Language

ENहिગુ
Scripture Library

Lalitavistara · Chapter 25

25.1

iti //
// iti śrīlalitavistare trapuṣabhallikaparivarto nāma caturviṃśatitamo 'dhyāyaḥ //
START Parivarta 25
adhyeṣaṇāparivartaḥ pañcaviṃśaḥ /
iti hi bhikṣavastathāgatasya tārāyaṇamūle viharataḥ prathamābhisaṃbuddhasyaikasya rahogatasya pratisaṃlīnasya lokānuvartanāṃ pratyetadabhavat - gambhīro batāyaṃ mayā dharmo 'dhigato 'bhisaṃbuddhaḥ śāntaḥ praśānta upaśāntaḥ praṇīto durdṛśo duranubodho 'tarko 'vitarkāvacaraḥ / alamāryaḥ paṇḍitavijñavedanīyo yaduta sarvopadhiniḥsargo 'vedito 'niveditaḥ sarvaveditanirodhaḥ paramārtho 'nālayaḥ / śītībhāvo 'nādāno 'nupādāno 'vijñapto 'vijñāpanīyo 'saṃskṛtaḥ ṣaḍviṣayasamatikrāntaḥ / akalpo 'vikalpo 'nabhilāpyaḥ / aruto 'ghoṣo 'nudāhāraḥ / anidarśano 'pratighaḥ sarvālambanasamatikāntaḥ śamathadharmopacchedaḥ / śūnyatānupalambhaḥ / tṛṣṇākṣayo virāgo nirodho nirvāṇam / ahaṃ cedimaṃ parebhyo dharmaṃ deśayeyam, te cennājānīyuḥ, sa me syātklamatho mithyāvyāyāmo 'kṣaṇadharmadeśanatā ca / yannvahamalpotsukastūṣṇībhāvena vihareyam / tasyāṃ ca velāyāmimāṃ gāthāmabhāṣata -
gambhīra śānto virajaḥ prabhāsvaraḥ prāpto mi dharmo hyamṛto 'saṃskṛtaḥ /
deśeya cāhaṃ na parasya jāne yannūna tūṣṇī pavane vaseyam

25.2

apagatagirivākpatho hyalipto yatha gaganaṃ tathā svabhāvadharmam /
cittamana vicāravipramuktaṃ paramasuāścariyaṃ paro vijāne

25.3

na ca punarayu śakya akṣarebhiḥ praviśatu anarthayogavipraveśaḥ /
purimajinakṛtādhikārasattvāḥ te imu śruṇitva hi dharmu śraddadhanti

25.4

na ca punariha kaścidasti dharmaḥ so pi na vidyate yasya nāstibhāvāḥ /
hetukriyaparaṃparā ya jāne tasya na bhotiha astināstibhāvāḥ

25.5

kalpaśatasahasra aprameyā ahu caritaḥ purime jinasakāśe /
na ca maya pratilabdha eṣa kṣāntī yatra na ātma na sattva naiva jīvaḥ

25.6

yada maya pratilabdha eṣa kṣāntī mriyati na ceha na kaści jāyate vā /
prakṛti imi nirātma sarvadharmāḥ tada māṃ vyākari buddha dīpanāmā

25.7

karuṇa mama ananta sarvaloke paratu na cārthanatāmahaṃ pratīkṣe /
yada puna janatā prasanna brahme tena adhīṣṭu pravartayiṣya cakram

25.8

eva ca ayu dharma grāhyu me syāt saci mama brahma krame nipatya yācet /
pravadahi virajā praṇītu dharmaṃ santi vijānaka sattva svākarāśca

