Mahabharata · Chapter 1.107

sa rājā śāntanurdhīmāndevarājarṣisatkṛtaḥ /
dharmātmā sarvalokeṣu satyavāgiti viśrutaḥ //

śāntanoḥ kīrtayiṣyāmi sarvāneva guṇānaham / damo dānaṃ kṣamā buddhirhrīrdhṛtisteja uttamam /
nityānyāsanmahāsatve śāntanau puruṣarṣabhe //

evaṃ sa guṇasampanno dharmārthakuśalo nṛpaḥ /
āsīdbharatavaṃśasya goptā sarvajanasya ca //

kambugrīvaḥ pṛthuvyaṃso mattavāraṇavikramaḥ /
anvitaḥ paripūrṇārthaiḥ sarvairnṛpatilakṣaṇaiḥ //

tasya kīrtimato vṛttamavekṣya satataṃ narāḥ /
dharma eva paraḥ kāmādarthācceti vyavasthitaḥ //

evamāsīnmahāsatvaḥ śāntanurbharatarṣabha /
na cāsya sadṛśaḥ kaściddharmataḥ pārthivo'bhavat //

vartamānaṃ hi dharmeṣu sarvadharmabhṛtāṃ varam /
taṃ mahīpā mahīpālaṃ rājarājye'bhyaṣecayan //

vītaśokabhayābādhāḥ sukhasvapnanibodhanāḥ /
patiṃ bhāratagoptāraṃ samapadyanta bhūmipāḥ //

tena kīrtimatā śiṣṭāḥ śakrapratimatejasā /
yajñadānakriyāśīlāḥ samapadyanta bhūmipāḥ //

śāntanupramukhairgupte loke nṛpatibhistadā /
niyamātsarvavarṇānāṃ dharmottaramavartata //

brahma paryacaratkṣatraṃ viśaḥ kṣatramanuvratāḥ /
brahmakṣatrānuraktāśca śūdrāḥ paryacaranviśaḥ //

sa hāstinapure ramye kurūṇāṃ puṭabhedane /
vasansāgaraparyantāmanvaśāsadvasundharām //

sa devarājasadṛśo dharmajñaḥ satyavāgṛjuḥ /
dānadharmatapoyogācchriyā paramayā yutaḥ //

arāgadveṣasaṃyuktaḥ somavatpriyadarśanaḥ // tejasā sūryakalpo'bhūdvāyuvegasamo jave /
antakapratimaḥ kope kṣamayā pṛthivīsamaḥ //

vadhaḥ paśuvarāhāṇāṃ tathaiva mṛgapakṣiṇām /
śāntanau pṛthivīpāle nāvartata tathā nṛpa //

brahmadharmottare rājye śāntanurvinayātmavān /
samaṃ śaśāsa bhūtāni kāmarāgavivarjitaḥ //

cakoranetrastāmrāsyaḥ siṃharṣabhagatiryuvā / guṇairanupamairyuktaḥ samastairābhigāmikaiḥ /
gambhīraḥ satvasampannaḥ pūrṇacandranibhānanaḥ //

devarṣipitṛyajñārthamārabhyanta tadā kriyāḥ /
na cādharmeṇa keṣāñcitprāṇināmabhavadvadhaḥ //

asukhānāmanāthānāṃ tiryagyoniṣu vartatām /
sa eva rājā sarveṣāṃ bhūtānāmabhavatpitā //

tasminkurupatiśreṣṭhe rājarājeśvare sati /
śritā vāgabhavatsatyaṃ dānadharmāśritaṃ manaḥ //

yajñārthaṃ paśavaḥ sṛṣṭāḥ santānārthaṃ ca maithunam / sa samāḥ ṣoḍaśāṣṭau ca catasro'ṣṭau tathā'parāḥ /
ratimaprāpnuvanstrīṣu babhūva vanagocaraḥ //

tathārūpastathācārastathāvṛttastathāśrutaḥ /
gāṅgeyastasya putro'bhūnnāmnā devavrato vasuḥ //

sarvāstreṣu sa niṣṇātaḥ pārthiveṣvitareṣu ca /
mahābalo mahāsatvo mahāvīryo mahārathaḥ //

