Lalitavistara · Chapter 23
iti //
START Parivarta 23
saṃstavaparivartastrayoviṃśaḥ /
atha khalu śuddhāvāsakāyikā devaputrā bodhimaṇḍaniṣaṇṇaṃ tathāgataṃ pradakṣiṇīkṛtya divyaiścandanacūrṇavarṣairabhyavakīrya ābhiḥ sārūpyābhirgāthābhirabhituṣṭuvuḥ -
utpanno lokapradyoto lokanāthaḥ prabhaṃkaraḥ /
andhabhūtasya lokasya cakṣurdātā raṇaṃjahaḥ
bhavān vijitasaṃgrāmaḥ puṇyaiḥ pūrṇamanorathaḥ /
saṃpūrṇaḥ śukladharmaiśca jagattvaṃ tarpayiṣyasi
uttīrṇapaṅko hyanighaḥ sthale tiṣṭhati gautamaḥ /
anyāṃ sattvāṃ mahoghena prodgatastārayiṣyasi
udgatastvaṃ mahāprājño lokeṣvapratipudgalaḥ /
lokadharmairaliptastvaṃ jalasthamiva paṅkajaḥ
ciraprasuptamimaṃ lokaṃ tamaskandhāvaguṇṭhitam /
bhavān prajñāpradīpena samarthaḥ pratibodhitum
cirāture jīvaloke kleśavyādhiprapīḍite /
vaidyarāṭ tvaṃ samutpannaḥ sarvavyādhipramocakaḥ
bhaviṣyantyakṣaṇā śūnyā tvayi nāthe samudgate /
manuṣyāścaiva devāśca bhaviṣyanti sukhānvitāḥ
yeṣāṃ tvaddarśanaṃ saumya eṣyase puruṣarṣabha /
na te kalpasahasrāṇi jātu yāsyanti durgatim
paṇḍitāścāpyarogāśca dharmaṃ śroṣyanti ye 'pi te /
gambhīrāścopadhīkṣīṇā bhaviṣyanti viśāradāḥ
mokṣyante ca laghuṃ sarve chittvā vai kleśabandhanam /
yāsyanti nirupādānāḥ phalaprāptivaraṃ śubham
dakṣiṇīyāśca te loke āhutīnāṃ pratigrahāḥ /
na teṣu dakṣiṇā nyūnā sattvānirvāṇahetukī
evaṃ khalu bhikṣavaḥ śuddhāvāsakāyikā devaputrāstathāgatamabhiṣṭutyaikānte prāñjalayastasthuḥ, prāñjalayastathāgataṃ namasyantaḥ //
atha khalu cābhāsvarā devaputrāstathāgataṃ bodhimaṇḍaniṣaṇṇaṃ divyairnānāprakāraiḥ puṣpadhūpagandhamālyavilepanachatradhvajapatākābhiḥ saṃpūjya tripradakṣiṇīkṛtya cābhirgāthābhirabhyastāviṣuḥ -
gambhīrabuddhe madhurasvarā mune brahmasvarā munivaragīta susvaram /
varāgrabodhi paramārthaprāptā sarvasvare pāragate namaste
trātāsi dīpo 'si parāyaṇo 'si nātho 'si loke kṛpamaitracittaḥ /
vaidyottamastvaṃ khalu śalyahartā cikitsakastvaṃ paramaṃ hitaṃkaraḥ
dīpaṃkarasya sahadarśanaṃ tvayā samudānitaṃ maitrakṛpābhrajālam /
pramuñca nāthā amṛtasya dhārāṃ śamehi tāpaṃ suramānuṣāṇām
tvaṃ padmabhūtaṃ tribhaveṣvaliptaṃ tvaṃ merukalpo vicalo hyakampyaḥ /
tvaṃ vajrakalpo hyacalapratijña tvaṃ candramā sarvaguṇāgradhārī
evaṃ khalu bhikṣava ābhāsvarā devāstathāgatamabhisaṃstutyaikānte tasthuḥ prāñjalayastathāgataṃ namasyantaḥ //
atha khalu subrahmadevaputrapramukhā brahmakāyikā devāstathāgataṃ bodhimaṇḍaniṣaṇṇamanekamaṇiratnakoṭīnayutaśatasahasrapratyuptena ratnajālenābhichādya tripradakṣiṇīkṛtya cābhiḥ sārūpyābhirgāthābhirabhyastāviṣuḥ -
śubhavimalaprajña prabhatejadharā dbātriṃśallakṣaṇavarāgradharā /
smṛtimaṃ matimaṃ guṇajñānadharā akilāntakā śirasi vandami te
amalā vimalā trimalairvimalā trailokyaviśruta trividyagatā /
