Mahabharata · Chapter 1.114

punarbharatavaṃśasya hetuṃ santānavṛddhaye /
vakṣyāmi niyataṃ mātastanme nigadataḥ śṛṇu //

brāhmaṇo guṇavānkaściddhanenopanimantryatām /
vicitravīryakṣetreṣu yaḥ samutpādayetprajāḥ //
vaiśampāyana uvāca /

bhīṣmasya tu vacaḥ śrutvā dharmahetvarthasaṃhitam /
mātā satyavatī bhīṣmaṃ punarevābhyabhāṣata //

aucathyamadhikṛtyedamaṅgaṃ ca yadudāhṛtam /
paurāṇī śrutirityeṣā prāptakālamidaṃ kuru //

tvaṃ hi putra kulasyāsya jyeṣṭhaḥ śreṣṭhaśca bhārata /
yathā ca te piturvākyaṃ mama kāryaṃ tathā'nagha //

mama putrastava bhrātā yavīyānsupriyaśca te /
bāla eva gataḥ svargaṃ bhārato bharatarṣabha //

ime mahiṣyau tasyeha kāśirājasute ubhe /
rūpayauvanasampanne putrakāme ca bhārata //

dharmyametatparaṃ jñātvā santānāya kulasya ca /
ābhyāṃ mama niyogāttu dharmaṃ caritumarhasi //
bhīṣma uvāca /

asaṃśayaṃ paro dharmastvayāḥ mātaḥ prakīrtitaḥ /
tvamapyetāṃ pratijñāṃ tu vettha yā mayi vartate //

amaratvasya vā hetostrailokyasadanasya vā /
utsṛjeyamahaṃ prāṇānna tu satyaṃ kathañcana //
satyavatyuvāca /

jānāmi tvayi dharmajña satyaṃ satyaparākrama /
icchaṃstvamiha lokāṃstrīnsṛjeranyānarindama //

yathā tu naḥ kulaṃ caiva dharmaśca na parābhavet /
suhṛdaśca prahṛṣṭāḥ syustathā tvaṃ kartumarhasi //
bhīṣma uvāca /

tvameva kulavṛddhāsi gauravaṃ tu paraṃ tvayi /
sopāyaṃ kulasantāne vaktumarhasi naḥ param //

striyo hi paramaṃ guhyaṃ dhārayanti sadā kule /
puruṣāṃścaiva māyābhirbahvībhirupagṛhṇate //

sā satyavati sampaśya dharmaṃ satyaparāyaṇe / yathā na jahyāṃ satyaṃ ca na sīdecca kulaṃ hi naḥ //
vaiśampāyana uvāca /

tataḥ satyavatī bhīṣmaṃ vācā saṃsajjamānayā /
vihasantīva savrīḍamidaṃ vacanamabravīt //

satyametanmahābāho yathā vadasi bhārata /
viśvāsātte pravakṣyāmi santānāya kulasya naḥ //

na te śakyamanākhyātumāpaddharmaṃ tathāvidham /
tvameva naḥ kule dharmastvaṃ satyaṃ tvaṃ parā gatiḥ //

yattvaṃ vakṣyasi tatkāryamasmābhiriti me matiḥ / tasmānniśamya satyaṃ me kuruṣva yadanantaram /
śṛṇu bhīṣma vaco mahyaṃ dharmārthasahitaṃ hitam //

na ca visrambhakathitaṃ bhavānsūcitumarhati /
yastu rājā vasurnāma śrutaste bharatarṣabha //

tasya śuklādahaṃ matsyā dhṛtā kukṣau purā kila /
mātaraṃ me jalāddhṛtvā dāśaḥ paramadharmavit //

māṃ tu svagṛhamānīya duhitṛtve'bhyakalpayat / dharmayuktaḥ sa dharmeṇa pitā cāsīttato mama //

dharmayuktasya dharmārthaṃ piturāsīttarī mama /
sā kadācidahaṃ tatra gatā prathamayauvanam //

atha dharmavidāṃ śreṣṭhaḥ paramarṣiḥ parāśaraḥ /
ājagāma tarīṃ dhīmāṃstariṣyanyamunāṃ nadīm //

sa tāryamāṇo yamunāṃ māmupetyābravīttadā / sāntvapūrvaṃ muniśreṣṭhaḥ kāmārto madhuraṃ vacaḥ /
uktvā janma kulaṃ mahyaṃ nāsi dāśasuteti ca //

