Lalitavistara · Chapter 24

evaṃ khalu bhaumā devā bodhimaṇḍaniṣaṇṇaṃ tathāgatamabhiṣṭatyaikānte tasthuḥ prāñjalayastathāgataṃ namasyantaḥ //
// iti śrīlalitavistare saṃstavaparivarto nāma trayoviṃśatitamo 'dhyāyaḥ //
START Parivarta 24
trapuṣabhallikaparivartaścaturviṃśaḥ /
iti hi bhikṣavo 'bhisaṃbuddhastathāgato devairabhiṣṭūyamānaḥ paryaṅkamabhindannanimiṣanayano drumarājaṃ prekṣate sma / dhyānaprītyāhāraḥ sukhapratisaṃvedī saptarātraṃ bodhivṛkṣamūle 'bhināmayati sma //
atha saptāhe 'tikrānte kāmāvacarā devaputrā daśagandhodakakumbhasahasrāṇi parigṛhya yena tathāgatastenopasaṃkrāmanti sma / rūpāvacarā api devaputrā daśagandhodakakumbhasahasrāṇi parigṛhya yena tathāgastenopasaṃkrāmanti sma / upasaṃkramya bodhivṛkṣaṃ tathāgataṃ ca gandhodakena snāpayanti sma / gaṇanāsamatikrāntāśca devanāgayakṣagandharvāsuragaruḍakinnaramahoragāstena tathāgatakāyapatitena gandhodakena svakasvakān kāyānupalimpanti sma / anuttarāyāṃ ca samyaksaṃbodhau cittānyutpādayāmāsuḥ / svabhavane praviṣṭā api ca te devaputrādayo 'virahitā abhūvaṃstena gandhodakagandhena, na cāsmai gandhāya spṛhāmutpādayāmāsuḥ / tenaiva ca prītiprāmodyena tathāgatagauravamanasikāranirjātenāvaivartikā abhūvannanuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ //
atha khalu bhikṣavaḥ samantakusumo nāma devaputrastasyāmeva parṣadi saṃnipatito 'bhūt / sa tathāgatasya caraṇayornipatya prāñjalistathāgatametadavocat - ko nāmāyaṃ bhagavan samādhiryena samādhinā samanvāgatastathāgataḥ saptarātraṃ viharatyabhinnaparyaṅkaḥ? evamukto bhikṣavastathāgatastaṃ devaputrametadavocat - prītyāhāravyūho nāma devaputra ayaṃ samādhiryena samādhinā samanvāgatastathāgataḥ saptarātraṃ vyāhārṣīdabhinnaparyaṅkaḥ //
atha khalu bhikṣavaḥ samantakusumo devaputrastathāgataṃ gāthābhirabhyastāvīt -
rathacaraṇanicitacaraṇā daśaśataarajalajakamaladalatejā /
suramukuṭaghṛṣṭacaraṇā vande caraṇau śirighanasya

abhivandya sugatacaraṇau pramuditacittastadā sa suraputraḥ /
idamavaci vimatiharaṇaṃ praśāntakaraṇaṃ naramarūṇām

śākyakulanandijananā antakarā rāgadoṣamohānām /
pramlānaantakaraṇā vinehi kāṅkṣāṃ naramarūṇām

kiṃ kāraṇaṃ daśabalā buddhvā sarvajñatāmaparimāṇām /
saptāhaṃ mahimaṇḍe jinā na bhindanti paryaṅkam

kiṃ tu khalu paśyamānaḥ saptāhaṃ animeṣeṇa narasiṃhā /
prekṣasi viśuddhacakṣo vikasitaśatapatratulyākṣaḥ

kiṃ tu bhavateṣa praṇidhī utāhu sarveṣa vādisiṃhānām /
yena drumarājamūle paryaṅka na bhindi saptāham

sādhu samaśuddhadantā sugandhagandhāmukhaṃ daśabalasya /
pravada vacanaṃ avitathaṃ kuruṣva prītiṃ naramarūṇām

tamuvāca candravacanaḥ śṛṇuṣva me bhāṣato amaraputra /
asya praśnasyāhaṃ kiṃcinmātraṃ pravakṣyāmi

rājā yadvadyasminnabhiṣikto bhavati jñātisaṃghena /
saptāhu taṃ pradeśaṃ na jahāti hi dharmatā rājñām

evameva daśabalā api abhiṣiktā bhonti yada praṇidhipūrṇāḥ /
saptāhu dharaṇimaṇḍe jinā na bhindanti paryaṅkam

śūro yathārisaṃghāṃ nirīkṣate nirjitāṃ niravaśeṣāṃ /
buddhā pi bodhimaṇḍe kleśāṃ nihatāṃ nirīkṣante

iha te kāmakrodhā mohaprabhāvā jagatparinikāśāḥ /
sāhoḍhā iva caurā vināśitā ye niravaśeṣāḥ

iha me hatāna vividhā mānavidhāmanyunā puraniketāḥ /
sarvāśravā prahīnā jñānaṃ cāgraṃ samotpannam

iha sā akāryakartrī bhavatṛṣṇā cāriṇī tathāvidyā /
sānuśayamūlajātā paṭunā jñānāgninā dagdhā

iha sā ahaṃ mameti ca kalipāśu durānugāḍhalitamūlā /
nīvaraṇakaṭhinagranthi chinnā me jñānaśastreṇa

iha te ciraṃ samāyata ullāpanakā vināśaparyantāḥ /
skandhāḥ sopādānā jñānena mayā parijñātāḥ

iha te dvayasaṃmohā mithyāgrāhā mahānarakaniṣṭhāḥ /
maya uddhṛtā aśeṣā bhūyaśca na jātu jñāsyante

iha nīvaraṇavanārī dagdhā me kuśalamūlatejena /
caturaśca viparyāsā nirdagdha mayā niravaśeṣāḥ

iha sā vitarkamālā saṃjñāsūtreṣu granthitā nipathī //
vinivartitā aśeṣā bodhyaṅgavicitramālābhiḥ

durgāni pañcaṣaṣṭi mohānī triṃśatiṃ ca malināni /
catvāriṃśadaghāni chinnā me 'smiṃ dharaṇimaṇḍe