sa kadācinmṛgaṃ viddhvā gaṅgāmanusarannadīm /
bhāgīrathīmalpajalāṃ śāntanurdṛṣṭavānnṛpaḥ //

tāṃ dṛṣṭvā cintayāmāsa śāntanuḥ puruṣarṣabhaḥ /
syandate kiṃ nviyaṃ nādya saricchreṣṭhā yathā purā //

tato nimittamanvicchandadarśa sa mahāmanāḥ /
kumāraṃ rūpasampannaṃ bṛhantaṃ cārudarśanam //

divyamastraṃ vikurvāṇaṃ yathā devaṃ purandaram /
kṛtsnāṃ gaṅgāṃ samāvṛtya śaraistīkṣṇairavasthitam //

tāṃ śarairācitāṃ dṛṣṭvā nadīṃ gaṅgāṃ tadantike /
abhavadvismito rājā dṛṣṭvā karmātimānuṣam //

jātamātraṃ purā dṛṣṭaṃ taṃ putraṃ śāntanustadā /
nopalebhe smṛtiṃ dhīmānabhijñātuṃ tamātmajam //

sa tu taṃ pitaraṃ dṛṣṭvā mohayāmāsa māyayā /
sammohya tu tataḥ kṣipraṃ tatraivāntaradhīyata //

tadadbutaṃ tato dṛṣṭvā tatra rājā sa śāntanuḥ /
saṅkamānaḥ sutaṃ gaṅgāmabravīddarśayeti ha //

darśayāmāsa taṃ gaṅgā bibhratī rūpamuttamam /
gṛhītvā dakṣiṇe pāṇau taṃ kumāramalaṅkṛtam //

alaṅkṛtāmābharaṇairvirajombaradhāriṇīm /
dṛṣṭapūrvāmapi sa tāṃ nābhyajānātsa śāntanuḥ //
gaṅgovāca /

yaṃ putramaṣṭamaṃ rājaṃstvaṃ purā mayyavindathāḥ /
sa cāyaṃ puruṣavyāghra sarvāstravidanuttamaḥ //

gṛhāṇemaṃ mahārāja mayā saṃvardhitaṃ sutam /
ādāya puruṣavyāghra nayasvainaṃ gṛhaṃ vibho //

vedānadhijage sāṅgānvasiṣṭhādeṣa vīryavān /
kṛtāstraḥ parameṣvāso devarājasamo yudhi //

surāṇāṃ sammato nityamasurāṇāṃ ca bhārata /
uśā veda yacchāstramayaṃ tadveda sarvaśaḥ //

tathaivāṅgirasaḥ putraḥ surasuranamaskṛtaḥ /
yadveda śāstraṃ taccāpi kṛtsnamasminpratiṣṭhitam //

tava putre mahābāhau sāṅgopāṅgaṃ mahātmani /
ṛṣiḥ parairanādhṛṣyo jāmadagnyaḥ pratāpavān //

yadastraṃ veda rābhaśca tadetasminpratiṣṭhitam /
maheṣvāsamimaṃ rājanrājadharmārthakovidam //

mayā dattaṃ nijaṃ putraṃ vīraṃ vīra gṛhaṃ naya /
vaiśampāyana uvāca /
ityuktvā sā mahābhāgā tatraivāntaradhīyata /
tayaivaṃ samanujñātaḥ putramādāya śāntanuḥ //

bhrājamānaṃ yathā'dityamāyayau svapuraṃ prati /
pauravastu purīṃ gatvā purandarapuropamām //

sarvakāmasamṛddhārthaṃ mene sotmānamātmanā /
pauraveṣu tataḥ putraṃ rājyārthamabhayapradam //

guṇavantaṃ mahātmānaṃ yauvarājye'bhyaṣecayat /
pauravāñśāntanoḥ putraḥ pitaraṃ ca mahāyaśāḥ //

rāṣṭraṃ ca rañjayāmāsa vṛttena bharatarṣabha /
sa tathā saha putreṇa ramamāṇo mahīpatiḥ //

vartayāmāsa varṣāṇi catvāryamitavikramaḥ /
sa kadācidvanaṃ yāto yamunāmabhito nadīm //

