ્રાજા શ્વેતકિઃ સુસમાહિતઃ ॥

તં તથા નૃપશાર્દૂલં તપ્યમાનં મહત્તપઃ ।
શઙ્કરઃ પરમપ્રીત્યા દર્શયામાસ ભારત ॥

ઉવાચ ચૈનં ભગવાન્સ્નિગ્ધગમ્ભીરયા ગિરા ।
પ્રીતોઽસ્મિ નરશાર્દૂલ તપસા તે પરન્તપ ॥

વરં વૃણીષ્વ ભદ્રં તે યં ત્વમિચ્છસિ પાર્થિવ ।
એતચ્છ્રુત્વા તુ વચનં રુદ્રસ્યામિતતેજસઃ ॥

પ્રણિપત્ય મહાત્માનં રાજર્ષિઃ પ્રત્યભાષત ।
યદિ મે ભગવાન્પ્રીતઃ સર્વલોકનમસ્કૃતઃ ॥

સ્વયં માં દેવદેવેશ યાજયસ્વ સુરેશ્વર ।
એતચ્છ્રુત્વા તુ વચનં રાજ્ઞા તેન પ્રભાષિતમ્ ॥

ઉવાચ ભગવાન્પ્રીતઃ સ્મિતપૂર્વમિદં વચઃ ।
નાસ્માકમેતદ્વિષયે વર્તતે યાજનં પ્રતિ ॥

ત્વયા ચ સુમહત્તપ્તં તપો રાજન્વરાર્થિના ।
યાજયિષ્યામિ રાજંસ્ત્વાં સમયેન પરન્તપ ॥

સમા દ્વાદશ રાજેન્દ્ર બ્રહ્મચારી સમાહિતઃ ।
સતતં ત્વાજ્યધારાભિર્યદિ તર્પયસેઽનલમ્ ॥

કામં પ્રાર્થયસે યં ત્વં મત્તઃ પ્રાપ્સ્યસિ તં નૃપ ।
એવમુક્તશ્ચ રુદ્રેણ શ્વેતકિર્મનુજાધિપઃ ॥

તથા ચકાર તત્સર્વં યથોક્તં શૂલપાણિના ।
પૂર્ણે તુ દ્વાદશે વર્ષે પુનરાયાન્મહેશ્વરઃ ॥

દૃષ્ટૈવ ચ સ રાજાનં શઙ્કરો લોકભાવનઃ ।
ઉવાચ પરમપ્રીતઃ શ્વેતકિં નૃપસત્તમમ્ ॥

તોષિતોઽહં નૃપશ્રેષ્ઠ ત્વયેહાદ્યેન કર્મણા ॥
યાજનં બ્રાહ્મણાનાં તુ વિધિદૃષ્ટં પરન્તપ ॥

અતોઽહં ત્વાં સ્વયં નાદ્ય યાજયામિ પરન્તપ ।
મમાંશસ્તુ ક્ષિતિતલે મહાભાગો દ્વિજોત્તમઃ ॥

દુર્વાસા ઇતિ વિખ્યાતઃ સ હિ ત્વાં યાજયિષ્યતિ ।
મન્નિયોગાન્મહાતેજાઃ સમ્ભારાઃ સમ્ભ્રિયન્તુ તે ॥

એતચ્છ્રુત્વા તુ વચનં રુદ્રેણ સમુદાહૃતમ્ ।
સ્વપુરં પુનરાગમ્ય સમ્ભારાન્પુનરાર્જયત્ ॥

તતઃ સમ્ભૃતસમ્ભારો ભૂયો રુદ્રમુપાગમત્ । ઉવાચ ચ મહિપાલઃ પ્રાઞ્જલિઃ પ્રણતઃ સ્થિતઃ ।
સમ્ભૃતા મમ સમ્ભારાઃ સર્વોપકરણાનિ ચ ॥

ત્વત્પ્રસાદાનમહાદેવ શ્વો મે દીક્ષા ભવેદિતિ ।
એતચ્છ્રુત્વા તુ વચનં તસ્ય રાજ્ઞો મહાત્મનઃ ॥

દુર્વાસસં સમાહૂય રુદ્રો વચનમબ્રવીત્ ।
એષ રાજા મહાભાગઃ શ્વેતકિર્દ્વિજસત્તમ ॥

એનં યાજય વિપ્રેન્દ્ર મન્નિયોગેન ભૂમિપમ્ ।
બાઢમિત્યેવ વચનં રુદ્રં ત્વૃષિરુવાચ હ ॥

તતઃ સત્રં સમભવત્તસ્ય રાજ્ઞો મહાત્મનઃ ।
યથાવિધિ યથાકાલં યથોક્તં બહુદક્ષિણમ્ ॥

તસ્મિન્પરિસમાપ્તે તુ રાજ્ઞઃ સત્રે મહાત્મનઃ ।
દુર્વાસસાઽભ્યનુજ્ઞાતા વિપ્રતસ્થુઃ સ્મ યાજકાઃ ॥

યે તત્ર દીક્ષિતાઃ સર્વે સદસ્યાશ્ચ મહૌજસઃ ।
સોઽપિ રાજન્મહાભાગઃ સ્વપુરં પ્રાવિશત્તદા ॥

