મહાભારત · અધ્યાય 1.171

એકચક્રાં ગતાસ્તે તુ કુન્તીપુત્રા મહારથાઃ ।
અત ઊર્ધ્વં દ્વિજશ્રેષ્ઠ કિમકુર્વત પાણ્ડવાઃ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

એકચક્રાં ગતાસ્તે તુ કન્તીપુત્રા મહારથાઃ ।
ઊષુર્નાતિચિરં કાલં બ્રાહ્મણસ્ય નિવેશને ॥

રમણીયાનિ પશ્યન્તો વનાનિ વિવિધાનિ ચ ।
પાર્થિવાનપિ ચોદ્દેશાન્સરિતશ્ચ સરાંસિ ચ ॥

ચેરુર્ભૈશ્રં તદા તે તુ સર્વ એવ વિશામ્પતે ।
યુધિષ્ઠિરં ચ કુન્તીં ચ ચિન્તયન્ત ઉપાસતે ॥

ભૈક્ષં ચરન્તસ્તુ તદા જટિલા બ્રહ્મચારિણઃ ।
બભૂવુર્નાગરાણાં ચ ગુણૈઃ સમ્પ્રિયદર્શનાઃ ॥
નાગરા ઊચુઃ ।

દર્શનીયા દ્વિજાઃ શુભ્રા દેવગર્ભોપમાઃ શુભાઃ ।
ભૈક્ષાનર્હાશ્ચ રાજ્યાર્હાઃ સુકુમારાસ્તપસ્વિનઃ ॥

નૈતે યથાર્થતો વિપ્રાઃ સુકુમારાસ્તપસ્વિનઃ ।
ચરન્તિ ભૂમૌ પ્રચ્છન્નાઃ કસ્માચ્ચિત્કારણાદિહ ॥

સર્વલક્ષણસમ્પન્ના ભૈક્ષં નાર્હન્તિ નિત્યશઃ ।
કાર્યાર્થિનશ્ચરન્તીતિ તર્કયન્ત ઇતિ બ્રુવન્ ॥

બન્ધૂનામાગમાન્નિત્યમુપચારૈસ્તુ નાગરાઃ ।
ભાજનાનિ ચ પૂર્ણાનિ ભક્ષ્યભોજ્યૈરકારયન્ ॥

મૌનવ્રતેન સંયુક્તા ભૈશ્રં ગૃહ્ણન્તિ પાણ્ડવાઃ ।
માતા ચિરગતાન્જ્ઞાત્વા શોચન્તી પાણ્ડવાન્પ્રતિ ॥

દુઃખાશ્રુપૂર્ણનયના લિખન્ત્યાસ્તે મહીતલમ્ ।
ભિક્ષિત્વા દ્વિજગેહેષુ ચિન્તયન્તશ્ચ માતરમ્ ॥

ત્વરમાણા નિવર્તન્તે માતૃગૌરવયન્ત્રિતાઃ ।
માત્રે નિવેદયન્તિ સ્મ કુન્ત્યૈ ભૈક્ષં દિવાનિશમ્ ॥

સર્વં સમ્પૂર્ણભૈક્ષાન્નં માતૃદત્તં પૃથક્પૃથક્ ।
વિભજ્યાભુઞ્જતેષ્ટં તે યથાભાગં પૃથક્પૃથક્ ॥

અર્ધં સ્મ ભુઞ્જતે પઞ્ચ સહ માત્રા પરન્તપાઃ ।
અર્ધં સર્વસ્ય ભૈક્ષસ્ય ભીમો ભુઙ્ક્તે મહાબલઃ ॥

સ નાશિતશ્ચ ભવતિ કલ્યાણાન્નભુજિઃ પુરા ।
સ વૈવર્ણ્યં ચ કાર્શ્યં ચ જગામાતૃપ્તિકારિતમ્ ॥

આજ્યબિન્દુર્યથા વહ્નૌ મહતિ જ્વલિતે ભવેત્ ।
તથાર્ધભાગં ભીમસ્ય ભિક્ષાન્નસ્ય નરોત્તમ ॥