25.9

iti hi bhikṣavastathāgatastasmin samaye ūrṇākośātprabhāmutsṛjati sma yayā prabhayā trisāhasramahāsāhasro lokadhāturmahatā suvarṇavarṇāvabhāsena sphuṭo 'bhūt //
atha khalu daśatrisāhasramahāsāhasrādhipatiḥ śikhī mahābrahmā buddhānubhāvenaiva tathāgatasya cetasaiva cetaḥparivitarkamājñāsīt - alpotsukatāyai bhagavataścittamabhinataṃ na dharmadeśanāyāmiti / tasyaitadabhavat - yannvahamupasaṃkramya tathāgatamadhyeṣyeyaṃ dharmacakrapravartanatāyai //
atha khalu śikhī mahābrahmā tasyāṃ velāyāṃ tadanyān brahmakāyikān devaputrānāmantrayate sma - naśyati batāyaṃ mārṣā loko vinaśyati, yatra hi nāma tathāgato 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhyālpotsukatāyai cittamabhināmayati na dharmadeśanāyām / yannu vayamupasaṃkramya tathāgatamarhantaṃ samyaksaṃbuddhamadhyeṣyemahi dharmacakrapravartanāya //
atha khalu bhikṣavaḥ śikhī mahābrahmā aṣṭaṣaṣṭyā brāhmaṇaśatasahasraiḥ parivṛtaḥ puraskṛto yena tathāgatastenopasaṃkrāmat / upasaṃkramya tathāgatasya pādau śirasābhivandya prāñjalistathāgatametadavocat naśyati batāyaṃ bhagavan lokaḥ, praṇaśyati batāyaṃ bhagavan lokaḥ, yatra hi nāma tathāgato 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhyālpotsukatāyai cittamabhināmayati na dharmadeśanāyām / tatsādhu deśayatu ( Vaidya 288 ) bhagavān dharmam, deśayatu sugato dharmam / santi sattvāḥ svākārāḥ suvijñāpakāḥ śaktā bhavyāḥ pratibalāḥ bhagavato bhāṣitasyārthamājñātum / tasyāṃ ca velāyāmimāṃ gāthāmabhāṣata -
samudāniya jñānamahāgramaṇḍalaṃ visṛjya raśmīn daśadikṣu caiva /
tadañja jñānāṃśu nṛpadmabodhakā upekṣakastiṣṭhasi vādibhāskaraḥ

25.10

nimantrayitvāryadhanena sattvāṃ āśvāsayitvā bahuprāṇakoṭyaḥ /
na yuktametattava lokabandho yaṃ tūṣṇibhāvena upekṣase jagat

25.11

parāhanasvottamadharmadundubhiṃ saddharmaśaṅkhaṃ ca prapūrayāśu /
ucchrepayasva mahadharmayūpaṃ prajvālayasva mahadharmadīpam

25.12

pravarṣa vai dharmajalaṃ pradhānaṃ pratārayemāṃ bhavasāgarasthāṃ /
pramocayemāṃ mahavyādhikliṣṭāṃ kleśāgnitapte praśamaṃ kuruṣva

25.13

nidarśaya tvaṃ khalu śāntimārgaṃ kṣemaṃ śivaṃ nirjaratāmaśokam /
nirvāṇamārgāgamanādanāthe vipathasthite nātha kṛpāṃ kuruṣva

25.14

vimokṣadvārāṇi apāvṛṇiṣva pracakṣva taṃ dharmanayaṃ hyakopyam /
jātyandhabhūtasya janasya nātha tvamuttamaṃ śodhaya dharmacakṣuḥ

25.15

na brahmaloke na ca devaloke na yakṣagandharvamanuṣyaloke /
lokasya yo jātijarāpanetā nānyo 'sti tvatto hi manuṣyacandraḥ

25.16

adhyeṣako 'haṃ tava dharmarāja adhyācarākṛtvana sarvadevān /
anena puṇyena ahaṃ pi kṣipraṃ pravartayeyaṃ varadharmacakram