trividhāvimokṣavaracakṣudadā vandāmi tvāṃ trinayanaṃ vimalam
kalikaluṣa uddhṛta sudāntamanā kṛpakaruṇa udgata jagārthakarā /
muni mudita udgata praśāntamanā dvayamativimocaka upekṣaratā
vrata tapasa udgata jagārthakarā / svacarīviśuddhacaripāragatā /
catusatyadarśaka vimokṣaratā mukto vimocayasi cānyajagat
balavīrya āgatu ihā namuci prajñāya vīrya tava maitrya jito /
prāptaṃ ca te padavaraṃ amṛtaṃ vandāma te śaṭhacamūmathanā
evaṃ khalu bhikṣavaḥ subrahmadevaputrapramukhā brahmakāyikā devāstathāgatamābhirgāthābhirabhiṣṭutya ekānte tasthuḥ prāñjalayastathāgataṃ namasyantaḥ //
atha khalu te śuklapākṣikā māraputrā yena tathāgatastenopasaṃkrāman / upasaṃkramya mahāratnachatravitānaistathāgatamabhicchādya prāñjalayastathāgatamābhiḥ sārūpyābhirgāthābhirabhyastāviṣuḥ -
pratyakṣe 'smi bale tavātivipule mārasya ghorā camū
yatsā māracamū mahāpratibhayā ekakṣaṇe te jitā /
na ca te utthitu naiva kāyu trasito no vā girā vyāhṛtā
tvāṃ vandāmahi sarvalokamahitaṃ sarvārthasiddhaṃ munim
mārā koṭisahasranekanayutā gaṅgāṇubhiḥ saṃmitāḥ
te tubhyaṃ na samartha bodhisuvaṭā saṃcālituṃ kampitum /
yajñā koṭisahasranekanayutā gaṅgā yathā vālikā
yaṣṭā bodhivaṭāsitena bhavatā tenādya vibhrājase
bhāryā ceṣṭatamā sutāśca dayitā dāsyaśca
dāsāstathā udyānā nagarāṇi rāṣṭranigamā rājyāni sāntaḥpurāḥ /
hastā pādaśirottamāṅgamapi vā cakṣūṃṣi jihvā tathā
tyaktā te varabodhicarya caratā tenādya vibhrājase
uktaṃ yadvacanaṃ tvayā subahuśo buddho bhaviṣyāmyahaṃ
tāriṣye bahusattvakoṭinayutā duḥkhārṇavenohyatā /
dhyānādhīndriyabuddhibhiḥ kavacitaḥ saddharmanāvā svayaṃ
sā caiṣā pratipūrṇa tubhya praṇidhistāriṣyase prāṇinaḥ
yatpuṇyaṃ ca stavitva vādivṛṣabhaṃ lokasya cakṣurdadaṃ
sarve bhūtva udagrahṛṣṭamanasaḥ prārthema sarvajñatām /
samudānītva varāgrabodhimatulāṃ buddhaiḥ susaṃvarṇitāṃ
evaṃ tadvinihatya mārapariṣāṃ buddhema sarvajñatām
evaṃ khalu bhikṣavo māraputrāstathāgatamabhiṣṭutyaikānte tasthuḥ prāñjalayastathāgataṃ namasyantaḥ //
atha khalu paranirmitavaśavartī devaputro 'nekairdevaputraśatasahasraiḥ parivṛtaḥ puraskṛto jāmbūnadasuvarṇavarṇaiḥ padmaistathāgatamabhyavakīrya saṃmukhamābhirgāthābhirabhyastāvīt -
apīḍita aluḍita avitathavacanā apagatatamaraja amṛtagatigatā /
arahasi divi bhuvi śriyakriyamatulā atidyutismṛtimati praṇipati śirasā
ratikara raṇajaha rajamalamathanā ramayasi suranara suviśadavacanaiḥ /
vikasita suvipula varatanu kiraṇaiḥ suranarapatiriva jayasi jagadidam
paragaṇipramathana paracarikuśalā priyu bhava naramaru paramati dhunatā /
paracari vibhajasi sunipuṇamatimān pathi iha vicaratu daśabalagamane
tyaji pṛthu bhavagrahi vitathadukha mahā vinayasi suranara yathamati vinaye /
vicarasi catudiśa śaśiriva gagane cakṣu bhava parāyaṇa iha bhuvi tribhave
