Mahabharata · Chapter 1.153

śrutvā pāṇḍusutānvīrānbalodriktānmahaujasaḥ /
dhṛtarāṣṭro mahīpālaścintāmagamadāturaḥ //

tata āhūya mantrajñaṃ rājaśāstrārthavittamam /
kaṇikaṃ mantriṇāṃ śreṣṭhaṃ dhṛtarāṣṭra'bravīdvacaḥ //

utsaktāḥ pāṇḍavā nityaṃ tebhyo'sūye dvijottama / tatra me niścitatamaṃ sandhivigrahakāraṇam /
kaṇika tvaṃ mamācakṣva kariṣye vacanaṃ tava //
vaiśampāyana uvāca /

duryodhano'tha śakuniḥ karṇaduḥśāsanāvapi /
kaṇikaṃ hyupasangṛhya mantriṇaṃ saubalasya ca //

papracchurbharataśreṣṭha pāṇḍavānprati naikadhā /
prabuddhāḥ pāṇḍavā nityaṃ sarve tebhyastrasāmahe //

anūnaṃ sarvapakṣāṇāṃ yadbhavetkṣemakārakam /
bhāradvāja tadācakṣva kariṣyāmaḥ kathaṃ vayam //
vaiśampāyana uvāca /

sa prasannamanāstena paripṛṣṭo dvijottamaḥ /
uvāca vacanaṃ tīkṣṇaṃ rājaśāstrārthadarśanam //
kaṇika uvāca /

śṛṇu rājannidaṃ tatra procyamānaṃ mayānagha /
na me'bhyasūyā kartavyā śrutvaitatkurusattama //

nityamudyatadaṇḍaḥ syānnityaṃ vivṛtapauruṣaḥ /
acchidraśchidradarśī syātpareṣāṃ vivarānugaḥ //

nityamudyatadaṇḍāddhi bhaṛśamudvijate janaḥ /
tasmātsarvāṇi kāryāṇi daṇḍenaiva vidhārayet //

nāsya cchidraṃ paraḥ paśyecchidreṇa paramanviyāt /
gūhetkūrma ivāṅgāni rakṣedvivaramātmanaḥ //

nityaṃ ca brāhmaṇāḥ pūjyā nṛpeṇa hitamicchatā /
sṛṣṭo nṛpo hi viprāmāṃ pālane duṣṭanigrahe //

ubhābyāṃ vardhate dharmo dharmavṛddhyā jitāvubhau /
lokaścāyaṃ paraścaiva tato dharmaṃ samācaret //

kṛtāparādhaṃ puruṣaṃ dṛṣṭvā yaḥ kṣamate nṛpaḥ /
tenāvamānamāpnoti pāpaṃ ceha paratra ca //

yo vibhūtimavāpyoccai rājño vikurute'dhamaḥ /
tamānayitvā hatvā ca dadyāddhīnāya taddhanam //

no ceddhuri niyuktā ye sthāsyanti vaśamātmanaḥ /
rājā niyuñjyātpuruṣānāptāndharmārthakovidān //

ye niyuktāstathā kecidrāṣṭraṃ vā yadi vā puram /
grāmaṃ janapadaṃ vāpi bādheyuryadi vā na vā //

parīkṣaṇārthaṃ visṛjedānatāṃśchannarūpiṇaḥ / parīkṣya pāpakaṃ jahyāddhanamādāya sarvaśaḥ //

nāsamyakkṛtyakārī syādupakramya kadācana /
kaṇṭako hyapi duśchinna āsrāvaṃ janayecciram //

vadhameva praśaṃsanti śatrūṇāmapakāriṇām /
suvidīrṇaṃ suvikrāntaṃ suyuddhaṃ supalāyitam //

āpadyāpadi kāle kurvīta na vicārayet /
nāvajñeyo ripustāta durbalo'pi kathaṃ cana //

alpo'pyagnirvanaṃ kṛtsnaṃ dahatyāśrayasaṃśrayāt /
andhaḥ syādandhavelāyāṃ bādhiryamapi cāśrayet //

kuryāttṛṇamayaṃ cāpaṃ śayīta mṛgaśāyikām /
sāntvādibhirupāyaistu hanyācchatruṃ vaśe sthitaṃ //

dayā na tasminkartavyā śaraṇāgata ityuta /
nirudvigno hi bhavati na hatājjāyate bhayam //

hanyādamitraṃ dānena tathā pūrvāpakāriṇam /
hanyāttrīnpañca sapteti parapakṣasya sarvaśaḥ //

mūlamevāditaśchindyātparapakṣasya nityaśaḥ /
tataḥ sahāyāṃstatpakṣānsarvāṃśca tadanantaram //

chinnamūle hyadhiṣṭhāne sarve tajjīvino hatāḥ /
kathaṃ nu śākhāstiṣṭheraṃśchinnamūle vanaspatau //