mahīpatiranirdeśyamājighradgandhamuttamam /
tasya prabhavamanvicchanvicacāra samantataḥ //

sa dadarśa tadā kanyāṃ dāśānāṃ devarūpiṇīm /
tāmapṛcchatsa dṛṣṭvaiva kanyāmasitalocanām //

kasya tvamasi kā cāsi kiṃ ca bhīru cikīrṣasi /
sā'bravīddāśakanyā'smi dharmārthaṃ vāhaye tarim //

piturniyogādbhadraṃ te dāśarājño mahātmanaḥ /
rūpamādhuryagandhaistāṃ saṃyuktāṃ devarūpiṇīm //

samīkṣya rājā dāśeyīṃ kāmayāmāsa śāntanuḥ /
sa gatvā pitaraṃ tasyā varayāmāsa tāṃ tadā //

paryapṛcchattatastasyāḥ pitaraṃ sotmakāraṇāt /
sa ca taṃ pratyuvācedaṃ dāśarājo mahīpatim //

jātamātraiva me deyā varāya varavarṇinī /
hṛdi kāmastu me kaścittaṃ nibodha janeśvara //

yadīmāṃ dharmapatnīṃ tvaṃ mattaḥ prārthayase'nagha /
satyavāgasi satyena samayaṃ kuru me tataḥ //

samayena pradadyāṃ te kanyāmahamimāṃ nṛpa /
na hi me tvatsamaḥ kaścidvaro jātu bhaviṣyati //
śāntanuruvāca /

śrutvā tava varaṃ dāśa vyavasyeyamahaṃ tava /
dātavyaṃ cetpradāsyāmi na tvadeyaṃ kathañcana //
dāśa uvāca /

asyāṃ jāyeta yaḥ putraḥ sa rājā pṛthivīpate /
tvadūrdhvamabhiṣektavyo nānyaḥ kaścana pārthiva //
vaiśampāyana uvāca /

nākāmayata taṃ dātuṃ varaṃ dāśāya śāntanuḥ /
śarīrajena tīvreṇa dahyamāno'pi bhārata //

sa cintayanneva tadā dāśakanyāṃ mahīpatiḥ /
pratyayāddhāstinapuraṃ kāmopahatacetanaḥ //

tataḥ kadācicchocantaṃ śāntanuṃ dhyānamāsthitam /
putro devavrato'bhyetya pitaraṃ vākyamabravīt //

sarvato bhavataḥ kṣemaṃ vidheyāḥ sarvapārthivāḥ /
tatkimarthamihābhīkṣṇaṃ pariśocasi duḥkhitaḥ //

dhyāyanniva ca māṃ rājannābhibhāṣasi kiñcana /
na cāśvena viniryāsi vivarṇo hariṇaḥ kṛśaḥ //

vyādhimicchāmi te jñātuṃ pratikuryāṃ hi tatra vai /
vaiśampāyana uvāca /
sa taṃ kāmamavācyaṃ vai dāśakanyāṃ pratīdṛśam //

vivartuṃ nāśakattasmai pitā putrasya śāntanuḥ / evamuktaḥ sa putreṇa śāntanuḥ pratyabhāṣata //

asaṃśayaṃ dhyānaparo yathā vatsa tathā śṛṇu /
apatyaṃ nastvamevaikaḥ kule mahati bhārata //

śastranityaśca satataṃ pauruṣe paryavasthitaḥ /
anityatāṃ ca lokānāmanuśocāmi putraka //

kathañcittava gāṅgeya vipattau nāsti naḥ kulam /
asaṃśayaṃ tvamevaikaḥ śatādapi varaḥ sutaḥ //

na cāpyahaṃ vṛthā bhūyo dārānkartumihotsahe /
santānasyāvināśāya kāmaye bhadramastu te //

anapatyataikaputratvamityāhurdharmavādinaḥ / cakṣurekaṃ ca putraśca asti nāsti ca bhārata /
cakṣurnāśe tanornāśaḥ putranāśe kulakṣayaḥ //

agnihotraṃ trayī vidyā yajñāśca sahadakṣiṇāḥ /
sarvāṇyetānyapatyasya kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm //

evametanmanuṣyeṣu tacca sarvaṃ prajāsviti /
yadapatyaṃ mahāprājña tatra me nāsti saṃśayaḥ //