priyu bhava naramaru na ca khali viṣaye ramayasi śubharati kāmarativirato /
dinadarśi pariṣadi na ti samu tribhave nāthu gati parāyaṇu tvamiha hi jagataḥ
evaṃ khalu bhikṣavo vaśavartidevapramukhāḥ parinirmitavaśavartino devaputrāstathāgatamabhiṣṭutyaikānte tasthuḥ prāñjalayastathāgataṃ namasyantaḥ //
atha khalu sunirmito devaputro devasaṃghaparivṛtaḥ puraskṛto nānāratnapaṭṭadāmaistathāgatamabhichādya saṃmukhamābhirgāthābhirabhyastāvīt -
dharmāloka bhavān samudgata trividhamalanucchido
mohādṛṣṭiavidyaghātako hiriśiribharitaḥ /
mithyāmārgaratāmimāṃ prajāmamṛte thapayito
utpanno iha loki cetiyo divi bhuvi mahitaḥ
tvaṃ vaidyo kuśalacikitsako hyamṛtasukhadado
dṛṣṭikleśamavidyasaṃcayaṃ purimamanuśayam /
sarvavyādhyapanesi dehināṃ purimajinapathe
tasmādvaidyatamo 'si nāyakā vicarasi dharaṇīm
candrāsūryaprabhāśca jyotiṣā maṇi tatha jvalanā
śakrabrahmaprabhā na bhāsate puratu śirighane /
prajñālokakarā prabhaṃkarā prabhasiribharitā
pratyakṣāstava jñāti adbhute praṇipati śirasā
satyāsatyakathī vināyakā sumadhuravacanā
dāntā śāntamanā jitendriya praśamitamanasā /
śāstā śāsaniyāṃ praśāsase naramarupariṣāṃ
vande śākyamuniṃ nararṣabhaṃ suranaramahitam
jñāniṃ jñānakathāgradhārakā jñapayasi tribhave
traividyatrivimokṣadeśakā trimalamalanudā /
bhavyābhavya mune prajānase yathamati vinaye
vande tvāṃ trisahasri adbhutaṃ divi bhuvi mahitam
evaṃ khalu bhikṣavaḥ sunirmito devaputraḥ saparivārastathāgatamabhiṣṭutyaikānte 'sthāt prāñjalīkṛtastathāgataṃ namaskurvan //
atha khalu saṃtuṣito devaputraḥ sārdhaṃ tuṣitakāyikairdevairyena tathāgatastenopasaṃkrāmat / upasaṃkramya mahatā divyavastrajālena bodhimaṇḍaniṣaṇṇaṃ tathāgatamabhisaṃchādya saṃmukhamābhirgāthābhirabhyastauṣīt -
tuṣitālayi yadvasitastvaṃ tatra ti deśitu dharma udāro /
na ca chidyati sā anuśāsti adyapi dharmacarī suraputrā
na ca darśana tṛpti labhāmo dharma śṛṇotu na vindati tṛptim /
guṇasāgara lokapradīpā vandima te śirasā manasā ca
tuṣitālaya yaccalitastvaṃ śoṣita akṣaṇa sarvi tadā te /
yada bodhivaṭe upaviṣṭaḥ sarvajagasya kileśa praśāntāḥ
yasya kṛtena ca bodhi udārā eṣa ti prāpti jinitvana māram /
tvā praṇidhī tapasā paripūrṇā kṣipra pravartaya cakramudāram
bahu dikṣiṣu prāṇisahasrā dharmaratā kṣuṇiyāmatha dharmam /
kṣipra pravartaya cakramudāraṃ mocaya prāṇisahasra bhaveṣu
evaṃ khalu bhikṣavaḥ saṃtuṣito devaputraḥ saparivārastathāgatamabhiṣṭatyaikānte 'sthāt prāñjalīkṛtastathāgataṃ namasyamānaḥ //
atha khalu suyāmadevaputrapramukhāḥ suyāmā devā yena tathāgatastenopasaṃkrāmat /
upasaṃkramya nānāpuṣpadhūpagandhamālyavilepanairbodhimaṇḍaniṣaṇṇaṃ tathāgataṃ saṃpūjya saṃmukhamābhiḥ sārūpyābhirgāthābhistuṣṭavuḥ -
sadṛśo 'sti na te kutontare śīla samādhi tathaiva prajñayā /