ekāgraḥ syādavivṛto nityaṃ vivaradarśakaḥ /
rājannityaṃ sapatneṣu nityodvignaḥ samācaret //

agnyādhānena yajñena kāṣāyeṇa jaṭājinaiḥ /
lokānviśvāsayitvaiva tato lumpedyathā vṛkaḥ //

aṅkuśaṃ śocamityāhurarthānāmupadhāraṇe /
ānāmya phalitāṃ śākhāṃ pakvaṃ pakvaṃ praśātayet //

phalārtho'yaṃ samārambho loke puṃsāṃ vipaścitām /
vahedamitraṃ skandhena yāvatkālasya paryayaḥ //

tataḥ pratyāgate kāle bhindyāddhṛṭamivāśmani /
amitro na vimoktavyaḥ kṛpaṇaṃ bahvapi bruvan //

kṛpā na tasminkartavyā hanyādevāpakāriṇam /
hanyādamitraṃ sāntvena tathā dānena vā punaḥ //

tathaiva bhedadaṇḍābhyāṃ sarvopāyaiḥ praśātayet /
dhṛtarāṣṭra uvāca /
kathaṃ sāntvena dānena bhedairdaṇḍena vā punaḥ //

amitraḥ śakyate hantuṃ tanme brūhi yathātatham /
kaṇika uvāca /
śṛṇu rājanyathā vṛttaṃ vane nivasataḥ purā //

jambukasya mahārāja nītiśāstrārthadarśinaḥ /
atha kaścitkṛtaprajñaḥ śṛgālaḥ svārthapaṇḍitaḥ //

sakhibhirnyavasatsārdhaṃ vyāghrākhuvṛkababhrubhiḥ /
te'paśyanvipine tasminbalinaṃ mṛgayūthapam //

aśaktā grahaṇe tasya tato mantramamantrayan /
jambuka uvāca /
asakṛdyatito hyeṣa hantuṃ vyāghra vane tvayā //

yuvā vai javasampanno buddhiśālī na śakyate /
mūṣiko'sya śayānasya caraṇau bhakṣayatvayam //

athainaṃ bhakṣitaiḥ pādairvyāghro gṛhṇātu vai tataḥ /
tato vai bhakṣayiṣyāmaḥ sarve muditamānasāḥ //

jambukasya tu tadvākyaṃ tathā cakraḥ samāhitāḥ /
mūṣikābhakṣitaiḥ pādairmṛgaṃ vyāghro'vadhīttadā //

dṛṣṭvaivāceṣṭamānaṃ tu bhūmau mṛgakalevaram /
snātvā'gacchata bhadraṃ vorakṣāmītyāha jambukaḥ //

śṛgālavacanātte'pi gatāḥ sarve nadīṃ tataḥ /
sa cintāparamo bhūtvā tasthau tatraiva jambukaḥ //

athājagāma pūrvaṃ tu snātvā vyāghro mahābalaḥ /
dadarśa jambukaṃ caiva cintākulitamānasam //
vyāghra uvāca /

kiṃ śocasi mahāprājña tvaṃ no buddhimatāṃ varaḥ /
aśitvā piśitānyadya vihariṣyāmahe vayam //
jambuka uvāca /

śṛṇu me tvaṃ mahābāho yadvākyaṃ mūṣiko'bravīt /
dhigbalaṃ mṛgarājasya mayādyāyaṃ mṛgo hataḥ //

madbāhubalamāśritya tṛptimadya gamiṣyati /
tasyaivaṃ garjitaṃ śrutvā tato bhakṣyaṃ na rocaye //
vyāghra uvāca /

bravīti yadi sa hyevaṃ kāle hyasmi prabodhitaḥ /
svabāhubalamāśritya haniṣye'haṃ vanecarān //

khādiṣye tatra māṃsāni ityuktvā prasthitovanam /
etasminneva kāle tu mūṣiko'pyājagāma ha //

tamāgatamabhiprekṣya śṛgālo'pyabravīdvacaḥ /
śṛṇu mīṣika bhadraṃ te nakulo yadihābravīt //

mṛgamāṃsaṃ na khādeyaṃ garametanna rocate /
mūṣikaṃ bhakṣayiṣyāmi tadbhavānanumanyatām //

tacchrutvā mūṣiko vākyaṃ santrastaḥ pragato bilam /
tataḥ snātvā sa vai tatra ājagāma vṛko napṛ //

tamāgatamidaṃ vākyamabravījjambukastadā /
mṛgarājo hi sankruddho na te sādhu bhaviṣyati //

sakalatrastvihāyāti kuruṣva yadanantaram /
evaṃ sañcoditastena jambukena tadā vṛkaḥ //

