મહાભારત · અધ્યાય 1.114

પુનર્ભરતવંશસ્ય હેતું સન્તાનવૃદ્ધયે ।
વક્ષ્યામિ નિયતં માતસ્તન્મે નિગદતઃ શૃણુ ॥

બ્રાહ્મણો ગુણવાન્કશ્ચિદ્ધનેનોપનિમન્ત્ર્યતામ્ ।
વિચિત્રવીર્યક્ષેત્રેષુ યઃ સમુત્પાદયેત્પ્રજાઃ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

ભીષ્મસ્ય તુ વચઃ શ્રુત્વા ધર્મહેત્વર્થસંહિતમ્ ।
માતા સત્યવતી ભીષ્મં પુનરેવાભ્યભાષત ॥

ઔચથ્યમધિકૃત્યેદમઙ્ગં ચ યદુદાહૃતમ્ ।
પૌરાણી શ્રુતિરિત્યેષા પ્રાપ્તકાલમિદં કુરુ ॥

ત્વં હિ પુત્ર કુલસ્યાસ્ય જ્યેષ્ઠઃ શ્રેષ્ઠશ્ચ ભારત ।
યથા ચ તે પિતુર્વાક્યં મમ કાર્યં તથાઽનઘ ॥

મમ પુત્રસ્તવ ભ્રાતા યવીયાન્સુપ્રિયશ્ચ તે ।
બાલ એવ ગતઃ સ્વર્ગં ભારતો ભરતર્ષભ ॥

ઇમે મહિષ્યૌ તસ્યેહ કાશિરાજસુતે ઉભે ।
રૂપયૌવનસમ્પન્ને પુત્રકામે ચ ભારત ॥

ધર્મ્યમેતત્પરં જ્ઞાત્વા સન્તાનાય કુલસ્ય ચ ।
આભ્યાં મમ નિયોગાત્તુ ધર્મં ચરિતુમર્હસિ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

અસંશયં પરો ધર્મસ્ત્વયાઃ માતઃ પ્રકીર્તિતઃ ।
ત્વમપ્યેતાં પ્રતિજ્ઞાં તુ વેત્થ યા મયિ વર્તતે ॥

અમરત્વસ્ય વા હેતોસ્ત્રૈલોક્યસદનસ્ય વા ।
ઉત્સૃજેયમહં પ્રાણાન્ન તુ સત્યં કથઞ્ચન ॥
સત્યવત્યુવાચ ।

જાનામિ ત્વયિ ધર્મજ્ઞ સત્યં સત્યપરાક્રમ ।
ઇચ્છંસ્ત્વમિહ લોકાંસ્ત્રીન્સૃજેરન્યાનરિન્દમ ॥

યથા તુ નઃ કુલં ચૈવ ધર્મશ્ચ ન પરાભવેત્ ।
સુહૃદશ્ચ પ્રહૃષ્ટાઃ સ્યુસ્તથા ત્વં કર્તુમર્હસિ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

ત્વમેવ કુલવૃદ્ધાસિ ગૌરવં તુ પરં ત્વયિ ।
સોપાયં કુલસન્તાને વક્તુમર્હસિ નઃ પરમ્ ॥

સ્ત્રિયો હિ પરમં ગુહ્યં ધારયન્તિ સદા કુલે ।
પુરુષાંશ્ચૈવ માયાભિર્બહ્વીભિરુપગૃહ્ણતે ॥

સા સત્યવતિ સમ્પશ્ય ધર્મં સત્યપરાયણે । યથા ન જહ્યાં સત્યં ચ ન સીદેચ્ચ કુલં હિ નઃ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

તતઃ સત્યવતી ભીષ્મં વાચા સંસજ્જમાનયા ।
વિહસન્તીવ સવ્રીડમિદં વચનમબ્રવીત્ ॥

સત્યમેતન્મહાબાહો યથા વદસિ ભારત ।
વિશ્વાસાત્તે પ્રવક્ષ્યામિ સન્તાનાય કુલસ્ય નઃ ॥

ન તે શક્યમનાખ્યાતુમાપદ્ધર્મં તથાવિધમ્ ।
ત્વમેવ નઃ કુલે ધર્મસ્ત્વં સત્યં ત્વં પરા ગતિઃ ॥

યત્ત્વં વક્ષ્યસિ તત્કાર્યમસ્માભિરિતિ મે મતિઃ । તસ્માન્નિશમ્ય સત્યં મે કુરુષ્વ યદનન્તરમ્ ।
શૃણુ ભીષ્મ વચો મહ્યં ધર્માર્થસહિતં હિતમ્ ॥