adhimuktivimuktikovidā śirasā vandima te tathāgatam
dṛṣṭā sa viyūha śobhanā bodhimaṇḍasmi marubhi yā kṛtā /
na tamarhati anya kaścanā yatha tvaṃ devamanuṣyapūjitaḥ
na mudhāya bhavān samudgato yasya arthe bahu cīrṇa duṣkarā /
vijito hi śaṭhaḥ sasainyakaḥ prāptā bodhi anuttarā tvayā
āloka kṛto daśādiśe prajñādīpena triloka jvālitaḥ /
timiraṃ apanāyayiṣyase dāsyasi cakṣuranuttaraṃ jage
bahukalpa stuvanti bhāṣato romarūpasya na cāntu asti te /
guṇasāgara lokaviśrutā śirasā vandima te tathāgatam
evaṃ khalu te suyāmadevaputrapramukhā devāstathāgatamabhiṣṭutyaikānte tasthuḥ prāñjalastathāgataṃ namasyantaḥ //
atha khalu śakro devānāmindraḥ sārdhaṃ trāyatriṃśakāyikairdevairnānāpuṣpadhūpadīpagandhamālyavilepanacūrṇacīvarachatradhvajapatākāvyūhaistathāgataṃ saṃpūjya ābhirgāthābhirabhyastāvīt -
askhalitā anavadyā sadā susthitā merukalpā mune
daśadiśi suvighuṣṭa jñānaprabhā puṇyatejānvitā /
buddhaśatasahasra saṃpūjitā pūrvi tubhyaṃ mune
tasya viśeṣu yena bodhidrume mārasenā jitā
śīlaśrutasamādhiprajñākarā jñānaketudhvajā
jaramaraṇanighāti vaidyottamā lokacakṣurdadā /
trimalakhilaprahīṇa śāntendriyā śāntacittā mune
śaraṇu tavamupema śākyarṣabhā dharmarājā jage
bodhicarī anantatulyā abhūdvīryasthāmodgatā
prajñābala upāya maitrābalaṃ brāhmapuṇyaṃ balam /
eti balamanantatulyā bhavaṃ bodhi saṃprasthite
daśabalabaladhārī adyā punarbodhimaṇḍe bhuto
dṛṣṭva camu anantasattve surā bhītatrastābhavan
mā khu śramaṇarāju bādhiṣyate bodhimaṇḍe sthitaḥ /
na ca bhavatu babhūva tebhyo bhayaṃ no ca kāyeñjanā
karahata gurubhāra saṃkampanā mārasenā jitā
yatha ca purimakebhi siṃhāsane prāpta bodhi varā
tatha tvayā anubuddha tulyā samā anyathā tvaṃ na hi /
samamanasa samacitta sarvajñatā sthāma prāptaṃ tvayā
tena bhava svayaṃbhu lokottamo puṇyakṣetraṃ jage
evaṃ khalu bhikṣavaḥ śakro devānāmindraḥ sārdhaṃ devaputraistrāyatriṃśaistathāgatamabhiṣṭutyaikānte 'sthāt prāñjalīkṛtastathāgataṃ namaskurvan //
atha khalu catvāro mahārājānaḥ sārdhaṃ caturmahārājakāyikairdevaputrairyena tathāgatastenopasaṃkrāmat / upasaṃkramyābhimuktakacampakasumanāvārṣikadhānuskārimālyadāmaparigṛhītā apsaraḥśatasahasraparivṛtā divyasaṃgītisaṃpravāditena tathāgatasya pūjāṃ kṛtvā ābhiḥ sārūpyābhirgāthābhistuṣṭuvuḥ -
sumadhuravacanā manojñaghoṣā śaśi va praśāntikarā prasannacittā /
prahasitavadanā prabhūtajihvā paramasuprītikarā mune namaste
rutaravita ya asti sarvaloke sumadhura premaṇiyā narāmarūṇām /
bhavata svaru pramukta mañjughoṣo abhibhavate ruta sarvi bhāṣamāṇāṃ
rāgu samayi doṣamohakleśā prīti janeti amānuṣāṃ viśuddhām /
akaluṣahṛdayā niśāmya dharmaṃ ārya vimukti labhanti te hi sarve
na ca bhava atimanyase avidvāṃ na ca puna vidvamadena jātu mattaḥ /