25.17

adhivāsayati sma bhikṣavastathāgataḥ śikhino brahmaṇastūṣṇībhāvena sadevamānuṣāsurasya lokasyānugrahārthamanukampāmupādāya //
atha khalu śikhī mahābrahmā tathāgatasya tūṣṇībhāvenādhivāsanāṃ viditvā divyaiścandanacūrṇairagurucūrṇaiśca tathāgatamabhyavakīrya prītiprāmodyajātastatraivāntaradhāt //
atha khalu bhikṣavastathāgatasya dharmālokasyādarotpādanārthaṃ śikhinaśca mahābrahmaṇaḥ punaḥ punastathāgatādhyeṣaṇayā kuśalamūlavivṛddhyarthaṃ dharmasya cātigambhīrodāratāmupādāya punarapyekasya rahogatasya pratisaṃlīnasyāyamevaṃrūpaṃ cetovitarko 'bhūt - gambhīraḥ khalvayaṃ mayā dharmo 'bhisaṃbuddhaḥ sūkṣmo nipuṇo duranubodhaḥ atarko 'tarkāvacaraḥ paṇḍitavijñavedanīyaḥ sarvalokavipratyanīko durdṛśaḥ sarvopadhiniḥsargaḥ sarvasaṃskāropaśamaḥ sarvatamopacchedaḥ śūnyatānupalambhastṛṣṇākṣayo virāgo nirodho nirvāṇam / ahaṃ cedidaṃ dharmaṃ deśayeyam, pare ca me na vibhāvayeyuḥ, sā me paramā viheṭhā bhavet / yannvahamalpotsukavihāreṇaiva vihareyam //
atha khalu bhikṣavaḥ śikhī mahābrahmā buddhānubhāvena punarapi tathāgatasyetadamevaṃrūpeṇa cetaḥ - parivitarkamājñāya yena śakro devānāmindrastenopasaṃkrāmat / upasaṃkramya śakraṃ devānāmindrametadavocat - yatkhalu kauśika jānīyāstathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasyālpotsukatāyai cittaṃ nataṃ na dharmadeśanāyām / nakṣyate batāyaṃ kauśika lokaḥ, vinakṣyate batāyaṃ kauśika lokaḥ, mahāvidyāndhakārakṣipto batāyaṃ kauśika loko bhaviṣyati, yatra hi nāma tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasyālpotsukatāyai cittaṃ nataṃ na dharmasaṃprakāśanāyām / kasmādvayaṃ na gacchāmastathāgatamarhantaṃ samyaksaṃbuddhaṃ dharmacakrapravartanāyādhyeṣitum? tatkasmāt? na hyanadhyeṣitāstathāgatā dharmacakraṃ pravartayanti / sādhu mārṣeti śakro brahmā bhaumāśca devā antarīkṣāścāturmahārājakāyikāstrāyatriṃśā yāmāstuṣitā nirmāṇaratayaḥ paranirmitavaśavartino brahmakāyikā ābhāsvarā bṛhatphalā śubhakṛtsnā saṃbahulāni ca śuddhāvāsakāyika devaputraśatasahasrāṇyatikrāntavarṇā atikrāntāyāṃ rātrau kevalaṃ tārāyaṇamūlaṃ divyena varṇena divyenāvabhāsenāvabhāsya yena tathāgatastenopasaṃkrāman / upasaṃkramya tathāgatasya pādau śirasābhivandya pradakṣiṇīkṛtya caikānte tasthuḥ //
atha khalu śakro devānāmindro yena tathāgatastenāñjaliṃ praṇamya tathāgataṃ gāthayābhituṣṭāva -
uttiṣṭha vijitasaṃgrāma prajñākārā timisrā vivara loke /
cittaṃ hi te vimuktaṃ śaśiriva pūrṇo grahavimuktaḥ

25.18

evamukte tathāgatastūṣṇīmevāsthāt //
atha khalu śikhī mahābrahmā śakraṃ devānāmindrametadavocat - naiva kauśika tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhā adhyeṣyante dharmacakrapravartanatāyai yathā tvamadhyeṣase //
atha khalu śikhī mahābrahmā ekāṃsamuttarāsaṅgaṃ kṛtvā dakṣiṇajānumaṇḍalaṃ pṛthivyāṃ pratiṣṭhāpya yena tathāgatastenāñjaliṃ praṇamya tathāgataṃ gāthayādhyabhāṣata -
uttiṣṭha vijitasaṃgrāma prajñākārā timisrā vivara loke /
deśaya tvaṃ mune dharmaṃ ājñātāro bhaviṣyanti

