Mahabharata · Chapter 1.171

ekacakrāṃ gatāste tu kuntīputrā mahārathāḥ /
ata ūrdhvaṃ dvijaśreṣṭha kimakurvata pāṇḍavāḥ //
vaiśampāyana uvāca /

ekacakrāṃ gatāste tu kantīputrā mahārathāḥ /
ūṣurnāticiraṃ kālaṃ brāhmaṇasya niveśane //

ramaṇīyāni paśyanto vanāni vividhāni ca /
pārthivānapi coddeśānsaritaśca sarāṃsi ca //

cerurbhaiśraṃ tadā te tu sarva eva viśāmpate /
yudhiṣṭhiraṃ ca kuntīṃ ca cintayanta upāsate //

bhaikṣaṃ carantastu tadā jaṭilā brahmacāriṇaḥ /
babhūvurnāgarāṇāṃ ca guṇaiḥ sampriyadarśanāḥ //
nāgarā ūcuḥ /

darśanīyā dvijāḥ śubhrā devagarbhopamāḥ śubhāḥ /
bhaikṣānarhāśca rājyārhāḥ sukumārāstapasvinaḥ //

naite yathārthato viprāḥ sukumārāstapasvinaḥ /
caranti bhūmau pracchannāḥ kasmāccitkāraṇādiha //

sarvalakṣaṇasampannā bhaikṣaṃ nārhanti nityaśaḥ /
kāryārthinaścarantīti tarkayanta iti bruvan //

bandhūnāmāgamānnityamupacāraistu nāgarāḥ /
bhājanāni ca pūrṇāni bhakṣyabhojyairakārayan //

maunavratena saṃyuktā bhaiśraṃ gṛhṇanti pāṇḍavāḥ /
mātā ciragatānjñātvā śocantī pāṇḍavānprati //

duḥkhāśrupūrṇanayanā likhantyāste mahītalam /
bhikṣitvā dvijageheṣu cintayantaśca mātaram //

tvaramāṇā nivartante mātṛgauravayantritāḥ /
mātre nivedayanti sma kuntyai bhaikṣaṃ divāniśam //

sarvaṃ sampūrṇabhaikṣānnaṃ mātṛdattaṃ pṛthakpṛthak /
vibhajyābhuñjateṣṭaṃ te yathābhāgaṃ pṛthakpṛthak //

ardhaṃ sma bhuñjate pañca saha mātrā parantapāḥ /
ardhaṃ sarvasya bhaikṣasya bhīmo bhuṅkte mahābalaḥ //

sa nāśitaśca bhavati kalyāṇānnabhujiḥ purā /
sa vaivarṇyaṃ ca kārśyaṃ ca jagāmātṛptikāritam //

ājyabinduryathā vahnau mahati jvalite bhavet /
tathārdhabhāgaṃ bhīmasya bhikṣānnasya narottama //

tathaiva vasatāṃ tatra teṣāṃ rājanmahātmanām /
aticakrāma sumahānkālo'tha bharatarṣabha //

bhīmo'pi krīḍayitvātha mitho brāhmaṇabandhuṣu /
kumbhakāreṇa sambandhāllebhe pātraṃ mahattaram //

kumbhakāro'dadātpātraṃ mahatkṛtvātimātrakam /
prahasanbhīmasenāya vismitastasya karmaṇā //

tasyādbhutaṃ karma kurvanmṛdbhāraṃ mahadādade /
mṛdbhāraiḥ śatasāhasraiḥ kumbhakāramatoṣayat //

cakre cakre ca mṛdbhāṇḍānsatataṃ bhaikṣamācaran /
tadādāyāgataṃ dṛṣṭvā hasanti prahasanti ca //

bhakṣyabhojyāni vividhānyādāya prakṣipanti ca / evameva sadā bhuktvā mātre vadati vai rahaḥ /
na cāśito'smi bhavati kalyāṇānnabhṛtaḥ purā //

tataḥ kadācidbhaikṣāya gatāste puraṣarṣabhāḥ /
sangatya bhīmasenastu tatrāste pṛthayā saha //

athārtijaṃ mahāśabdaṃ brāhmaṇasya niveśane /
bhṛśamutpatitaṃ ghoraṃ kuntī śuśrāva bhārata //

roruyamāṇāṃstāndṛṣṭvā paridevayataśca sā /
kāruṇyātsādhubhāvācca kuntī rājanna cakṣame //

mathyamāneva duḥkhena hṛdayena pṛthā tadā /
uvāca bhīmaṃ kalyāṇī kṛpānvitamidaṃ vacaḥ //

vasāmaḥ susukhaṃ putra brāhmaṇasya niveśane /
ajñātā dhārtarāṣṭrasya satkṛtāṃ vītamanyavaḥ //

sā cintaye sadā putra brāhmaṇasyāsya kiṃ nvaham //
kadā priyaṃ kariṣyāmi yatkuryuruṣitāḥ sukham //

etāvānpuruṣastāta kṛtaṃ yasminna naśyati /
yāvacca kuryādanyo'sya kuryādabhyadhikaṃ tataḥ //

tadidaṃ brāhmaṇasyāsya duḥkhamāpatitaṃ dhruvam /
na tatra yadi sāhāyyaṃ kuryāma sukṛtaṃ bhavet //
bhīmasena uvāca /

jñāyatāmasya yadduḥkhaṃ yataścaiva samutthitam /
viditvā vyavasiṣyāmi yadyapi syātsuduṣkaram //
vaiśampāyana uvāca /

evaṃ tau kathayantau ca bhūyaḥ suśruvatuḥ svanam /
ārtijaṃ tasya viprasya sabhāryasya viśāmpate //

antaḥpuraṃ tatastasya brāhmaṇasya mahātmanaḥ /
viveśa tvaritā kuntī baddhavatseva saurabhī //

tatastaṃ brāhmaṇaṃ tatra bhāryayā ca sutena ca /
duhitrā caiva sahitaṃ dadarśa vikṛtānanam //
brāhmaṇa uvāca /

dhigidaṃ jīvitaṃ loke gatasāramanarthakam /
duḥkhamūlaṃ parādhīnaṃ bhṛśamapriyabhāgi ca //

jīvite paramaṃ duḥkhaṃ jīvite paramo jvaraḥ /
jīvite vartamānasya dvandvānāmāgamo dhruvaḥ //