ṣoḍaśa asaṃvṛtāni aṣṭādaśa dhātavaśca mahimaṇḍe /
kṛcchrāṇi pañcaviṃśati chinnāni mayehasaṃsthena

viṃśati rajastarāṇi aṣṭāviṃśati jagasya vitrāsāḥ /
iha me samatikrāntā vīryabalaparākramaṃ karitvā

tatha buddhanarditānī pañcaśatāsmiṃ mayā samanubuddhā /
paripurṇaśatasahasraṃ dharmāna mayā samanubuddham

iha me 'nuśaya aśeṣā aṣṭānavatiḥ samūlaparyantāḥ /
paryutthānakisalayā nirdagdhā jñānatejena

kāṅkṣā vimatisamudayā dṛṣṭījaḍajantitā aśubhamūlā /
tṛṣṇānadī trivegā praśoṣitā jñānasūryeṇa

kuhanalapanaprahāṇaṃ māyāmātsaryadoṣaīrṣyādyam /
iha te kleśāraṇyaṃ chinnaṃ vinayāgninā dagdham

iha te vivādamūlā ākarṣaṇadurgatīṣu viṣamāsu /
āryāpavādavacanā jñānavaravirecanairvāntā

iha ruditakranditānāṃ śocitaparidevitāna paryantam /
prāptaṃ mayā hyaśeṣaṃ jñānaguṇasamādhimāgamya

oghā ayogagranthāḥ śokāḥ śalyā madapramādāśca /
vijitā mayeha sarve satyanayasamādhimāgamya

iha maya kileśagahanā saṃkalpavirūḍhamūla bhavavṛkṣāḥ /
smṛtiparaśunā aśeṣā chinnā jñānāgninā dagdhā

iha so mayā hyatibalo asmiṃ mārastrilokavaśavartī /
jñānāsinā śaṭhātmā hato yathendreṇa daityendraḥ

iha jālinī aśeṣā ṣaḍviṃśaticāriṇī dharaṇimaṇḍe /
prajñāsinā balavatā chittvā jñānāgninā dagdhā

iha te mūlakleśāḥ sānuśayā duḥkhaśokasaṃbhūtāḥ /
maya udghṛtā aśeṣā prajñābalalāṅgalamukhena

iha me prajñācakṣurviśodhitaṃ prakṛtiśuddhasattvānām /
jñānāñjanena mahatā mohapaṭalavistaraṃ bhinnam

iha dhātubhūta caturo madamakaraviloḍitā vipulatṛṣṇāḥ /
smṛtiśamathabhāskarāṃśau viśoṣitā me bhavasamudrāḥ

iha viṣayakāṣṭhanicayo vitarkasāmo mahāmadanavahniḥ /
nirvāpito 'tidīpto vimokṣarasaśītatoyena

iha me anuśayapaṭalā āsvādataḍidvitarkanirghoṣāḥ /
vīryabalapavanavegairvidhūya vilayaṃ samupanītā

iha me hato hyaśeṣaścittacariripurbhavānugatavairī /
prajñāsinā balavatā smṛtivimalasamādhimāgamya

iha sā dhvajāgradhārī hastyaśvarathocchritā vikṛtarūpā /
namucibalavīryasenā maitrīmāgamya vidhvastā

iha pañcaguṇasamṛddhāḥ ṣaḍindriyahayā sadā madonmattāḥ /
baddhā mayā hyaśeṣāḥ samādhisaśubhaṃ samāgamya

iha anunayapratighānāṃ kalahavivādaprahāṇaparyantaḥ /
prāpto mayā hyaśeṣo apratihatasamādhimāgamya

iha mamiyitā ca sarve ādhyātmikabāhirā parikṣīṇā /
kalpitavikalpitāni ca śūnyamiti samādhimāgamya

iha lālayitā sarve martyā divyā bhavāgraparyantāḥ /
tyaktā mayā hyaśeṣā āgamya samādhimanivartam

sarvabhavabandhanāni ca muktāni mayeha tāni sarvāṇi /
prajñābalena nikhilā trividhamiha vimokṣamāgamya

iha hetudarśanādvai jitā mayā hetukāstrayaḥ /
saṃjñā nityānitye saṃjñā sukhaduḥkha cātmani ca

iha me karmavidhānā samudayamuditā ṣaḍāyatanamūlā /
chinnā drumendramūle sarvānityaprahāreṇa

iha mohatamaḥ kaluṣaṃ duṣṭīkṛta darparoṣasaṃkīrṇam /
bhittvā kṣatre sucirāndhakāraṃ prabhāsitaṃ jñānasūryeṇa

iha rāgamadanamakaraṃ tṛṣṇormijalaṃ kudṛṣṭisaṃgrāham /
saṃsārasāgaramahaṃ saṃtīrṇo vīryabalanāvā

iha tanmayānubuddhaṃ yadbuddho rāgadveṣamohāṃśca /
pradahati cittavitarkāṃ davāgnipatitāniva pataṅgāṃ

iha ahu ciraprayāto hyaparimita kalpakoṭinayutāni /
saṃsārapathā kliṣṭo viśrāṃto naṣṭasaṃtāpaḥ

iha tanmayānubuddhaṃ sarvaparapravādibhiryadaprāptam /
amṛtaṃ lokahitārthaṃ jarāmaraṇaśokaduḥkhāntam

yatra skandhairduḥkhaṃ āyatanaiḥ tṛṣṇasaṃbhavaṃ duḥkham /
bhūyo na codbhaviṣyati abhayapuramihābhyupagato 'smi