apatyenānṛṇo loke pitṝṇāṃ nāsti saṃśayaḥ / eṣā trayī purāṇānāṃ devatānāṃ ca śāśvatī //

apatyaṃ karma vidyā ca trīṇi jyotīṃṣi bhārata //

tvaṃ ca śūraḥ sadā'marṣī śastranityaśca bhārata /
nānyatra yuddhāttasmātte nidhanaṃ vidyate kvacit //

so'smi saṃśayamāpannastvayi śānte kathaṃ bhavet /
iti te kāraṇaṃ tāta duḥkhasyoktamaśeṣataḥ //
vaiśampāyana uvāca /

tatastatkāraṇaṃ rājño jñātvā sarvamaśeṣataḥ /
devavrato mahābuddhiḥ prajñayā cānvacintayat //

apatyaphalasaṃyuktametacchrutvā piturvacaḥ /
sūtaṃ bhūyo'pi santapta āhvayāmāsa vai pituḥ //

sūtastu kurumukhyasya upayātastadājñayā /
tamuvāca mahāprājño bhīṣmo vai sārathiṃ pituḥ //

tvaṃ sārathe piturmahyaṃ sakhāsi rathadhūrgataḥ /
api jānāsi yadi vai kasyāṃ bhāvo nṛpasya tu //

tadācakṣva bhavānpṛṣṭaḥ kariṣye na tadanyathā /
sūta uvāca /
dāśakanyā kuruśreṣṭha tatra bhāvaḥ piturgataḥ //

vṛtaḥ sa naradevena tadā vacanamabravīt /
yo'syāṃ pumānbhavejjātaḥ sa rājā tvadanantaram //

nākāmayata taṃ dātuṃ pitā tava varaṃ tadā /
sa cāpi niścayastasya na ca dadyāṃ tato'nyathā //

etatte kathitaṃ vīra kuruṣva yadanantaram /
vaiśampāyana uvāca /
tataḥ sa piturājñāya mataṃ samyagavekṣya ca /
jñātvā ca mānasaṃ putraḥ prayayau yamunāṃ prati //

kṣatriyaiḥ saha dharmātmā purāṇairdharmacāribhiḥ /
uccaiśśravasamāgamya kanyāṃ vavre pituḥ svayam //

taṃ dāśaḥ pratijagrāha vidhivatpratipūjya ca /
abravīccainamāsīnaṃ rājasaṃsadi bhārata //

rājyaśulkā pradātavyā kanyeyaṃ yācatāṃ vara / apatyaṃ yadbhavedasyāḥ sa rājā'stu pituḥ param //

tvamevātra mahābāho śāntanorvaṃśavardhanaḥ /
putraḥ śastrabhṛtāṃ śreṣṭhaḥ kiṃ nu vakṣyāmi te vacaḥ //

kumārikāyāḥ śulkārthaṃ kiñcidvakṣyāmi bhārata / kohi sambandhakhaṃ ślāghyamīpsitaṃ yaunamīdṛśam /
atikrāmanna tapyeta sākṣādapi śatakratuḥ //

apatyaṃ caitadāryasya yo yuṣmākaṃ samo guṇaiḥ /
yasya śukrātsatyavatī sambhūtā varavarṇinī //

tena me bahuśastāta pitā te parikīrtitaḥ /
arhaḥ satyavatīṃ voḍhuṃ dharmajñaḥ sa narādhipaḥ //

iyaṃ satyavatī devī pitaraṃ te'bravīttathā /
arthitaścāpirājarṣiḥ pratyākhyātaḥ purā mayā //

kanyāpitṛtvātkiñcittu vakṣyāmi tvāṃ narādhipa /
balavatsapatnatāmatra doṣaṃ paśyāmi kevalam //

bhūyāṃsaṃ tvayi paśyāmi taddoṣamaparājita / yasya hi tvaṃ sapatnaḥ syā gandharvasyāsurasya vā //

na sa jātu ciraṃ jīvettvayi kruddhe parantapa /
etāvānatra doṣo hi nānyaḥ kaścana pārthiva //