unnatu na ca naiva conatastvaṃ giririva susthitu sāgarasya madhye
lābha iha sulabdha mānuṣāṇāṃ yatra hi tādṛśu jātu sattva loke /
śrīriva padumo dhanasya dātrī tatha tava dāsyati dharmu sarvaloke
evaṃ khalu caturmahārājapramukhā mahārājakāyikā devā bodhimaṇḍaniṣaṇṇaṃ tathāgatamabhiṣṭutyaikānte tasthuḥ prāñjalayastathāgataṃ namasyantaḥ //
atha khalvantarikṣā devāstathāgatasyāntikamupasaṃkramyābhisaṃbodheḥ pūjākarmaṇe sarvamantarīkṣaṃ ratnajālena kiṅkiṇījālena ratnachatrai ratnapatākābhī ratnapaṭṭadāmai ratnāvataṃsakairvividhamuktāhārapuṣpadāmārdhakāyikadevatāparigṛhītairardhacandrakaiśca samalaṃkṛtya tathāgatāya niryātayanti sma / niryātya ca saṃmukhamābhirgāthābhirabhyastāviṣuḥ -
asmāku vāsaṃ gagane dhruvaṃ mune paśyāma sattvā cariyā yathā jage /
bhavataścariṃ prekṣiya śuddhasattva skhalitaṃ na paśyāma tavaikacitte
ye āgatā pūjana bodhisattvā gaganaṃ sphuṭaṃ tairnaranāyakebhiḥ /
hānirvimānāna na cābhavanta tathā hi te vai gaganātmabhāvāḥ
ye antarīkṣātu pravarṣi puṣpāṃ syāccūḍabandhā hi mahāsahasrā /
te tubhya kāye patitā aśeṣā nadyo yathā sāgari saṃpraviṣṭāḥ
paśyāma chatrāṇyavataṃsakā ca mālāguṇāṃ campakapuṣpadāmāṃ /
hārāṃśca candrāṃśca tathārdhacandrāṃ kṣipanti devā na ca saṃskaroti
vālasya nābhūdavakāśamasmin devaiḥ sphuṭaṃ sarvata antarīkṣam /
kurvanti pūjāṃ dvipadottamasya na ca te mado jāyati vismayo vā
evaṃ khalvantarīkṣadevā bodhimaṇḍe niṣaṇṇaṃ tathāgatamabhiṣṭutyaikānte 'vatasthivantaḥ prāñjalayastathāgataṃ namasyantaḥ //
atha khalu bhaumā devāstathāgatasya pūjākarmaṇe sarvāvantaṃ dharaṇītalaṃ suśodhitopaliptaṃ gandhodakapariṣiktaṃ puṣpāvakīrṇaṃ ca kṛtvā nānādūṣyavitānavitataṃ ca tathāgatāya niryātayanti sma / ābhirgāthābhirabhituṣṭuvuḥ -
vajramiva abhedyā saṃsthitā triḥsahasrā vajramayapadenāyaṃ sthito bodhimaṇḍe /
iha mama tvacamāṃsaṃ śuṣyatāmasthimajjā na ca ahu aspṛśitvā bodhi uttheṣya asmāt
savibhava narasiṃhā sarviyaṃ triḥsahasrā na kariṣu adhisthānaṃ syādvidīrṇaśeṣā /
tādṛśa mahavegā āgatā bodhisattvā yeṣa kramatalebhiḥ kampitā kṣetrakoṭyaḥ
lābha iha sulabdhā bhūmidevairudārā yatra paramasattvaścaṃkramī medinīye /
yatra ku raju loke sarva obhāsitāste cetibhu trisahasraḥ kiṃ punastubhya kāyaḥ
hesti śatasahasraṃ yāvataścāpaskandho dharaṇitalu jagasyā yāvataścopajīvyaḥ /
sarva vayu dharemo medinī triḥsahasrāṃ sarva tava dadāmo bhuṅkṣvimāṃ tvaṃ yatheṣṭam
yatra bhava sthihedvā caṃkramedvā śayedvā ye 'pi sugataputrāḥ śrāvakā gautamasya /
dharmakatha kathentī ye 'pi vā tāṃ śṛṇonti sarvakuśalamūlaṃ bodhiye nāmayāmaḥ
Original text: Lalitavistara · Edition: P.L. Vaidya, Darbhanga: The Mithila Institute, 1958 (Buddhist Sanskrit Texts, 1) · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0