iha te mayānubuddhā ripavo adhyātmikā mahākṛtsnāḥ /
baddhā ca saṃpradagdhāḥ kṛtāśca me puna bhavaniketāḥ

iha tanmayānubuddhaṃ yasyārthe kalpakoṭinayutāni /
tyaktā samāṃsanayanā ratnāni bahūnyamṛtahetoḥ

iha tanmayānubuddhaṃ yadbuddhaṃ prāktanairjinairaparimāṇaiḥ /
yasya madhurābhiramyaḥ śabdo lokeṣu vikhyātaḥ

iha tanmayānubuddhaṃ pratītyasamudāgataṃ jagacchūnyam /
cittekṣaṇe 'nuyātaṃ marīcigandharvapuratulyam

iha me tatkhalu śuddhaṃ varanayanaṃ yena (loka) dhātavaḥ sarvāṃ /
paśyāmi pāṇimadhye nyastāni yathā drumaphalāni

pūrvenivāsasmaraṇaṃ tisro vidyā mayeha saṃprāptāḥ /
aparimitakalpanayutā smarāmi svapnādiva vibuddhaḥ

yairādīpta suranarā viparītavisaṃjñino viparyastāḥ /
so 'pi ca tathā avitathā iha maya pīto hyamṛtamaṇḍaḥ

yasyārthāya daśabalā maitrī bhāventi sarvasattveṣu /
maitrībalena jitvā pīto me 'sminnamṛtamaṇḍaḥ

yasyārthāya daśabalāḥ karuṇā bhāventi sarvasattveṣu /
karuṇābalena jitvā pīto me 'sminnamṛtamaṇḍaḥ

yasyārthāya daśabalā muditā bhāventi sarvasattveṣu /
muditābalena jitvā pīto me 'sminnamṛtamaṇḍaḥ

yasyārthāya daśabalā upekṣa bhāventi kalpanayutāni /
tamupekṣabalairjitvā pīto me 'sminnamṛtamaṇḍaḥ

yatpītaṃ ca daśabalairgaṅgānadīvālikābahutarebhiḥ /
prāgjinasiṃhaiḥ pūrve iha me pīto hyamṛtamaṇḍaḥ

yā bhāṣitā ca vāgme mārasyehāgatasya sasainyasya /
bhetsyāmi na paryaṅkaṃ aprāpya jarāmaraṇapāram

bhinnā mayā hyavidyā dīptena jñānakaṭhinavajreṇa /
prāptaṃ ca daśabalatvaṃ tasmātprabhinadmi paryaṅkam

prāptaṃ mayārahatvaṃ kṣīṇā me āśravā niravaśeṣāḥ /
bhagnā ca namucisenā bhinadmi tasmāddhi paryaṅkam

nīvaraṇakapāṭāni ca pañca mayeha pradāritā sarvā /
tṛṣṇālatā vichinnā hanteha bhinadmi paryaṅkam

atha so manuṣyacandraḥ savilambitamāsanātsamutthāya /
bhadrāsane niṣīdanmahābhīṣekaṃ pratīcchaṃśca

ratnaghaṭasahasrairapi nānāgandhodakaiśca surasaṃghā /
snapayanti lokabandhuṃ daśabalaguṇapāramiprāptam

vāditrasahasrairapi samantato devakoṭinayutāni /
atulāṃ karonti pūjāṃ apsaranayutaiḥ saha samagrāḥ

evaṃ khalu devasutāḥ sahetu sapratyayaṃ ca sanidānam /
saptāhu dharaṇimaṇḍe jinā na bhindanti paryaṅkam

iti hi bhikṣavo 'bhisaṃbuddhabodhistathāgataḥ prathame saptāhe tatraivāsane 'sthāt - iha mayānuttarā samyaksaṃbodhirabhisaṃbuddhā, iha mayānavarāgrasya jātijarāmaraṇaduḥkhasyāntaḥ kṛta iti / dvitīye saptāhe tathāgato dīrghacaṃkramaṃ caṃkramyate sma trisāhasramahāsāhasralokadhātumupagṛhya / tṛtīye saptāhe tathāgato 'nimiṣaṃ bodhimaṇḍamīkṣate sma - iha mayānuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhyānavarāgrasya jātijarāmaraṇaduḥkhasyāntaḥ kṛta iti / caturthe saptāhe tathāgato daharacaṃkramaṃ caṃkramyate sma pūrvasamudrātpaścimasamudramupagṛhya //
atha khalu māraḥ pāpīyān yena tathāgatastenopasaṃkrāmat / upasaṃkramya tathāgatametadavocat - parinirvātu bhagavan, parinirvātu sugata / samaya idānīṃ bhagavataḥ parinirvāṇāya / evamukte bhikṣavastathāgato māraṃ pāpīyāṃsametadavocat - na tāvadahaṃ pāpīyan parinirvāsyāmi yāvanme na sthavirā bhikṣavo bhaviṣyanti dāntā vyaktā vinītā viśāradā bahuśrutā dharmānudharmapratipannāḥ pratibalāḥ svayamācāryakaṃ jñānaṃ paridīpayitumutpannotpannānāṃ ca parapravādināṃ saha dharmeṇa nigṛhyābhiprāyaṃ prasādya saprātihāryaṃ dharmaṃ deśayitum / na tāvadahaṃ pāpīyan parinirvāsyāmi yāvanmayā buddhadharmasaṃghavaṃśo lokena pratiṣṭhāpito bhaviṣyati / aparimitā bodhisattvā na vyākṛtā bhaviṣyanti ( Vaidya 275 ) anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau / na tāvadahaṃ pāpīyān parinirvāsyāmi yāvanme na catasraḥ parṣado dāntā vinītā vyaktā viśāradā bhaviṣyanti yāvatsaprātihāya dharmaṃ deśayitumiti //
atha khalu māraḥ pāpīyānidaṃ vacanaṃ śrutvā ekānte prakrāmya sthito 'bhūt duḥkhī durmanā vipratisārī adhomukhaḥ kāṣṭhena mahīṃ vilikhan viṣayaṃ me 'tikrānta iti //
atha khalu tāstisro māraduhitaro ratiścāratiśca tṛṣṇā ca māraṃ pāpīyāṃsaṃ gāthayādhyabhāṣanta -
durmanāsi kathaṃ tāta procyatāṃ yadyasau naraḥ /
rāgapāśena taṃ buddhvā kuñjaraṃ vā nayāmahe