ન ચ વિસ્રમ્ભકથિતં ભવાન્સૂચિતુમર્હતિ ।
યસ્તુ રાજા વસુર્નામ શ્રુતસ્તે ભરતર્ષભ ॥

તસ્ય શુક્લાદહં મત્સ્યા ધૃતા કુક્ષૌ પુરા કિલ ।
માતરં મે જલાદ્ધૃત્વા દાશઃ પરમધર્મવિત્ ॥

માં તુ સ્વગૃહમાનીય દુહિતૃત્વેઽભ્યકલ્પયત્ । ધર્મયુક્તઃ સ ધર્મેણ પિતા ચાસીત્તતો મમ ॥

ધર્મયુક્તસ્ય ધર્માર્થં પિતુરાસીત્તરી મમ ।
સા કદાચિદહં તત્ર ગતા પ્રથમયૌવનમ્ ॥

અથ ધર્મવિદાં શ્રેષ્ઠઃ પરમર્ષિઃ પરાશરઃ ।
આજગામ તરીં ધીમાંસ્તરિષ્યન્યમુનાં નદીમ્ ॥

સ તાર્યમાણો યમુનાં મામુપેત્યાબ્રવીત્તદા । સાન્ત્વપૂર્વં મુનિશ્રેષ્ઠઃ કામાર્તો મધુરં વચઃ ।
ઉક્ત્વા જન્મ કુલં મહ્યં નાસિ દાશસુતેતિ ચ ॥

તમહં શાપભીતા ચ પિતુર્ભીતા ચ ભારત ।
વરૈરસુલભૈરુક્તા ન પ્રત્યાખ્યાતુમુત્સહે ॥

પ્રેક્ષ્ય તાંસ્તુ મહાભાગાન્પારાવારે ઋષીન્સ્થિતાન્ ।
યમુનાતીરવિન્યસ્તાન્પ્રદીપ્તાનિવ પાવકાન્ ॥

પુરસ્તાદરુણશ્ચૈવ તરુણઃ સમ્પ્રકાશતે ।
યેનૈષા તામ્રવસ્ત્રેવ દ્યૌઃ કૃતા પ્રવિજૃમ્ભિતા ॥

ઉક્તમાત્રો મયા તત્ર નીહારમસૃજત્પ્રભુઃ । પરાશરઃ સત્યધૃતિર્દ્વીપે ચ યમુનામ્ભસિ ॥

અભિભૂય સ માં બાલાં તેજસા વશમાનયત્ ।
તમસા લોકમાવૃત્ય નૌગતામેવ ભારત ॥

મત્સ્યગન્ધો મહાનાસીત્પુરા મમ જુગુપ્સિતઃ ।
તમપાસ્ય શુભં ગન્ધમિમં પ્રાદાત્સ મે મુનિઃ ॥

તતો મામાહ સ મુનિર્ગર્ભમુત્સૃજ્ય મામકમ્ ।
દ્વોપેઽસ્યા એવ સરિતઃ કન્યૈવ ત્વં ભવિષ્યસિ ॥

કન્યાત્વં ચ દદૌ પ્રીતઃ પુનર્વિદ્વાંસ્તપોધનઃ ।
તસ્ય વીર્યમહં દૃષ્ટ્વા તથા યુક્તં મહાત્મનઃ ॥

વિસ્મિતા વ્યથિતા ચૈવ પ્રાદામાત્માનમેવ ચ । તતસ્તદા મહાત્મા સ કન્યાયાં મયિ ભારત ।
પ્રહૃષ્ટોઽજનયત્પુત્રં દ્વીપ એવ પરાશરઃ ॥

પારાશર્યો મહાયોગી સ બભૂવ મહાનૃષિઃ ।
કન્યાપુત્રો મમ પુરા દ્વૈપાયન ઇતિ શ્રુતઃ ॥

યો વ્યસ્ય વેદાંશ્ચતુરસ્તપસા ભગવાનૃષિઃ ।
લોકે વ્યાસત્વમાપેદે કાર્ષ્ણ્યાત્કૃષ્ણત્વમેવ ચ ॥

સત્યવાદી શમપરસ્તપસ્વી દગ્ધકિલ્બિષઃ ।
સદ્યોત્પન્નઃ સ તુ મહાન્સહ પિત્રા તતો ગતઃ ॥

સ નિયુક્તો મયા વ્યક્તં ત્વયા ચાપ્રતિમદ્યુતિઃ ।
ભ્રાતુઃ ક્ષેત્રેષુ કલ્યાણમપત્યં જનયિષ્યતિ ॥

સ હિ મામુક્તવાંસ્તત્ર સ્મરેઃ કૃચ્છ્રેષુ મામિતિ ।
તં સ્મરિષ્યે મહાબાહો યદિ ભીષ્મ ત્વમિચ્છસિ ॥