ātmā hyeko hi dharmārthau kāmaṃ caiva niṣevate /
etaiśca viprayogo'pi duḥkhaṃ paramanantakam //

āhuḥ kecitparaṃ mokṣaṃ sa ca nāsti kathañcana /
arthaprāptau tu narakaḥ kṛtsna evopapadyate //

arthepsutā paraṃ duḥkhamarthaprāptau tato'dhikam /
jātasnehasya cārtheṣu viprayoge mahattaram //

yāvanto yasya saṃyogā dravyairiṣṭairbhavantyuta /
tāvanto'sya nikhyante hṛdaye śokaśaṅkavaḥ //

tadidaṃ jīvitaṃ prāpya alpakālaṃ mahābhayam / tyāgo hi na mayā prāpto bhāryayā sahitena ca //

na hi yogaṃ prapaśyāmi yena mucyeyamāpadaḥ /
putradāreṇa vā sārdhaṃ prādraveyamanāmayam //

yatitaṃ vai mayā pūrvaṃ vettha brāhmaṇi tattathā /
kṣemaṃ yatastato gantuṃ tvayā tu mama na śrutam //

iha jātā vivṛddhā'smi pitā mātā mameti vai /
uktavatyasi durmedhe yācyamānā mayā'sakṛt //

svargato'pi pitā vṛddhastathā mātā ciraṃ tava /
bandhavā bhūtapūrvāśca tatra vāse tu kā ratiḥ //

na bhojanaṃ viruddhaṃ syānna strīdeśo nibandhanaḥ / sudūramapi taṃ deśaṃ vrajedgaruḍahaṃsavat //

so'yaṃ te bandhukāmāyā aśṛṇvantyā vaco mama /
bandhupraṇāśaḥ samprāpto bhṛśaṃ duḥkhakaro mama //

athavā madvināśo yaṃ na hi śakṣyāmi kañcana /
parityaktumahaṃ bandhuṃ svayaṃ jīvannṛśaṃsavat //

sahadharmacarīṃ dāntāṃ nityaṃ mātṛsamāṃ mama /
sakhāyaṃ vihitāṃ devairnityaṃ paramikāṃ gatim //

pitrā mātrā ca vihitāṃ sadā gārhasthyabhāginīm /
varayitvā yathānyāyaṃ mantravatpariṇīya ca //

kulīnāṃ śīlasampannāmapatyajananīmapi /
tvāmahaṃ jīvitasyārthe sādhvīmanapakāriṇīm //

parityaktuṃ na śakṣyāmi bhāryāṃ nityamanuvratām /
kuta eva parityaktuṃ sutāṃ śakṣyāmyahaṃ svayam //

bālāmaprāptavayasamajātavyañjanākṛtim /
bharturarthāya nikṣiptāṃ nyāsaṃ dhātrā mahātmanā //

yayā dauhitrajām̐llokānāśaṃse pitṛbhiḥ saha /
svayamutpādya tāṃ bālāṃ kathamutsraṣṭumutsahe //

manyante kecidadhikaṃ snehaṃ putre piturnarāḥ /
kanyāyāṃ kecidapare mama tulyāvubhau smṛtau //

yasyāṃ lokāḥ prasūtiśca sthitā nityamatho sukham /
apāpāṃ tāmahaṃ bālāṃ kathamutsraṣṭumutsahe //

kuta eva parityaktuṃ sutaṃ śakṣyāmyahaṃ svayam /
prārthayeyaṃ parāṃ prītiṃ yasminsvargaphalāni ca //

yasya jātasya pitaro mukhaṃ dṛṣṭvā divaṃ gatāḥ /
ahaṃ muktaḥ pitṛṛṇādyasya jātasya tejasā //

dayitaṃ me kathaṃ bālamahaṃ tyaktumihotsahe /
tamahaṃ jyeṣṭhaputraṃ me kulanirhārakaṃ vibhum //

mama piṇḍodakanidhiṃ kathaṃ tyakṣyāmi putrakam /
tyāgo'yaṃ mama samprāpto mamanvā me sutasya vā //

tava vā tava putryā vā atra vāsasya tatphalam /
na śṛṇoṣi vaco mahyaṃ tatphalaṃ bhuṅkṣva bhāmini //

athavāhaṃ na śakṣyāmi svayaṃ martuṃ sutaṃ mama /
ekaṃ tyaktuṃ na śaknoti bhavatīṃ ca sutāmapi //

atha madrakṣaṇārthaṃ vā na hi śakṣyāmi kañcana /
parityaktumahaṃ bandhuṃ svayaṃ jīvannṛśaṃsavat //

ātmānamapi cotsṛjya gate pretavaśaṃ mayi / tyaktā hyete mayā vyaktaṃ neha śakṣyanti jīvitum //

eṣāṃ cānyatamatyāgo nṛśaṃso garhito budhaiḥ /
ātmatyāge kṛte ceme mariṣyanti mayā vinā //

sa kṛcchrāmahamāpanno na śaktastartumāpadam / aho dhikkāṃ gatiṃ tvadya gamiṣyāmi sabāndhavaḥ /
sarvaiḥ saha mṛtaṃ śreyo na ca me jīvituṃ kṣamam //