ānayitvā ca taṃ śīghraṃ kariṣyāma vaśe tava /
* * * * *

māra āha -
arahan sugato loke na rāgasya vaśaṃ vrajet /
viṣayaṃ me hyatikrāntastasmācchocāmyahaṃ bhṛśam

tatastāḥ strīcāpalyādaviditaprabhāvā api bodhisattvabhūtasyaiva tathāgatasya piturvacanamaśrutvaiva prabhūtayauvanamadhyayauvanadhāriṇyo bhūtvā vicakṣuḥkarmaṇe tathāgatasyāntikamupasaṃkrāntāḥ strīmāyā ati tatsarvamakārṣuḥ / tāśca tathāgato na manasi karoti sma / bhūyaśca tā jarājarjarā adhyatiṣṭhan / tatastāḥ piturantike gatvaivamāhuḥ -
satyaṃ vadasi nastāta na rāgeṇa sa nīyate /
viṣayaṃ me hyatikrāntastasmācchocāmyahaṃ bhṛśam

vīkṣeta yadyasau rūpaṃ yadasmābhirvinirmitam /
gautamasya vināśārthaṃ tato 'sya hṛdayaṃ sphuṭet

tatsādhu nastātedaṃ jarājarjaraśarīramantardhāpaya //
māra āha -
nāhaṃ paśyāmi taṃ loke puruṣaṃ sacarācare /
buddhasya yo hyadhiṣṭhānaṃ śaknuyātkartumanyathā

śīghraṃ gatvā nivedaya atyayaṃ svakṛtaṃ muneḥ /
sarvaṃ paurāṇakaṃ kāyaṃ kariṣyati yathāmatam

tatastā gatvā tathāgataṃ kṣamāpayanti sma - atyayaṃ no bhagavān pratigṛhṇātu / atyayaṃ no sugato pratigṛhṇātu yathā bālānāṃ yathā mūḍhānāṃ yathā vyaktānāmakuśalānāmakṣetrajñānāṃ yā vayaṃ bhagavantamāsādayitavyaṃ manyāmahe / tatastāstathāgato gāthayādhyabhāṣata -
giriṃ nakhairvilikhetha lohaṃ dantairvikhādatha /
śirasā vibhitsatha girimagādhe gādhameṣata

tasmādyuṣmākaṃ dārikā atyayaṃ pratigṛhṇāmi / tatkasmāt? vṛddhireṣā ārye dharmavinaye yo 'tyayamatyayato dṛṣṭvā pratideśayatyāyatyāṃ ca saṃvaramāpadyate //
pañcame saptāhe bhikṣavastathāgato mucilindanāgarājabhavane viharati sma saptāhe mahādurdine / atha khalu mucilindanāgarājaḥ svabhavanānniṣkramya tathāgatasya kāye saptakṛdbhogena pariveṣṭya phaṇaiśchādayati sma - mā bhagavataḥ kāyaṃ śītavātāḥ prākṣuriti / pūrvasyā api diśo 'nye 'pi saṃbahulā nāgarājā āgatya tathāgatasya kāyaṃ saptakṛdbhogaiḥ pariveṣṭya phaṇaiśchādayanti sma - mā bhagavataḥ kāyaṃ śītavātāḥ prākṣuriti / yathā pūrvasyāṃ diśi evaṃ dakṣiṇapaścimottarābhyo digbhyo nāgarājā āgatya tathāgatasya kāyaṃ saptakṛtvo bhogaiḥ pariveṣṭya phaṇaiśrchādayanti - sma mā bhagavataḥ kāyaṃ śītavātāḥ prākṣuriti / sa ca nāgarājabhogarāśirmeruparvatendravaduccaistvena sthito 'bhūt / na ca tairnāgarājaistādṛśaṃ kadācitsukhaṃ prāptaṃ pūrvaṃ yādṛśaṃ teṣāṃ tāni saptarātriṃdivasāni tathāgatakāyasaṃnikarṣādāsīt / tataḥ saptāhasyātyayena tataste nāgarājā vyapagatadurdinaṃ viditvā tathāgatasya kāyādbhogānapanīya tathāgatasya pādau śirasābhivandya tripradakṣiṇīkṛtya svakasvakāni bhavanānyupajagmuḥ / mucilindo 'pi nāgarājastathāgatasya pādau śirasābhivandya tripradakṣiṇīkṛtya svabhavanaṃ prāvikṣat //
ṣaṣṭhe saptāhe tathāgato mucilindabhavanādajapālasya nyagrodhamūlaṃ gacchati sma / antare ca mucilindabhavanasyāntarāccājapālasya nadyā nairañjanāyāstīre carakaparivrājakavṛddhaśrāvakagautamanirgranthājīvikādayastathāgataṃ dṛṣṭvābhibhāṣante sma - api bhagavatā gautamenedaṃ saptāhamakāladurdinaṃ samyaksukhena vyatināmitam?
atha khalu bhikṣavastathāgatastasyāṃ velāyāmidamudānayati sma -
sukho vivekastuṣṭasya śrutadharmasya paśyataḥ /
avyābadhyaṃ sukhaṃ loke prāṇibhūteṣu saṃyataḥ

sukhā virāgatā loke pāpānāṃ samatikramaḥ /
asmin mānuṣyaviṣaye etadvai paramaṃ sukham