etajjānīhi bhadraṃ te dānādāne parantapa //
vaiśampāyana uvāca /

evamuktastu gāṅgeyastadyuktaṃ pratyabhāṣata /
śṛṇvatāṃ bhūmipālānāṃ piturarthāya bhārata //

idaṃ vacanamādhatsva nāsti vaktāsya matsamaḥ /
anyo jāto na janitā na ca kaścana samprati //

evametatkariṣyāmi yathā tvamanubhāṣase /
yo'syāṃ janiṣyate putraḥ sa no rājā bhaviṣyati //

ityuktaḥ punareva sma taṃ dāśaḥ pratyabhāṣata /
cikīrṣurduṣkaraṃ karma rājyārthe bharatarṣabha //

tvameva nāthaḥ samprāptaḥ śāntanoramitadyute /
kanyāyāścaiva dharmātmanprabhurdānāya ceśvaraḥ //

idaṃ tu vacanaṃ saumya kāryaṃ caiva nibodha me /
kaumārikāṇāṃ śīlena vakṣyāmyahamarindama //

yattvayā satyavatyarthe satyadharmaparāyaṇa /
rājamadhye pratijñātamanurūpaṃ tavaiva tat //

nānyathā tanmahābāho saṃśayo'tra na kaścana /
tavāpatyaṃ bhavedyattu tatra naḥ saṃśayo mahān //
vaiśampāyana uvāca /

tasyaitanmatamājñāya satyadharmaparāyaṇaḥ /
pratyajānāttadā rājanpituḥ priyacikīrṣayā //
gāṅgeya uvāca /

uccaiśśravaḥ samādhatsva pratijñāṃ janasaṃsadi /
ṛṣayo vātha vā devā bhūtānyantarhitāni ca //

yāni yānīha śṛṇvantu nāsti vaktāsya matsamaḥ / dāśarāja nibodhedaṃ vacanaṃ me nṛpottama //

śṛṇvatāṃ bhūmipālānāṃ yadbravīmi pituḥ kṛte /
rājyaṃ tāvatpūrvameva mayā tyaktaṃ narādhipāḥ //

apatyahetorapi ca kariṣye'dya viniścayam /
adyaprabhṛti me dāśa brahmacaryaṃ bhaviṣyati //

aputrasyāpi me lokā bhaviṣyantyakṣayā divi /
na hi janmaprabhṛtyuktaṃ mayā kiñcidihānṛtam //

yāvatprāṇā dhriyante vai mama dehaṃ samāśritāḥ /
tāvanna janayiṣyāmi pitre kanyāṃ prayaccha me //

parityajāmyahaṃ rājyaṃ maithunaṃ cāpi sarvaśaḥ / ūrdhvaretā bhaviṣyāmi dāśa satyaṃ bravīmi te //
vaiśampāyana uvāca /

tasya tadvacanaṃ śrutvā samprahṛṣṭatanūruhaḥ /
dadānītyeva taṃ dāśo dharmātmā pratyabhāṣata //

tatontarikṣe'psaraso devāḥ sarṣigaṇāstadā / taddṛṣṭā duṣkaraṃ karma praśaśaṃsuśca pārthivāḥ //

abhyavarṣanta kusumairbhīṣmo'yamiti cābruvan /
tataḥ sa piturarthāya tāmuvāca yaśasvinīm //

adhiroha rathaṃ mātargacchāvaḥ svagṛhāniti /
evamuktvā tu bhīṣmastāṃ rathamāropya bhāminīṃ //

āgamya hāstinapuraṃ śāntanoḥ sannyavedayat /
tasya tadduṣkaraṃ karma praśaśaṃsurnārādhipāḥ //

sametāśca pṛthakcaiva bhīṣmoyamiti cābruvan /
tacchrutvā duṣkaraṃ karma kṛtaṃ bhīṣmeṇa śāntanuḥ //

babhūva duḥkhito rājā cirarātrāya bhārata / sa tena karmaṇā sūnoḥ prītastasmai varaṃ dadau //

svacchandamaraṇaṃ tuṣṭo dadau tasmai mahātmane /
na te mṛtyuḥ prabhavitā yāvajjīvitumicchasi //

tvatto hyanujñāṃ samprāpya mṛtyuḥ prabhavitā'nagha //