તવ હ્યનુમતે ભીષ્મ નિયતં સ મહાતપાઃ ।
વિચિત્રવીર્યક્ષેત્રેષુ પુત્રાનુત્પાદયિષ્યતિ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

મહર્ષેઃ કીર્તને તસ્ય ભીષ્મઃ પ્રાઞ્જલિરબ્રવીત્ । દેશકાલૌ ચ જાનાસિ ક્રિયતામર્થસિદ્ધયે ।
ધર્મમર્થં ચ કામં ચ ત્રીનેતાન્યોનુપશ્યતિ ॥

અર્થમર્થાનુબન્ધં ચ ધર્મં ધર્માનુબન્ધનમ્ ।
કામં કામાનુબન્ધં ચ વિપરીતાન્પૃથક્પૃથક્ ॥

યો વિચિન્ત્ય ધિયા ધીરો વ્યવસ્યતિ સ બુદ્ધિમાન્ ।
તદિદં ધર્મયુક્તં ચ હિતં ચૈવ કુલસ્ય નઃ ॥

ઉક્તં ભવત્યા યચ્છ્રેયસ્તન્મહ્યં રોચતે ભૃશમ્ ।
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।
તતસ્તસ્મિન્પ્રતિજ્ઞાતે ભીષ્મેણ કુરુનન્દન ॥

કૃષ્ણદ્વૈપાયનં કાલી ચિન્તયામાસ વૈ મુનિમ્ ।
સ વેદાન્વિબ્રુવન્ધીમાન્માતુર્વિજ્ઞાય ચિન્તિતમ્ ॥

પ્રાદુર્બભૂવાવિદિતઃ ક્ષણેન કુરુનન્દન ।
તસ્મૈ પૂજાં તતઃ કૃત્વા સુતાય વિધિપૂર્વકમ્ ॥

પરિષ્વજ્ય ચ બાહુભ્યાં પ્રસ્રવૈરભ્યષિઞ્ચત ।
મુમોચ બાષ્પં દાશેયી પુત્રં દૃષ્ટ્વા ચિરસ્ય તુ ॥

તામદ્ભિઃ પરિષિચ્યાર્તાં મહર્ષિરભિવાદ્ય ચ ।
માતરં પૂર્વજઃ પુત્રો વ્યાસો વચનમબ્રવીત્ ॥

ભવત્યા યદભિપ્રેતં તદહં કર્તુમાગતઃ ।
શાધિ માં ધર્મતત્ત્વજ્ઞે કરવાણિ પ્રિયં તવ ॥

તસ્મૈ પૂજાં તતોઽકાર્ષીત્પુરોધાઃ પરમર્ષયે ।
સ ચ તાં પ્રતિજગ્રાહ વિધિમન્મન્ત્રપૂર્વકમ્ ॥

પૂજિતો મન્ત્રપૂર્વં તુ વિધિવત્પ્રીતિમાપ સઃ ।
તમાસનગતં માતા પૃષ્ટ્વા કુશલમવ્યયમ્ ॥

સત્યવત્યથ વીક્ષ્યૈનમુવાચેદમનન્તરમ્ ।
માતાપિત્રોઃ પ્રજાયન્તે પુત્રાઃ સાધારણાઃ કવે ॥

તેષાં પિતા યથા સ્વીમી તથા માતા ન સંશયઃ ।
વિધાનવિહિતઃ સ ત્વં યથા મે પ્રથમઃ સુતઃ ॥

વિચિત્રવીર્યો બ્રહ્મર્ષે તથા મેઽવરજઃ સુતઃ ।
યથૈવ પિતૃતો ભીષ્મસ્તથા ત્વમપિ માતૃતઃ ॥

ભ્રાતા વિચિત્રવીર્યસ્ય યથા વા પુત્ર મન્યસે ।
અયં શાન્તનવઃ સત્યં પાલયન્સત્યવિક્રમઃ ॥

બુદ્ધિં ન કુરુતેઽપત્યે તથા રાજ્યાઽનુશાસને ।
સ ત્વં વ્યપેક્ષયા ભ્રાતુઃ સન્તાનાય કુલસ્ય ચ ॥

ભીષ્મસ્ય ચાસ્ય વચનાન્નિયોગાચ્ચ મમાનઘ ।
અનુક્રોશાચ્ચ ભૂતાનાં સર્વેષાં રક્ષણાય ચ ॥

આનૃશંસ્યાચ્ચ યદ્બ્રૂયાં તચ્છ્રુત્વા કર્તુમર્હસિ ।
યવીયસસ્વ ભ્રાતુર્ભાર્યે સુરસુતોપમે ॥