paśyati sma bhikṣavastathāgato lokamādīptaṃ pradīptaṃ jātyā jarayā vyādhibhirmaraṇena śokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsaiḥ / tatra tathāgata idamihodānamudānayati sma -
ayaṃ lokaḥ saṃtāpajātaḥ śabdasparśarasarūpagandhaiḥ /
bhayabhīto bhayaṃ bhūyo mārgate bhavatṛṣṇayā

saptame saptāhe tathāgato tārāyaṇamūle viharati sma / tena khalu punaḥ samayenottarāpathakau dvau bhrātarau trapuṣabhallikanāmakau vaṇijau paṇḍitau nipuṇau vividhapaṇyaṃ gṛhītvā mahālabdhalābhau dakṣiṇāpathāduttarāpathaṃ gacchete sma mahatā sārthena pañcabhirdhuraśataiḥ suparipūrṇaiḥ / tayoḥ sujātaḥ kīrtiśca nāmājāneyau dvau balīvardāvāstām / nāsti tayorlagnabhayam / yatrānye balīvardā na ( Vaidya 277 ) vahanti sma tatra tau yujyete sma / yatra cāgrato bhayaṃ bhavati sma tatra, tau kīlabaddhāviva tiṣṭhete sma / na ca tau pratodena vāhyete sma / utpalahastakena vā sumanādāmakena vā tau vāhyete sma / teṣāṃ tārāyaṇasamīpe kṣīrikāvananivāsinīdevatādhiṣṭhānātte śakaṭāḥ sarve viṣṭhitā na vahanti sma / vastrādīni ca sarvaśakaṭāṅgāni ca chidyante sma, bhidyante ca / śakaṭācakrāṇi ca nābhīparyantaṃ bhūmau nimagnāni sarvaprayatnairapi te śakaṭā na vahanti sma / te vismitā bhītāścābhūvan - kiṃ nu khalvatra kāraṇam, ko 'yaṃ vikāro yadime sthale śakaṭā viṣṭhitāḥ? taistau sujātakīrtibalīvardau yojitau / tāvapi na vahete sma sotpalahastena ca sumanādāmakena ca vāhyamānau / teṣāmetadabhavat - asaṃśayaṃ purataḥ kiṃcidbhayaṃ yenaitāvapi na vahataḥ / tairaśvadūtāḥ purataḥ preṣitāḥ / aśvadūtāḥ pratyāgatāḥ / prāhurnāsti kiṃcidbhayamiti / tayāpi devatayā svarūpaṃ saṃdarśya āśvāsitāḥ - mā bhetavyamiti / tāvapi balīvadau yena tathāgatastena śakaṭā prakarṣitau yāvatte paśyanti sma tathāgataṃ vaiśvānaramiva pradīptaṃ dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇaiḥ samalaṃkṛtamaciroditamiva dinakaraṃ śriyā daidīpyamānam / dṛṣṭvā ca te vismitā babhūvuḥ - kiṃ nu khalvayaṃ brahmā ihānuprāpta utāho śakro devendra utāho vaiśravaṇa utāho sūryacandrau vā utāho kiṃcidgiridevataṃ vā nadīdevataṃ vā / tatastathāgataḥ kāṣāyāṇi vastrāṇi prakaṭāyati sma / tataste āhuḥ - pravrajitaḥ khalvayaṃ kāṣāyasaṃvṛto nāsmādbhayamastīti / te prasādaṃ pratilabdhā anyonyamevamāhuḥ - pravrajitaḥ khalvayaṃ kālabhojī bhaviṣyati / asti kiṃcit? āhuḥ - asti madhutarpaṇaṃ likhitakāścekṣavaḥ / te madhutarpaṇamikṣulikhitakāṃścādāya yena tathāgatastenopasaṃkrāman / upasaṃkramya tathāgatasya pādau śirasābhivanditvā tripradakṣiṇīkṛtyaikānte tasthuḥ / ekānte sthitāste tathāgatamevamāhuḥ - pratigṛhṇātu bhagavannidaṃ piṇḍapātramasmākamanukampāmupādāya //
atha khalu bhikṣavastathāgatasyaitadabhūat - sādhu khalvidaṃ syādyadahaṃ hastābhyāṃ pratigṛhṇīyām / kasmin khalu pūrvakaistathāgataiḥ samyaksaṃbuddhaiḥ pratigṛhītam? pātreṇetyajñāsīt //
iti hi bhikṣavastathāgatasya bhojanakālasamaya iti viditvā tatkṣaṇameva catasṛbhyo digbhyaścatvāro mahārājā āgatya catvāri sauvarṇāni pātrāṇyādāya tathāgatasyopanāmayanti sma - pratigṛhṇātu bhagavannimāni sauvarṇāni(catvāri)pātrāṇyasmākamanukampāmupādāya / tāni na śramaṇapratirūpāṇi iti kṛtvā tathāgato na pratigṛhṇīte sma / evaṃ catvāri rūpyamayāni catvāri vaiḍūryamayāni sphaṭikamayāni musāragalvamayāni aśmagarbhamayāni / tataścatvāri sarvaratnamayāni pātrāṇi gṛhītvā tathāgatasyopanāmayanti sma / na śramaṇasya sārūpyāṇi iti kṛtvā tathāgato na pratigṛhṇīte sma //
atha khalu bhikṣavastathāgatasya punaretadabhūt - evaṃ katamadvidhaiḥ pātraiḥ pūrvakaistathāgatairarhadbhiḥ samyaksaṃbuddhaiḥ pratigṛhītam? śailapātrairityajñāsīt / evaṃ ca cittamutpannaṃ tathāgatasya //
atha khalu vaiśravaṇo mahārājastadanyāstrīn mahārājānāmantrayate sma - imāni khalu punarmārṣāścatvāri śailapātrāṇi nīlakāyikairdavaputrairasmabhyaṃ dattāni - tatrāsmākametadabhūt - eṣu vayaṃ paribhokṣyāma iti / tato vairocano nāma nīlakāyiko devaputraḥ so 'smānevamāha -
ma eṣu bhokṣyatha bhājaneṣu dhāretibhe cetiyasaṃmatīte /
bhavitā jinaḥ śākyamunīti nāmnā tasyeti pātrāṇyupanāmayethā