તથૈવ વસતાં તત્ર તેષાં રાજન્મહાત્મનામ્ ।
અતિચક્રામ સુમહાન્કાલોઽથ ભરતર્ષભ ॥

ભીમોઽપિ ક્રીડયિત્વાથ મિથો બ્રાહ્મણબન્ધુષુ ।
કુમ્ભકારેણ સમ્બન્ધાલ્લેભે પાત્રં મહત્તરમ્ ॥

કુમ્ભકારોઽદદાત્પાત્રં મહત્કૃત્વાતિમાત્રકમ્ ।
પ્રહસન્ભીમસેનાય વિસ્મિતસ્તસ્ય કર્મણા ॥

તસ્યાદ્ભુતં કર્મ કુર્વન્મૃદ્ભારં મહદાદદે ।
મૃદ્ભારૈઃ શતસાહસ્રૈઃ કુમ્ભકારમતોષયત્ ॥

ચક્રે ચક્રે ચ મૃદ્ભાણ્ડાન્સતતં ભૈક્ષમાચરન્ ।
તદાદાયાગતં દૃષ્ટ્વા હસન્તિ પ્રહસન્તિ ચ ॥

ભક્ષ્યભોજ્યાનિ વિવિધાન્યાદાય પ્રક્ષિપન્તિ ચ । એવમેવ સદા ભુક્ત્વા માત્રે વદતિ વૈ રહઃ ।
ન ચાશિતોઽસ્મિ ભવતિ કલ્યાણાન્નભૃતઃ પુરા ॥

તતઃ કદાચિદ્ભૈક્ષાય ગતાસ્તે પુરષર્ષભાઃ ।
સન્ગત્ય ભીમસેનસ્તુ તત્રાસ્તે પૃથયા સહ ॥

અથાર્તિજં મહાશબ્દં બ્રાહ્મણસ્ય નિવેશને ।
ભૃશમુત્પતિતં ઘોરં કુન્તી શુશ્રાવ ભારત ॥

રોરુયમાણાંસ્તાન્દૃષ્ટ્વા પરિદેવયતશ્ચ સા ।
કારુણ્યાત્સાધુભાવાચ્ચ કુન્તી રાજન્ન ચક્ષમે ॥

મથ્યમાનેવ દુઃખેન હૃદયેન પૃથા તદા ।
ઉવાચ ભીમં કલ્યાણી કૃપાન્વિતમિદં વચઃ ॥

વસામઃ સુસુખં પુત્ર બ્રાહ્મણસ્ય નિવેશને ।
અજ્ઞાતા ધાર્તરાષ્ટ્રસ્ય સત્કૃતાં વીતમન્યવઃ ॥

સા ચિન્તયે સદા પુત્ર બ્રાહ્મણસ્યાસ્ય કિં ન્વહમ્ ॥
કદા પ્રિયં કરિષ્યામિ યત્કુર્યુરુષિતાઃ સુખમ્ ॥

એતાવાન્પુરુષસ્તાત કૃતં યસ્મિન્ન નશ્યતિ ।
યાવચ્ચ કુર્યાદન્યોઽસ્ય કુર્યાદભ્યધિકં તતઃ ॥

તદિદં બ્રાહ્મણસ્યાસ્ય દુઃખમાપતિતં ધ્રુવમ્ ।
ન તત્ર યદિ સાહાય્યં કુર્યામ સુકૃતં ભવેત્ ॥
ભીમસેન ઉવાચ ।

જ્ઞાયતામસ્ય યદ્દુઃખં યતશ્ચૈવ સમુત્થિતમ્ ।
વિદિત્વા વ્યવસિષ્યામિ યદ્યપિ સ્યાત્સુદુષ્કરમ્ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

એવં તૌ કથયન્તૌ ચ ભૂયઃ સુશ્રુવતુઃ સ્વનમ્ ।
આર્તિજં તસ્ય વિપ્રસ્ય સભાર્યસ્ય વિશામ્પતે ॥