tato'valumpanaṃ kṛtvā prayātaḥ piśitāśanaḥ /
etasminneva kāle tu nakulo'pyājagāma ha //

tamuvāca mahārāja nakulaṃ jambuko vane /
svabāhubalamāśritya nirjitāste'nyato gatāḥ //

mama datvā niyuddhaṃ tvaṃ bhuṅkṣva māṃsaṃ yathepsitam /
nakula uvāca /
mṛgarājo vṛkaścaiva buddhimānapi mūṣikaḥ //

nirjitā yattvayā vīrāstasmādvīrataro bhavān /
na tvayāpyutsahe yoddhumityuktvā so'pyupāgamat //
kaṇika uvāca /

evaṃ teṣu prayāteṣu jambuko hṛṣṭamānasaḥ / khādati sma tadā māṃsamekaḥ sanmantraniścayāt /
evaṃ samācarannityaṃ sukhamedheta bhūpatiḥ //

bhayena bhedayedbhīruṃ śūramañjalikarmaṇā /
lubdhamarthapradānena samaṃ nyūnaṃ tathaujasā //

evaṃ te kathitaṃ rājan śṛṇu cāpyaparaṃ tathā //

putraḥ sakhā vā bhrātā vā pitā vā yadi vā guruḥ /
ripusyāneṣu vartanto hantavyā bhūtimicchatā //

śapathenāpyariṃ hanyādarthadānena vā punaḥ / viṣeṇa māyayā vāpi nopekṣete kathañcana /
ubhau cetsaṃśayopetau śraddhavāṃstatra vardhate //

gurorapyavaliptasya kāryākāryamajānataḥ /
utpathaṃ pratipannasya nyāyyaṃ bhavati śāsanam //

kruddho'pyakruddharūpaḥ syātsmitapūrvābhibhāṣitā / na cainaṃ krodhasandīptaṃ vidyātkaścitkathañcana /
na cāpyanyamapadhvaṃsetkadācitkopasaṃyutaḥ //

prahariṣyanpriyaṃ brūyātpraharannapi bhārata /
prahṛtya ca priyaṃ brūyācchocanniva rudanniva //

āśvāsayeccāpi paraṃ sāntvadharmārthavṛttibhiḥ /
atha taṃ praharetkāle tathā vicalitaṃ pathi //

api ghorāparādhasya dharmamāśritya tiṣṭhataḥ /
sa hi pracchādyate doṣaḥ śailo meghairivāsitaiḥ //

yaḥ syādanuprāptavadhastasyāgāraṃ pradīpayet /
adhanānnāstikāṃścorānviṣakarmasu yojayet //

pratyutthānāsanādyena sampradānena kenacit /
ativiśrabdhaghātī syāttīkṣṇandaṣṭro nimagnakaḥ //

aśaṅkitebhyaḥ śaṅketa śaṅkitebhyaśca sarvaśaḥ /
aśaṅkyādbhayamutpannamapi mūlaṃ nikṛntati //

na viśvasedaviśvaste viśvaste nātiviśvaset /
viśvāsādbhayamutpannaṃ mūlānyapi nikṛntati //

cāraḥ suvihitaḥ kārya ātmanaśca parasya vā /
pāṣaṇḍāṃstāpasādīṃśca pararāṣṭreṣu yojayet //

udyāneṣu vihāreṣu devatāyataneṣu ca /
pānāgāreṣu rathyāsu sarvatīrtheṣu cāpyatha //

catvareṣu ca kūpeṣu parvateṣu vaneṣu ca /
samavāyeṣu sarveṣu saritsu ca vicārayet //

vācā bhṛśaṃ vinītaḥ syāddhṛdayena tathā kṣuraḥ /
smitapūrvābhibhāṣī syātsṛṣṭo raudrasya karmaṇaḥ //

añjaliḥ śapathaḥ sāntvaṃ śirasā pādavandanam /
āśākaraṇamityevaṃ kartavyaṃ bhūtimicchatā //

supuṣpitaḥ syādaphalaḥ phalavānsyāddurāruhaḥ /
āmaḥ syātpakvasaṅkāśo naca jīryeta karhicit //

trivarge trividhā pīḍā hyanubandhāstathaiva ca /
anubandhāḥ śubhā jñeyāḥ pīḍāstu parivarjayet //

dharmaṃ vicarataḥ pīḍā sāpi dvābhyāṃ niyacchati /
arthaṃ cāpyarthalubdhasya kāmaṃ cātipravartinaḥ //

agarvitātmā yuktaśca sāntvayukto'nasūyitā /
avekṣitārthaḥ śuddhātmā mantrayīta dvijaiḥ sahā //

karmaṇā yena kenaiva mṛdunā dāruṇena ca /
uddhareddīnamātmānaṃ samartho dharmamācaret //