રૂપયૌવનસમ્પન્ને પુત્રકામે ચ ધર્મતઃ ।
તયોરુત્પાદયાપત્યં સમર્થો હ્યસિ પુત્રક ॥

અનુરૂપં કુલસ્યાસ્ય સન્તત્યાઃ પ્રસવસ્ય ચ ।
વ્યાસ ઉવાચ ।
વેત્થ ધર્મં સત્યવતિ પરં ચાપરમેવ ચ ॥

તથા તવ મહાપ્રાજ્ઞે ધર્મે પ્રણિહિતા મતિઃ ।
તસ્માદહં ત્વન્નિયોગાદ્ધર્મમુદ્દિશ્ય કારણમ્ ॥

ઈપ્સિતં તે કરિષ્યામિ દૃષ્ટં હ્યેતત્સનાતનમ્ ।
ભ્રાતુઃ પુત્રાન્પ્રદાસ્યામિ મિત્રાવરુણયોઃ સમાન્ ॥

વ્રતં ચરેતાં તે દેવ્યૌ નિર્દિષ્ટમિહ યન્મયા ।
સંવત્સરં યથાન્યાયં તતઃ શુદ્ધે ભવિષ્યતઃ ॥

નહિ મામવ્રતોપેતા ઉપેયાત્કાચિદઙ્ગના ।
સત્યવત્યુવાચ ।
સદ્યો યથા પ્રપદ્યેતે દેવ્યૌ ગર્ભં તથા કુરુ ॥

અરાજકેષુ રાષ્ટ્રેષુ પ્રજાઽનાથા વિનશ્યતિ ।
નશ્યન્તિ ચ ક્રિયાઃ સર્વા નાસ્તિ વૃષ્ટિર્ન દેવતા ॥

કથં ચારાજકં રાષ્ટ્રં શક્યં ધારયિતું પ્રભો ।
તસ્માદ્ગર્ભં સમાધત્સ્વ ભીષ્મઃ સંવર્ધયિષ્યતિ ॥
વ્યાસ ઉવાચ ।

યદિ પુત્રઃ પ્રદાતવ્યો મયા ભ્રાતુરકાલિકઃ ।
વિરૂપતાં મે સહતાં તયોરેતત્પરં વ્રતમ્ ॥

યદિ મે સહતે ગન્ધં રૂપં વેષં તથા વપુઃ ।
અદ્યૈવ ગર્ભં કૌસલ્યા વિશિષ્ટં પ્રતિપદ્યતામ્ ॥

તસ્યાપિ ચ શતં પુત્રા ભવિતારો ન સંશયઃ । ગોપ્તારઃ કુરુવંશસ્ય ભવત્યાઃ શોકનાશનાઃ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

એવમુક્ત્વા મહાતેજા વ્યાસઃ સત્યવતીં તદા ।
શયને સા ચ કૌસલ્યા શુચિવસ્ત્રા હ્યલઙ્કૃતા ॥

સમાગમનમાકાઙ્ક્ષેદિતિ સોઽન્તર્હિતો મુનિઃ ।
તતોઽભિગમ્ય સા દેવી સ્નુષાં રહસિ સન્ગતામ્ ॥

ધર્મ્યમર્થસમાયુક્તમુવાચ વચનં હિતમ્ ।
કૌસલ્યે ધર્મતન્ત્રં ત્વાં યદ્બ્રવીમિ નિબોધ તત્ ॥

ભરતાનાં સમુચ્છેદો વ્યક્તં મદ્ભાગ્યસન્ક્ષયાત્ ।
વ્યથિતાં માં ચ સમ્પ્રેક્ષ્ય પિતૃવંશં ચ પીડિતમ્ ॥

ભીષ્મો બુદ્ધિમદાન્મહ્યં કુલસ્યાસ્ય વિવૃદ્ધયે ।
સા ચ બુદ્ધિસ્ત્વય્યધીના પુત્રિ પ્રાપય માં તથા ॥

નષ્ટં ચ ભારતં વંશં પુનરેવ સમુદ્ધṟઅ ।
પુત્રં જનય સુશ્રોણિ દેવરાજસમપ્રભમ્ ॥

સ હિ રાજ્યધુરં ગુર્વીમુદ્વક્ષ્યતિ કુલસ્ય નઃ । એવમુક્ત્વા તુ સા દેવી સ્નુષાં સત્યવતી તદા ॥

સા ધર્મતોઽનુનીયૈનાં કથઞ્ચિદ્ધર્મચારિણીમ્ ।
ભોજયામાસ વિપ્રાંશ્ચ દેવર્ષીનતિથીંસ્તથા ॥