અન્તઃપુરં તતસ્તસ્ય બ્રાહ્મણસ્ય મહાત્મનઃ ।
વિવેશ ત્વરિતા કુન્તી બદ્ધવત્સેવ સૌરભી ॥

તતસ્તં બ્રાહ્મણં તત્ર ભાર્યયા ચ સુતેન ચ ।
દુહિત્રા ચૈવ સહિતં દદર્શ વિકૃતાનનમ્ ॥
બ્રાહ્મણ ઉવાચ ।

ધિગિદં જીવિતં લોકે ગતસારમનર્થકમ્ ।
દુઃખમૂલં પરાધીનં ભૃશમપ્રિયભાગિ ચ ॥

જીવિતે પરમં દુઃખં જીવિતે પરમો જ્વરઃ ।
જીવિતે વર્તમાનસ્ય દ્વન્દ્વાનામાગમો ધ્રુવઃ ॥

આત્મા હ્યેકો હિ ધર્માર્થૌ કામં ચૈવ નિષેવતે ।
એતૈશ્ચ વિપ્રયોગોઽપિ દુઃખં પરમનન્તકમ્ ॥

આહુઃ કેચિત્પરં મોક્ષં સ ચ નાસ્તિ કથઞ્ચન ।
અર્થપ્રાપ્તૌ તુ નરકઃ કૃત્સ્ન એવોપપદ્યતે ॥

અર્થેપ્સુતા પરં દુઃખમર્થપ્રાપ્તૌ તતોઽધિકમ્ ।
જાતસ્નેહસ્ય ચાર્થેષુ વિપ્રયોગે મહત્તરમ્ ॥

યાવન્તો યસ્ય સંયોગા દ્રવ્યૈરિષ્ટૈર્ભવન્ત્યુત ।
તાવન્તોઽસ્ય નિખ્યન્તે હૃદયે શોકશઙ્કવઃ ॥

તદિદં જીવિતં પ્રાપ્ય અલ્પકાલં મહાભયમ્ । ત્યાગો હિ ન મયા પ્રાપ્તો ભાર્યયા સહિતેન ચ ॥

ન હિ યોગં પ્રપશ્યામિ યેન મુચ્યેયમાપદઃ ।
પુત્રદારેણ વા સાર્ધં પ્રાદ્રવેયમનામયમ્ ॥

યતિતં વૈ મયા પૂર્વં વેત્થ બ્રાહ્મણિ તત્તથા ।
ક્ષેમં યતસ્તતો ગન્તું ત્વયા તુ મમ ન શ્રુતમ્ ॥

ઇહ જાતા વિવૃદ્ધાઽસ્મિ પિતા માતા મમેતિ વૈ ।
ઉક્તવત્યસિ દુર્મેધે યાચ્યમાના મયાઽસકૃત્ ॥

સ્વર્ગતોઽપિ પિતા વૃદ્ધસ્તથા માતા ચિરં તવ ।
બન્ધવા ભૂતપૂર્વાશ્ચ તત્ર વાસે તુ કા રતિઃ ॥

ન ભોજનં વિરુદ્ધં સ્યાન્ન સ્ત્રીદેશો નિબન્ધનઃ । સુદૂરમપિ તં દેશં વ્રજેદ્ગરુડહંસવત્ ॥

સોઽયં તે બન્ધુકામાયા અશૃણ્વન્ત્યા વચો મમ ।
બન્ધુપ્રણાશઃ સમ્પ્રાપ્તો ભૃશં દુઃખકરો મમ ॥

અથવા મદ્વિનાશો યં ન હિ શક્ષ્યામિ કઞ્ચન ।
પરિત્યક્તુમહં બન્ધું સ્વયં જીવન્નૃશંસવત્ ॥

સહધર્મચરીં દાન્તાં નિત્યં માતૃસમાં મમ ।
સખાયં વિહિતાં દેવૈર્નિત્યં પરમિકાં ગતિમ્ ॥