na saṃśayamanāruhya naro bhadrāṇi paśyati /
saṃśayaṃ punarāruhya yadi jīvati paśyati //

yasya buddhiḥ paribhavettamatītena sāntvayet /
anāgatena durbuddhiṃ pratyutpannena paṇḍitam //

yo'riṇā saha sandhāya śayīta kṛtakṛtyavat /
sa vṛkṣāgre yathā suptaḥ patitaḥ pratibudhyate //

mantrasaṃvaraṇe yatnaḥ sadā kāryo'nasūyatā /
ākāramabhirakṣeta cāreṇāpyanupālitaḥ //

na rātrau mantrayedvidvānna ca kaiścidupāsitaḥ /
prāsādāgre śilāgre vā viśāle vijanepi vā //

samantāttatra paśyadbhiḥ sahāptaireva mantrayet /
naiva saṃveśayettatra mantraveśmani śārikām //

śukānvā śārikā vāpi bālamūrkhajaḍānapi /
praviṣṭānapi nirvāsya mantrayeddhārmikairdvijaiḥ //

nītijñairnyāyaśāstrajñairitihāse suniṣṭhitaiḥ /
rakṣāṃ mantrasya niśchidrāṃ mantrānte niścayetsvayam //

vīropavarṇitāttasmāddharmārthābhyāmathātmanā /
ekena vātha vipreṇa jñātabuddhirviniścayet //

tṛtīyena na cānyena vrajenniścayamātmavān /
ṣaṭkarṇaśchidyate mantra iti nītiṣu paṭhyate //

niḥsṛto nāśayenmantro hastaprāptāmapi śriyam / svamataṃ ca pareṣāṃ ca vicārya ca punaḥpunaḥ /
guṇavadvākyamādadyānnaiva tṛpyedvicakṣaṇaḥ //

nācchitvā paramarmāṇi nākṛtvā karma dāruṇam /
nāhatvā matsyaghātīva prāpnoti mahatīṃ śriyam //

karśitaṃ vyādhitaṃ klinnamapānīyamaghāsakam /
pariviśvastamandaṃ ca prahartavyamarerbalam //

nārthiko'rthinamabhyeti kṛtārthe nāsti saṅgatam /
tasmātsarvāṇi sādhyāni sāvaśeṣāṇi kārayet //

sangrahe vigrahe caiva yatnaḥ kāryo'nasūyatā /
utsāhaścāpi yatnena kartavyo bhūtimicchatā //

nāsya kṛtyāni budhyeranmitrāṇi ripavastathā /
ārabdhānyeva paśyeransuparyavasitānyapi //

bhītavatsaṃvidhātavyaṃ yāvadbhayamanāgatam /
āgataṃ tu bhayaṃ dṛṣṭvā prahartavyamabhītavat //

daivenopahataṃ śatrumanugṛhṇāti yo naraḥ /
sa mṛtyumupagṛhṇāti garbhamaśvatarī yathā //

anāgataṃ hi budhyeta yacca kāryaṃ puraḥ sthitam /
na tu buddhikṣayātkiñcidatikrāmetprayojanam //

utsāhaścāpi yatnena kartavyo bhūtimicchatā / vibhajya deśakālau ca daivaṃ dharmādayastrayaḥ /
naiḥśreyasau tu tau jñeyau deśakālāviti sthitiḥ //

tālavatkurute mūlaṃ bālaḥ śatrurupekṣitaḥ /
gahane'gnirivotsṛṣṭaḥ kṣipraṃ sañjāyate mahān //

agnistokamivātmānaṃ sandhukṣayati yo naraḥ /
sa vardhamāno grasate mahāntamapi sañcayam //

ādāveva dadānīti priyaṃ brūyānnirarthakam //

āśāṃ kālavatīṃ kuryātkālaṃ vighnena yojayet /
vighnaṃ nimittato brūyānnimittaṃ vā'pi hetutaḥ //

kṣuro bhūtvā haretprāṇānniśitaḥ kālasādhanaḥ /
praticchanno lomahārī dviṣatāṃ parikartanaḥ //

pāṇḍaveṣu yathānyāyamanyeṣu ca kurūdvaha /
vartamāno na majjestvaṃ tathā kṛtyaṃ samācara //

sarvakalyāṇasampanno viśiṣṭa iti niścayaḥ /
tasmāttvaṃ pāṇḍuputrebhyo rakṣātmānaṃ narādhipa //

bhrātṛvyā balavantaste pāṇḍuputrā narādhipa /
paścāttāpo yathā na syāttathā nītirvidhīyatām //
vaiśampāyana uvāca /

evamuktvā sampratasthe kaṇikaḥ svagṛhaṃ tataḥ /
dhṛtarāṣṭro'pi kauravyaḥ śokārtaḥ samapadyata //