પૂજ્યમાનો મહાભાગૈર્બ્રાહ્મણૈર્વેદપારગૈઃ ।
બન્દિભિઃ સ્તૂયમાનશ્ચ નાગરૈશ્ચાભિનન્દિતઃ ॥

એવંવૃત્તઃ સ રાજર્ષિઃ શ્વેતકિર્નૃપસત્તમઃ ।
કાલેન મહતા ચાપિ યયૌ સ્વર્ગમભિષ્ટુતઃ ॥

ઋત્વિગ્ભિઃ સહિતઃ સર્વૈઃ સદસ્યૈશ્ચ સમન્વિતઃ ।
તસ્ય સત્રે પપૌ વહ્નિર્હવિદ્વાર્દશવત્સરાન્ ॥

સતતં ચાજ્યધારાભિરૈકાત્મ્યે તત્ર કર્મણિ ।
હવિષા ચ તતો વહ્નિઃ પરાં તૃપ્તિમગચ્છત ॥

ન ચૈચ્છત્પુનરાદાતું હવિરન્યસ્ય કસ્યચિત્ ।
પાણ્ડુવર્ણો વિવર્ણશ્ચ ન યતાવત્પ્રકાશતે ॥

તતો ભઘવતો વહ્નેર્વિકારઃ સમજાયત ।
તેજસા વિપ્રહીણશ્ચ ગ્લાનિશ્ચૈનં સમાવિશત્ ॥

સ લક્ષયિત્વા ચાત્માનં તેજોહીનં હુતાશનઃ ।
જગામ સદનં પુણ્યં બ્રહ્મણો લોકપૂજિતમ્ ॥

તત્ર બ્રહ્માણમાસીનમિદં વચનમબ્રવીત્ ।
ભગવન્પરમા પ્રીતિઃ કૃતા શ્વેતકિના મમ ॥

અરુચિશ્ચાભવત્તીવ્રા તાં ન શક્નોમ્યપોહિતુમ્ ।
તેજસા વિપ્રહીણોઽસ્મિ બલેન ચ જગત્પતે ॥

ઇચ્છેયં ત્વત્પ્રસાદેન સ્વાત્મનઃ પ્રકૃતિં સ્થિરામ્ ।
એતચ્છ્રુત્વા હુતવહાદ્ભગવાન્સર્વલોકકૃત્ ॥

હવ્યવાહમિદં વાક્યમુવાચ પ્રહસન્નિવ ।
ત્વયા દ્વાદશ વર્ષાણિ વસોર્ધારાહુતં હવિઃ ॥

ઉપયુક્તં મહાભાગ તેન ત્વાં ગ્લાનિરાવિશત્ ।
તેજસા વિપ્રહીણત્વાત્સહસા હવ્યવાહન ॥

માગમસ્ત્વં વ્યથાં વહ્ને પ્રકૃતિસ્થો ભવિષ્યસિ ।
અરુચિં નાશયિષ્યેઽહં સમયં પ્રતિપદ્ય તે ॥

પુરા દેવનિયોગેન યત્ત્વયા ભસ્મસાત્કૃતમ્ ।
આલયં દેવશત્રૂણાં સુઘોરં ખાણ્ડવં વનમ્ ॥

તત્ર સર્વાણિ સત્વાનિ નિવસન્તિ વિભાવસો ।
તેષાં ત્વં મેદસા તૃપ્તઃ પ્રકૃતિસ્થો ભવિષ્યસિ ॥

ગચ્છ શીઘ્રં પ્રદગ્ધું ત્વં તતો મોક્ષ્યસિ કિલ્વિષાત્ ।
એતચ્છુત્વા તુ વચનં પરમેષ્ઠિમુખાચ્ચ્યુતમ્ ॥

ઉત્તમં જવમાસ્થાય પ્રદુદ્રાવ હુતાશનઃ । આગમ્ય ખાણ્ડવં દાવમુત્તમં વીર્યમાસ્થિતઃ ।
સહસા પ્રાજ્વલચ્ચાગ્નિઃ ક્રુદ્ધો વાયુસમીરિતઃ ॥

પ્રદીપ્તં ખાણ્ડવં દૃષ્ટ્વા યે સ્યુસ્તત્ર નિવાસિનઃ ।
પરમં યત્નેમાતિષ્ઠન્પાવકસ્ય પ્રશાન્તયે ॥

કરૈસ્તુ કરિણઃ શીઘ્રં જલમાદાય સત્વરાઃ ।
સિષિચુઃ પાવકં ક્રુદ્ધાઃ શતશોઽથ સહસ્રશઃ ॥

બહુશીર્ષાસ્તતો નાગાઃ શિરોભિર્જલસન્તતિમ્ ।
મુમુચુઃ પાવકાભ્યાશે સત્વરાઃ ક્રોધમૂર્ચ્છિતાઃ ॥

તથૈવાન્યાનિ સત્વાનિ નાનાપ્રહરણોદ્યમૈઃ ।
વિલયં પાવકં શીઘ્રમનયન્ભરતર્ષભ ॥

અનેન તુ પ્રકારેણ ભૂયોભૂયશ્ચ પ્રજ્વલન્ ।
સપ્તકૃત્વઃ પ્રશમિતઃ ખાણ્ડવે હવ્યવાહનઃ ॥