tamahaṃ śāpabhītā ca piturbhītā ca bhārata /
varairasulabhairuktā na pratyākhyātumutsahe //

prekṣya tāṃstu mahābhāgānpārāvāre ṛṣīnsthitān /
yamunātīravinyastānpradīptāniva pāvakān //

purastādaruṇaścaiva taruṇaḥ samprakāśate /
yenaiṣā tāmravastreva dyauḥ kṛtā pravijṛmbhitā //

uktamātro mayā tatra nīhāramasṛjatprabhuḥ / parāśaraḥ satyadhṛtirdvīpe ca yamunāmbhasi //

abhibhūya sa māṃ bālāṃ tejasā vaśamānayat /
tamasā lokamāvṛtya naugatāmeva bhārata //

matsyagandho mahānāsītpurā mama jugupsitaḥ /
tamapāsya śubhaṃ gandhamimaṃ prādātsa me muniḥ //

tato māmāha sa munirgarbhamutsṛjya māmakam /
dvope'syā eva saritaḥ kanyaiva tvaṃ bhaviṣyasi //

kanyātvaṃ ca dadau prītaḥ punarvidvāṃstapodhanaḥ /
tasya vīryamahaṃ dṛṣṭvā tathā yuktaṃ mahātmanaḥ //

vismitā vyathitā caiva prādāmātmānameva ca / tatastadā mahātmā sa kanyāyāṃ mayi bhārata /
prahṛṣṭo'janayatputraṃ dvīpa eva parāśaraḥ //

pārāśaryo mahāyogī sa babhūva mahānṛṣiḥ /
kanyāputro mama purā dvaipāyana iti śrutaḥ //

yo vyasya vedāṃścaturastapasā bhagavānṛṣiḥ /
loke vyāsatvamāpede kārṣṇyātkṛṣṇatvameva ca //

satyavādī śamaparastapasvī dagdhakilbiṣaḥ /
sadyotpannaḥ sa tu mahānsaha pitrā tato gataḥ //

sa niyukto mayā vyaktaṃ tvayā cāpratimadyutiḥ /
bhrātuḥ kṣetreṣu kalyāṇamapatyaṃ janayiṣyati //

sa hi māmuktavāṃstatra smareḥ kṛcchreṣu māmiti /
taṃ smariṣye mahābāho yadi bhīṣma tvamicchasi //

tava hyanumate bhīṣma niyataṃ sa mahātapāḥ /
vicitravīryakṣetreṣu putrānutpādayiṣyati //
vaiśampāyana uvāca /

maharṣeḥ kīrtane tasya bhīṣmaḥ prāñjalirabravīt / deśakālau ca jānāsi kriyatāmarthasiddhaye /
dharmamarthaṃ ca kāmaṃ ca trīnetānyonupaśyati //

arthamarthānubandhaṃ ca dharmaṃ dharmānubandhanam /
kāmaṃ kāmānubandhaṃ ca viparītānpṛthakpṛthak //

yo vicintya dhiyā dhīro vyavasyati sa buddhimān /
tadidaṃ dharmayuktaṃ ca hitaṃ caiva kulasya naḥ //

uktaṃ bhavatyā yacchreyastanmahyaṃ rocate bhṛśam /
vaiśampāyana uvāca /
tatastasminpratijñāte bhīṣmeṇa kurunandana //

kṛṣṇadvaipāyanaṃ kālī cintayāmāsa vai munim /
sa vedānvibruvandhīmānmāturvijñāya cintitam //

prādurbabhūvāviditaḥ kṣaṇena kurunandana /
tasmai pūjāṃ tataḥ kṛtvā sutāya vidhipūrvakam //

pariṣvajya ca bāhubhyāṃ prasravairabhyaṣiñcata /
mumoca bāṣpaṃ dāśeyī putraṃ dṛṣṭvā cirasya tu //

tāmadbhiḥ pariṣicyārtāṃ maharṣirabhivādya ca /
mātaraṃ pūrvajaḥ putro vyāso vacanamabravīt //

bhavatyā yadabhipretaṃ tadahaṃ kartumāgataḥ /
śādhi māṃ dharmatattvajñe karavāṇi priyaṃ tava //

tasmai pūjāṃ tato'kārṣītpurodhāḥ paramarṣaye /
sa ca tāṃ pratijagrāha vidhimanmantrapūrvakam //

pūjito mantrapūrvaṃ tu vidhivatprītimāpa saḥ /
tamāsanagataṃ mātā pṛṣṭvā kuśalamavyayam //