25.19

evamukte bhikṣavastathāgataḥ śikhinaṃ mahābrahmāṇametadavocat - gambhīraḥ khalvayaṃ mahābrahman mayā dharmo 'bhisaṃbuddhaḥ sūkṣmo nipuṇaḥ peyālaṃ yāvatsā me syātparamā viheṭhā / api ca me brahmannime gāthe 'bhīkṣṇaṃ pratibhāsaḥ -
pratisrotagāmi mārgo gambhīro durdṛśo mama /
na taṃ drakṣyanti rāgāndhā alaṃ tasmātprakāśitum

25.20

anusrotaṃ pravāhyante kāmeṣu patitā prajāḥ /
kṛcchreṇa me 'yaṃ saṃprāptaṃ alaṃ tasmātprakāśitum

25.21

atha khalu bhikṣavaḥ śikhī mahābrahmā śakraśca devānāmindrastathāgataṃ tūṣṇībhūtaṃ viditvā sārdhaṃ tairdevaputrairduḥkhitā durmanāstatraivāntaradhāyiṣuḥ //
trirapi ca tathāgatasyālpotsukatāyai cittaṃ namayati sma //
tena khalu punarbhikṣavaḥ samayena māgadhakānāṃ manuṣyāṇāmimānyevaṃrūpāṇi pāpakāni akuśalāni dṛṣṭigatānyutpannānyabhūvan / tadyathā / kecidevamāhuḥ - vātā na vāsyanti / kecidevamāhuḥ - agnirna jvaliṣyati / kecidāhuḥ - devo na varṣiṣyati / kecidāhuḥ - nadyo na vahyanti / kecidāhuḥ - śasyāni na prajāsyanti / kecidāhu - pakṣiṇa ākāśe na kramiṣyanti / kecidāhuḥ - gurviṇyo nārogyeṇa prasaviṣyanti //
atha khalu bhikṣavaḥ śikhī mahābrahmā tathāgatasyaivamevaṃrūpaṃ cittavitarkamājñāya māgadhakānāṃ ca manuṣyāṇāmimāni dṛṣṭigatāni viditvā atikrāntāyāṃ rātrāvabhisaṃkrāntena varṇena sarvāvantaṃ tārāyaṇamūlaṃ divyenāvabhāsenāvabhāsya yena tathāgatastenopasaṃkrāmat / upasaṃkramya tathāgatasya pādau śirasābhivandyaikāṃsamuttarāsaṅgaṃ kṛtvā dakṣiṇaṃ jānumaṇḍalaṃ pṛthivyāṃ pratiṣṭhāpya yena tathāgatastenāñjaliṃ praṇamya tathāgataṃ gāthābhiradhyabhāṣata -
vādo babhūva samalairvicintito dharmo 'viśuddho magadheṣu pūrvam /
amṛtaṃ mune tadvivṛṇīṣva dvāraṃ śṛṇvanti dharmaṃ vimalena buddham

25.22

kṛtasvakārtho 'si bhujiṣyatāṃ gato duḥkhābhisaṃskāramalāpakṛṣṭaḥ /
na hānivṛddhī kuśalasya te 'sti tvamagradharmeṣviha pāramiṃ gataḥ

25.23

na te mune sadṛśa ihāsti loke kuto 'dhikaḥ syādiha te maharṣe /
bhavānihāgrastribhave virocate giriryathā 'sāvasurālayasthaḥ

25.24

mahākṛpāṃ jānaya duḥkhite jane na tvādṛśā jātu bhavantyupekṣakāḥ /
bhavān viśāradyabalaiḥ samanvitaḥ tvameva śakto janatāṃ pratāritum

25.25

iyaṃ suśalyā sucirāturā prajā sadevakā saśramaṇā dvijākhilā /
āroginī bhotu nirāturajvarā na cāparaḥ śaraṇamihāsya vidyate

25.26

cirānubaddhāstava devamānuṣāḥ kalyāṇacittā amṛtārthinaśca /
dharmaṃ yamevādhigamiṣyate jino yathāvadanyūnamudāhariṣyati

25.27

tasmāddhiyā cāmisu vikrama tvāṃ vinayasva sattvāṃ ciranaṣṭamārgāṃ /
aviśrutārthā śamanāya kāṅkṣitāḥ sudurbalā bṛṃhaṇakāṅkṣiṇo vā