પિત્રા માત્રા ચ વિહિતાં સદા ગાર્હસ્થ્યભાગિનીમ્ ।
વરયિત્વા યથાન્યાયં મન્ત્રવત્પરિણીય ચ ॥

કુલીનાં શીલસમ્પન્નામપત્યજનનીમપિ ।
ત્વામહં જીવિતસ્યાર્થે સાધ્વીમનપકારિણીમ્ ॥

પરિત્યક્તું ન શક્ષ્યામિ ભાર્યાં નિત્યમનુવ્રતામ્ ।
કુત એવ પરિત્યક્તું સુતાં શક્ષ્યામ્યહં સ્વયમ્ ॥

બાલામપ્રાપ્તવયસમજાતવ્યઞ્જનાકૃતિમ્ ।
ભર્તુરર્થાય નિક્ષિપ્તાં ન્યાસં ધાત્રા મહાત્મના ॥

યયા દૌહિત્રજાઁલ્લોકાનાશંસે પિતૃભિઃ સહ ।
સ્વયમુત્પાદ્ય તાં બાલાં કથમુત્સ્રષ્ટુમુત્સહે ॥

મન્યન્તે કેચિદધિકં સ્નેહં પુત્રે પિતુર્નરાઃ ।
કન્યાયાં કેચિદપરે મમ તુલ્યાવુભૌ સ્મૃતૌ ॥

યસ્યાં લોકાઃ પ્રસૂતિશ્ચ સ્થિતા નિત્યમથો સુખમ્ ।
અપાપાં તામહં બાલાં કથમુત્સ્રષ્ટુમુત્સહે ॥

કુત એવ પરિત્યક્તું સુતં શક્ષ્યામ્યહં સ્વયમ્ ।
પ્રાર્થયેયં પરાં પ્રીતિં યસ્મિન્સ્વર્ગફલાનિ ચ ॥

યસ્ય જાતસ્ય પિતરો મુખં દૃષ્ટ્વા દિવં ગતાઃ ।
અહં મુક્તઃ પિતૃઋણાદ્યસ્ય જાતસ્ય તેજસા ॥

દયિતં મે કથં બાલમહં ત્યક્તુમિહોત્સહે ।
તમહં જ્યેષ્ઠપુત્રં મે કુલનિર્હારકં વિભુમ્ ॥

મમ પિણ્ડોદકનિધિં કથં ત્યક્ષ્યામિ પુત્રકમ્ ।
ત્યાગોઽયં મમ સમ્પ્રાપ્તો મમન્વા મે સુતસ્ય વા ॥

તવ વા તવ પુત્ર્યા વા અત્ર વાસસ્ય તત્ફલમ્ ।
ન શૃણોષિ વચો મહ્યં તત્ફલં ભુઙ્ક્ષ્વ ભામિનિ ॥

અથવાહં ન શક્ષ્યામિ સ્વયં મર્તું સુતં મમ ।
એકં ત્યક્તું ન શક્નોતિ ભવતીં ચ સુતામપિ ॥

અથ મદ્રક્ષણાર્થં વા ન હિ શક્ષ્યામિ કઞ્ચન ।
પરિત્યક્તુમહં બન્ધું સ્વયં જીવન્નૃશંસવત્ ॥

આત્માનમપિ ચોત્સૃજ્ય ગતે પ્રેતવશં મયિ । ત્યક્તા હ્યેતે મયા વ્યક્તં નેહ શક્ષ્યન્તિ જીવિતુમ્ ॥

એષાં ચાન્યતમત્યાગો નૃશંસો ગર્હિતો બુધૈઃ ।
આત્મત્યાગે કૃતે ચેમે મરિષ્યન્તિ મયા વિના ॥

સ કૃચ્છ્રામહમાપન્નો ન શક્તસ્તર્તુમાપદમ્ । અહો ધિક્કાં ગતિં ત્વદ્ય ગમિષ્યામિ સબાન્ધવઃ ।
સર્વૈઃ સહ મૃતં શ્રેયો ન ચ મે જીવિતું ક્ષમમ્ ॥