ayaṃ sa kālaḥ samayaśca mārṣā upanāmituṃ śākyamunerhi bhājanā / saṃgītitūryasvaranāditena dāsyāma pātrāṇi vidhāya pūjām

sa bhājanaṃ dharmamayaṃ hyabhedyaṃ ime ca śailāmaya bhedya bhājanā /
pratigrahītuṃ kṣamate na cānyaḥ pratigrahārthāya vrajāma hanta

atha khalu catvāro mahārājāḥ svasvajanapārṣadyāḥ puṣpadhūpagandhamālyavilepanatūryatāḍāvacarasaṃgītisaṃprabhāṇitena svaiḥ svaiḥ pāṇibhistāni pātrāṇi parigṛhya yena tathāgatastenopasaṃkrāman / upasaṃkramya tathāgatasya pūjāṃ kṛtvā tāni pātrāṇi divyakusumapratipūrṇāni tathāgatāyopanāmayanti sma //
atha khalu bhikṣavastathāgatasyaitadabhavat - amī khalu punaścatvāro mahārājāḥ śraddhāḥ prasannāḥ mama catvāri śailapātrāṇyupanāmayanti / na ca me catvāri śailapātrāṇi kalpante / athaikasya pratigṛhīṣyāmi, trayāṇāṃ vaimanasyaṃ syāt / yannvahamimāni catvāri pātrāṇi pratigṛhyaikaṃ pātramadhitiṣṭheyam / atha khalu bhikṣavastathāgato dakṣiṇaṃ pāṇiṃ prasārya vaiśravaṇaṃ mahārājaṃ gāthayādhyabhāṣata -
upanāmayasva sugatasya bhājanaṃ tvaṃ bheṣyase bhājanamagrayāne /
asmadvidhebhyo hi pradāya bhājanaṃ smṛtirmatiścaiva na jātu hīyate

atha khalu bhikṣavastathāgato vaiśravaṇasya mahārājasyāntikāttatpātraṃ pratigṛhṇīte sma anukampāmupādāya / pratigṛhya ca dhṛtarāṣṭraṃ mahārājaṃ gāthayādhyabhāṣata -
yo bhājanaṃ deti tathāgatasya na tasya jātu smṛti prajña hīyate /
atināmya kālaṃ ca sukhaṃsukhena yāvatpadaṃ budhyati śītibhāvam

atha khalu bhikṣavastathāgato dhṛtarāṣṭrasya mahārājasyāntikāttatpātraṃ pratigṛhṇīte sma anukampāmupādāya / pratigṛhya ca virūḍhakaṃ mahārājaṃ gāthayādhyabhāṣata -
dadāsi yastvaṃ pariśuddhabhājanaṃ viśuddhacittāya tathāgatāya /
bhaviṣyasi tvaṃ laghu śuddhacittaḥ praśaṃsito devamanuṣyaloke

atha khalu bhikṣavastathāgato virūḍhakasya mahārājasyāntikāttatpātraṃ pratigṛhṇīte sma anukampāmupādāya / pratigṛhya ca virūpākṣaṃ mahārājaṃ gāthayādhyabhāṣata -
acchidraśīlasya tathāgatasya acchidravṛttasya acchidrabhājanam /
acchidracittaḥ pradadāsi śraddhayā acchidra te bheṣyati puṇyadakṣiṇā

pratigṛhṇīte sma bhikṣavastathāgato virūpākṣasya mahārājasyāntikāttatpātraṃ anukampāmupādāya / pratigṛhya caikaṃ pātramadhitiṣṭhati sma adhimuktibalena / tasyāṃ ca velāyāmidamudānamudānayati sma -
dattāni pātrāṇi pure bhave mayā phalapūritā premaṇiyā ca kṛtvā /
tenemi pātrāścaturaḥ susaṃsthitā dadanti devāścaturo maharddhikāḥ

tatredamucyate /
sa saptarātraṃ varabodhivṛkṣaṃ saṃprekṣya dhīraḥ paramārthadarśī /
ṣaḍbhiḥ prakāraiḥ pravikampya corvī abhutthitaḥ siṃhagatirnṛsiṃhaḥ

samanta nāgendravilambagāmī krameṇa tārāyaṇamūlametya /
upāviśanmeruvadaprakampyo dhyānaṃ samādhiṃ ca muniḥ pradadhyau

tasmiṃśca kāle trapuṣaśca bhalliko bhrātṛdvayaṃ vaṇijagaṇena sārdham /
śakaṭāni te pañca dhanena pūrṇā saṃpuṣpite sālavane praviṣṭāḥ

maharṣitejena ca akṣamātraṃ cakrāṇi bhūmau viviśuḥ kṣaṇena /
tāṃ tādṛśīṃ prekṣya ca te avasthāṃ mahadbhayaṃ vaṇijagaṇasya jātam

te khaḍgahastāḥ śaraśaktipāṇayo vane mṛgaṃ vā mṛgayan ka eṣaḥ /
vīkṣanta te śāradacandravaktraṃ jinaṃ sahasrāṃśumivābhramuktam

prahīnakopā apanītadarpāḥ praṇamya mūrdhnā vimṛṣuḥ ka eṣaḥ /
nabhastalāddevata vāca bhāṣate buddho hyayaṃ lokahitārthakārī

rātriṃdivā sapta na cānnapānaṃ anena bhuktaṃ karuṇātmakena /
yadicchathā ātmana kleśaśāntiṃ bhojethimaṃ bhāvitakāyacittam

śabdaṃ ca te taṃ madhuraṃ niśāmya vanditva kṛtvā ca jinaṃ pradakṣiṇam /
prītāstataste sahitaiḥ sahāyaiḥ jinasya piṇḍāya matiṃ pracakruḥ

tena khalu bhikṣavaḥ samayena trapuṣabhallikānāṃ vaṇijāṃ pratyantakarvaṭe goyūthaṃ prativasati sma / atha tā gāvastasmin kāle tasmin samaye sarpimaṇḍaṃ pradugdhā abhūvan / atha gopālāstatsarpimaṇḍamādāya yena trapuṣabhallikau vaṇijau tenopasaṃkrāman / upasaṃkramyemāṃ prakṛtimārocayanti sma - yatkhalu yūyaṃ bhaṭṭā jānīyāta - sarvāstā gāvaḥ sarpimaṇḍaṃ pradugdhāḥ / tatkimetatpraśastamāhosvinneti?
tatra lolupajātyā brāhmaṇā evamāhuḥ - amaṅgalyametadbāhmaṇānām / mahāyajño yaṣṭavya iti //
tena khalu punarbhikṣavaḥ samayena trapuṣabhallikānāṃ vaṇijāṃ śikhaṇḍī nāma brāhmaṇaḥ pūrvajātisālohito brahmaloke pratyājāto 'bhūt / sa brāhmaṇarūpamabhinirmāya tān vaṇijo gāthābhiradhyabhāṣata -
yuṣmākaṃ praṇidhiḥ pūrve bodhiprāptastathāgataḥ /
asmākaṃ bhojanaṃ bhuktvā dharmacakraṃ pravartayet

sa caiṣa praṇidhiḥ pūrṇo bodhiprāptastathāgataḥ /
āhāramupanāmyeta bhuktvā cakraṃ pravartayet

sumaṅgalaṃ sunakṣatraṃ gavāṃ vaḥ sarpidohanam /
puṇyakarmaṇastasyaiṣa anubhāvo maharṣiṇaḥ

evaṃ saṃcodya vaṇijaḥ śikhaṇḍī bhavanaṃ gataḥ /
udagramanasaḥ sarve babhuvustrapuṣāhvayāḥ

kṣīraṃ yadāsīcca hi gosahasrā aśeṣatastaṃ samudānayitvā /
agraṃ ca tasmātparigṛhya ojaḥ sādheṃsu te bhojana gauraveṇa

śataṃ sahasraikapalasya mūlyaṃ yā ratnapātrī abhu candranāmikā /
caukṣāṃ sudhautāṃ vimalāṃ ca kṛtvā samatīrthikāṃ pūriṣu bhojanena

madhuṃ gṛhītvā tatha ratnapātrīṃ tārāyaṇīmūlamupetya śāstuḥ /
pratigṛhṇa bhakte anugṛhṇa cāsmān idaṃ praṇītaṃ paribhuṅkṣva bhojyam

anukampanārthāya ubhau ca bhrātṛṇāṃ pūrvāśayaṃ jñātva ca bodhiprasthitau /
pratigṛhītvā paribhuñji śāstā bhuktvā kṣipī pātri nabhastalesmiṃ

subrahmanāmā ca hi devarājo jagrāha yastāṃ vararatnapātrīm /
adhunāpyasau tāṃ khalu brahmaloke saṃpūjayatyanyasuraiḥ sahāyaḥ

atha khalu tathāgatastasyāṃ velāyāṃ teṣāṃ trapuṣabhallikānāṃ vaṇijānāmimāṃ saṃharṣaṇāmakārṣīt -
diśāṃ svastikaraṃ divyaṃ maṅgalyaṃ cārthasādhakam /
arthā vaḥ śāsatāṃ sarve bhavatvāśu pradakṣiṇā

śrīrvo 'stu dakṣiṇe haste śrīrvo vāme pratiṣṭhitā /
śrīrvo 'stu sarvasāṅgeṣu māleva śirasi sthitā

dhanaiṣiṇāṃ prayātānāṃ vaṇijāṃ vai diśo daśa /
utpadyantāṃ mahālābhāste ca santu sukhodayāḥ

kāryeṇa kenacidyena gacchathā pūrvikāṃ diśam /
nakṣatrāṇi vaḥ pālentu ye tasyāṃ diśi saṃsthitā

kṛttikā rohiṇī caiva mṛgaśirārdrā punarvasuḥ /
puṣyaścaiva tathāśleṣā ityeṣāṃ pūrvikādiśām

ityete sapta nakṣatrā lokapālā yaśasvinaḥ /
adhiṣṭhitā pūrvabhāge devā rakṣantu sarvataḥ

teṣāṃ cādhipatī rājā dhṛtarāṣṭreti viśrutaḥ /
sa sarvagandharvapatiḥ sūryeṇa saha rakṣatu

putrā pi tasya bahava ekanāmā vicakṣaṇāḥ /
aśītirdaśa caikaśca indranāmā mahābalā /
te 'pi va adhipālentu ārogyena śivena ca

pūrvasmin vai diśo bhāge aṣṭau devakumārikāḥ /
jayantī vijayantī ca siddhārthā aparājitā

nandottarā nandisenā nandinī nandavardhanī /
tā pi va adhipālentu ārogyena śivena ca

pūrvasmin vai diśo bhāge cāpālaṃ nāma cetiyam /
avustaṃ jinebhi jñātamarhantebhi ca tāyibhiḥ /
te 'pi va adhipālentu ārogyena śivena ca

kṣemāśca vo diśaḥ santu mā ca vaḥ pāpamāgamat /
labdhārthāśca nivartadhvaṃ sarvadevebhi rakṣitāḥ

yena kenacitkṛtyena gacchethā dakṣiṇāṃ diśam /
nakṣatrāṇi vaḥ pālentu ye tāṃ diśamadhiṣṭhitā

maghā ca dvau ca phālgunyau hastā citrā ca pañcamī /
svātiścaiva viśākhā ca eteṣāṃ dakṣiṇā diśā