25.28

iyaṃ tṛṣārtā janatā mahāmune udīkṣate dharmajalaṃ tavāntike /
megho yathā saṃtṛṣitāṃ vasuṃdharāṃ kuru tarpaṇāṃ nāyaka dharmavṛṣṭyā

25.29

cirapraṇaṣṭā vicaranti mānavā bhave kudṛṣṭīgahane sakaṇṭake /
akaṇṭakaṃ mārgamṛjuṃ pracakṣva taṃ yaṃ bhāvayitvā hyamṛtaṃ labheyam

25.30

andhāprapāte patitā hyanāyakā noddhartumanyairiha śakyamete /
mahāprapāte patitāṃ samuddhara chandaṃ samutpādya vṛṣo 'si buddhimān

25.31

na saṃgatiste 'sti sadā mune ciraṃ kadācidaudumbarapuṣpasaṃnibhāḥ /
jināḥ pṛthivyāṃ prabhavanti nāyakāḥ prāptākṣaṇo mocaya nātha sattvāṃ

25.32

abhūcca te pūrvabhaveṣviyaṃ matiḥ tīrṇaḥ svayaṃ tārayitā bhaveyam /
asaṃśayaṃ pāragato 'si sāṃprataṃ satyāṃ pratijñāṃ kuru satyavikramaḥ

25.33

dharmolkayā vidhama mune 'ndhakārā ucchrepaya tvaṃ hi tathāgatadhvajam /
ayaṃ sa kālaḥ pratilābhyudīraṇe mṛgādhipo vā nada dundubhisvaraḥ

25.34

atha khalu bhikṣavastathāgataḥ sarvāvantaṃ lokaṃ buddhacakṣuṣā vyavalokayan sattvān paśyati sma hīnamadhyapraṇītānuccanīcamadhyamān svākārān suviśodhakān durākārān durviśodhakānuddhāṭitajñānavipañcijñān padaparamāṃstrīn sattvarāśīnekaṃ mithyatvaniyatamekaṃ samyaktvaniyatamekamaniyatam / tadyathāpi nāma bhikṣavaḥ puruṣaḥ puṣkariṇyāstīre sthitaḥ paśyati jalaruhāṇi kānicidudakāntargatāni kānicidudakasamāni kānicidudakābhyudgatāni, evameva bhikṣavastathāgataḥ sarvāvantaṃ lokaṃ buddhacakṣuṣā vyavalokayan paśyati sma sattvāṃstriṣu rāśiṣu vyavasthitān //
atha khalu bhikṣavastathāgatasyaitadabhavat - deśayeyaṃ cāhaṃ dharmaṃ na vā deśayeyam / sa eṣa mithyatvaniyato rāśirnaivāyaṃ dharmamājānīyāt / deśayeyaṃ cāhaṃ vā dharmaṃ na vā deśayeyam / yo 'yaṃ samyaktvaniyato rāśirājñāsyatyevaiṣa dharmam / (yatkhalu punarayamaniyato rāśirājñāsyatyevaiṣa dharmam / ) yatkhalu punarayamaniyato rāśiḥ, tasmai saceddharmaṃ deśayiṣyāmi, ājñāsyati / uta na deśayiṣyāmi, nājñāsyate //
atha khalu bhikṣavastathāgato 'niyatarāśivyavasthitān sattvānārabhya mahākaruṇāmavakrāmayati sma //
atha khalu tathāgata ātmanaścemaṃ samyagjñānamadhikṛtya śikhinaśca mahābrahmaṇo 'dhyeṣaṇāṃ viditvā śikhinaṃ mahābrahmāṇaṃ gāthābhiradhyabhāṣata -
apāvṛtāsteṣāmamṛtasya dvārā brahman ti satataṃ ye śrotavantaḥ /
praviśanti śraddhā naviheṭhasaṃjñāḥ śṛṇvanti dharmaṃ magadheṣu sattvāḥ