satyavatyatha vīkṣyainamuvācedamanantaram /
mātāpitroḥ prajāyante putrāḥ sādhāraṇāḥ kave //

teṣāṃ pitā yathā svīmī tathā mātā na saṃśayaḥ /
vidhānavihitaḥ sa tvaṃ yathā me prathamaḥ sutaḥ //

vicitravīryo brahmarṣe tathā me'varajaḥ sutaḥ /
yathaiva pitṛto bhīṣmastathā tvamapi mātṛtaḥ //

bhrātā vicitravīryasya yathā vā putra manyase /
ayaṃ śāntanavaḥ satyaṃ pālayansatyavikramaḥ //

buddhiṃ na kurute'patye tathā rājyā'nuśāsane /
sa tvaṃ vyapekṣayā bhrātuḥ santānāya kulasya ca //

bhīṣmasya cāsya vacanānniyogācca mamānagha /
anukrośācca bhūtānāṃ sarveṣāṃ rakṣaṇāya ca //

ānṛśaṃsyācca yadbrūyāṃ tacchrutvā kartumarhasi /
yavīyasasva bhrāturbhārye surasutopame //

rūpayauvanasampanne putrakāme ca dharmataḥ /
tayorutpādayāpatyaṃ samartho hyasi putraka //

anurūpaṃ kulasyāsya santatyāḥ prasavasya ca /
vyāsa uvāca /
vettha dharmaṃ satyavati paraṃ cāparameva ca //

tathā tava mahāprājñe dharme praṇihitā matiḥ /
tasmādahaṃ tvanniyogāddharmamuddiśya kāraṇam //

īpsitaṃ te kariṣyāmi dṛṣṭaṃ hyetatsanātanam /
bhrātuḥ putrānpradāsyāmi mitrāvaruṇayoḥ samān //

vrataṃ caretāṃ te devyau nirdiṣṭamiha yanmayā /
saṃvatsaraṃ yathānyāyaṃ tataḥ śuddhe bhaviṣyataḥ //

nahi māmavratopetā upeyātkācidaṅganā /
satyavatyuvāca /
sadyo yathā prapadyete devyau garbhaṃ tathā kuru //

arājakeṣu rāṣṭreṣu prajā'nāthā vinaśyati /
naśyanti ca kriyāḥ sarvā nāsti vṛṣṭirna devatā //

kathaṃ cārājakaṃ rāṣṭraṃ śakyaṃ dhārayituṃ prabho /
tasmādgarbhaṃ samādhatsva bhīṣmaḥ saṃvardhayiṣyati //
vyāsa uvāca /

yadi putraḥ pradātavyo mayā bhrāturakālikaḥ /
virūpatāṃ me sahatāṃ tayoretatparaṃ vratam //

yadi me sahate gandhaṃ rūpaṃ veṣaṃ tathā vapuḥ /
adyaiva garbhaṃ kausalyā viśiṣṭaṃ pratipadyatām //

tasyāpi ca śataṃ putrā bhavitāro na saṃśayaḥ / goptāraḥ kuruvaṃśasya bhavatyāḥ śokanāśanāḥ //
vaiśampāyana uvāca /

evamuktvā mahātejā vyāsaḥ satyavatīṃ tadā /
śayane sā ca kausalyā śucivastrā hyalaṅkṛtā //

samāgamanamākāṅkṣediti so'ntarhito muniḥ /
tato'bhigamya sā devī snuṣāṃ rahasi sangatām //

dharmyamarthasamāyuktamuvāca vacanaṃ hitam /
kausalye dharmatantraṃ tvāṃ yadbravīmi nibodha tat //

bharatānāṃ samucchedo vyaktaṃ madbhāgyasankṣayāt /
vyathitāṃ māṃ ca samprekṣya pitṛvaṃśaṃ ca pīḍitam //

bhīṣmo buddhimadānmahyaṃ kulasyāsya vivṛddhaye /
sā ca buddhistvayyadhīnā putri prāpaya māṃ tathā //

naṣṭaṃ ca bhārataṃ vaṃśaṃ punareva samuddhaṟa /
putraṃ janaya suśroṇi devarājasamaprabham //

sa hi rājyadhuraṃ gurvīmudvakṣyati kulasya naḥ / evamuktvā tu sā devī snuṣāṃ satyavatī tadā //

sā dharmato'nunīyaināṃ kathañciddharmacāriṇīm /
bhojayāmāsa viprāṃśca devarṣīnatithīṃstathā //