ityete sapta nakṣatrā lokapālā yaśasvinaḥ /
ādiṣṭā dakṣiṇe bhāge te vo rakṣantu sarvataḥ

teṣāṃ cādhipatī rājā virūḍhaka iti smṛtaḥ /
sarvakumbhāṇḍādhipatiryamena saha rakṣatu

putrā pi tasya bahava ekanāmā vicakṣaṇāḥ /
aśītirdaśa caikaśca indranāmā mahābalāḥ /
te 'pi va adhipālentu ārogyena śivena ca

dakṣiṇe 'smin diśo bhāge aṣṭau devakumārikāḥ /
śriyāmatī yaśamatī yaśaprāptā yaśodharā

suutthitā suprathamā suprabuddhā sukhāvahā /
tā pi va adhipālentu ārogyena śivena ca

dakṣiṇe 'smin diśo bhāge padmanāmena cetikam /
nityaṃ jvalitatejena divyaṃ sarvaprakāśitam /
te 'pi va adhipālentu ārogyena śivena ca

kṣemāśca vo diśaḥ santu mā ca vaḥ pāpamāgamat /
labdhārthāśca nivartadhvaṃ sarvadevebhi rakṣitāḥ

yena kenacitkṛtyena gacchethā paścimāṃ diśam /
nakṣatrāṇi vaḥ pālentu ye tāṃ diśamadhiṣṭhitā

anurādhā ca jeṣṭhā ca mūlā ca dṛḍhavīryatā /
dvāvāṣāḍhe abhijicca śravaṇo bhavati saptamaḥ

ityete sapta nakṣatrā lokapālā yaśasvinaḥ /
ādiṣṭā paścime bhāge te vo rakṣantu sarvadā

teṣāṃ cādhipatī rājā virūpākṣeti taṃ viduḥ /
sa sarvanāgādhipatirvarūṇena saha rakṣatu

putrā pi tasya bahavaḥ ekanāmā vicakṣaṇāḥ /
aśītirdaśa caikaśca indranāmā mahābalāḥ /
te 'pi va adhipālentu ārogyena śivena ca

paścime 'smin diśo bhāge aṣṭau devakumārikāḥ
alambuśā miśrakeśī puṇḍarīkā tathāruṇā

ekādaśā navamikā śītā kṛṣṇā ca draupadī /
tā pi va adhipālentu ārogyena śivena ca

paścime 'smin diśo bhāge aṣṭaṅgo nāma parvataḥ /
pratiṣṭhā candrasūryāṇāṃ aṣṭamarthaṃ dadātu vaḥ /
so 'pi va adhipāletu ārogyena śivena ca

kṣemāśca vo diśaḥ santu mā ca vaḥ pāpamāgamat /
labdhārthāśca nivartadhvaṃ sarvadevebhi rakṣitāḥ

yena kenacitkṛtyena gacchethā uttarāṃ diśam /
nakṣatrāṇi vaḥ pālentu ye tāṃ diśamadhiṣṭhitā

dhaniṣṭhā śatabhiṣā caiva dve ca purvottarāpare /
ravatī aśvinī caiva bharaṇī bhavatī saptamī

ityete sapta nakṣatrā lokapālā yaśasvinaḥ /
ādiṣṭā uttare bhāge te vo rakṣantu sarvadā

teṣāṃ cādhipatī rājā kubero naravāhanaḥ /
sarvayakṣāṇāmadhipatirmāṇibhadreṇa saha rakṣatu

putrā pi tasya bahava ekanāmā vicakṣaṇāḥ /
aśītirdaśa caikaśca indranāmā mahābalāḥ /
te pi va adhipālentu ārogyena śivena ca

uttare 'smin diśo bhāge aṣṭau devakumārikāḥ /
ilādevī surādevī pṛthvī padmāvatī tathā

upasthitā mahārājā āśā śraddhā hirī śirī /
tā pi va adhipālentu ārogyena śivena ca

uttare 'smin diśo bhāge parvato gandhamādanaḥ /
āvāso yakṣabhūtānāṃ citrakūṭaḥ sudarśanaḥ /
te 'pi va adhipālentu ārogyena śivena ca

kṣemāśca vo diśaḥ santu mā ca vaḥ pāpamāgamat /
labdhārthāśca nivartadhvaṃ sarvadevebhi rakṣitāḥ

aṣṭāviṃśati nakṣatrā sapta sapta caturdiśam /
dvātriṃśaddevakanyāśca aṣṭāvaṣṭau caturdiśam

aṣṭau śramaṇā (cāṣṭau) brāhmaṇā(aṣṭau) janapadeṣu naigamāḥ /
aṣṭau devāḥ saindrakāste vo rakṣantu sarvataḥ

svasti vo gacchatāṃ bhotu svasti bhotu nivartatām /
svasti paśyata vai jñātiṃ svasti paśyantu jñātayaḥ

sendrā yakṣā mahārājā arhantamanukampitāḥ /
sarvatra svasti gacchadhvaṃ prāpsyadhvamamṛtaṃ śivam

saṃrakṣitā brāhmaṇa vāsavena vimukticittaiśca anāśravaiśca /
nāgaiśca yakṣaiśca sadānukampitāḥ pāletha āyuḥ śaradāṃ śataṃ samam

pradakṣiṇāṃ dakṣiṇalokanāthaḥ teṣāṃ diśaiṣa 'pratimo vināyakaḥ /
anena yūyaṃ kuśalena karmaṇā madhusaṃbhavā nāma jinā bhaviṣyatha

prathamādidaṃ lokavināyakasya asaṅgato vyākaraṇaṃ jinasya /
paścādanantā bahubodhisattvā ye vyākṛtā bodhayi no vivartyāḥ

śrutvā imaṃ vyākaraṇaṃ jinasya udagracittā paramāya prītyā /
tau bhrātarau sārdhaṃ sahāyakaistaiḥ buddhaṃ ca dharmaṃ śaraṇa prapannāḥ