25.35

atha khalu śikhī mahābrahmā tathāgatasyādhivāsanāṃ viditvā tuṣṭa udagra āttamanāḥ pramuditaḥ prītisaumanasyajātastathāgatasya pādau śirasā vanditvā tatraivāntaradhāt //
atha khalu bhikṣavo bhaumā devāstasyāṃ velāyāmantarīkṣebhyo devebhyo ghoṣamudīrayanti sma, śabdamanuśrāvayanti sma - adya mārṣā tathāgatenārhatā samyaksaṃbuddhena dharmacakrapravartanāyai pratiśrutam / tadbhaviṣyati bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāyai mahato janakāyasyārthāya hitāya sukhāya devānāṃ ca manuṣyāṇāṃ ca / parihāsyante bata bho mārṣā asurāḥ kāyāḥ / divyāḥ kāyāḥ paripūriṃ gabhiṣyanti / bahavaśca sattvā loke parinirvāsyanti / evamevāntarīkṣā devā bhaumebhyo devebhyaḥ pratiśratya cāturmahārājikānāṃ devānāṃ ghoṣamudīrayanti sma / cāturmahārājikāstrāyatriṃśānām, trāyatriṃśā yāmānām, yāmā tuṣitanirmāṇaratīnām, nirmāṇaratayaḥ paranirmitavaśavartinām, te 'pi brahmakāyikānāṃ devānāṃ ghoṣamudīrayanti sma, śabdamanuśrāvayanti sma - adya mārṣāstathāgatenārhatā samyaksaṃbuddhena dharmacakrapravartanāyai pratiśrutam / tadbhaviṣyati bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāyai mahato janakāyasyārthāya hitāya sukhāya devānāṃ ca manuṣyāṇāṃ ca / parihāsyante bata bho mārṣā asurāḥ kāyāḥ / divyāḥ kāyā vivardhiṣyante / bahavaśca sattvā loke parinirvāsyantīte //
iti hi bhikṣavastatkṣaṇaṃ tanmuhurtaṃ tallavaṃ yāvadbahmakāyikā devāstasmādbhaumādārabhya ekavāgekanirnāda ekanirghoṣo 'bhyudgato 'bhūt - adya mārṣāstathāgatenārhatā samyaksaṃbuddhena dharmacakrapravartanāyai pratiśrutamiti //
atha khalu bhikṣavo dharmaruciśca nāmā bodhivṛkṣadevatā dharmakāyaśca dharmamatiśca dharmacārī ca, ete catvāro bodhivṛkṣadevatāstathāgatasya caraṇayornipatyaivamāhuḥ - kva bhagavān dharmacakraṃ pravartiṣyatīti? evamukte bhikṣavastathāgatastān devatānetadavocat - vārāṇasyāmṛṣipatane mṛgadāve / te āhuḥ - parīttajanakāyā bhagavan vārāṇasī mahānagarī, parīttadrumachāyaśca mṛgadāvaḥ / santyanyāni bhagavan mahānagarāṇi ṛddhāni sphītāni kṣemāni subhikṣāṇi ramaṇīyāni ākīrṇabahujanamanuṣyāṇi udyānavanaparvatapratimaṇḍitāni / teṣāṃ bhagavānanyatame dharmacakraṃ pravartayatu / tathāgato 'vocatmaivaṃ bhadramukhāḥ / tatkasmāt?
ṣaṣṭiṃ yajñasahasrakoṭinayutā ye tatra yaṣṭā mayā
ṣaṣṭiṃ buddhasahasrakoṭinayutā ye tatra saṃpūjitā /
paurāṇāmṛṣiṇāmihālayu varo vārāṇasī nāmavā
devānāgamabhiṣṭuto mahitalo dharmābhinimnaḥ sadā

25.36

buddhā koṭisahasra naikanavatiḥ pūrve smarāmī aha
ye tasminnṛṣisāhvaye vanavare vartīsu cakrottamam /
śāntaṃ cāpyupaśāntadhyānabhimukhaṃ nityaṃ mṛgaiḥ sevitaṃ
ityarthe ṛṣisāhvaye vanavare vartiṣyi cakrottamam

Original text: Lalitavistara · Edition: P.L. Vaidya, Darbhanga: The Mithila Institute, 1958 (Buddhist Sanskrit Texts, 1) · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc