Laghusiddhāntakaumudī · Verses 983-1002

so 'padādau

pāśakalpakakāmyeṣu visargasya saḥ //
kaskādiṣu ca

eṣviṇa uttarasya visargasya ṣo 'nyasya tu saḥ / iti saḥ / vyūḍhoraskaḥ //
iṇaḥ ṣaḥ

iṇa uttarasya visargasya ṣaḥ pāśakalpakakāmyeṣu pareṣu / priyasarpiṣkaḥ //
niṣṭhā

niṣṭhāntaṃ bahuvrīhau pūrvaṃ syāt / yuktayogaḥ //
śeṣādvibhāṣā

anuktasamāsāntādbahuvrīheḥ kabvā / mahāyaśaskaḥ, mahāyaśāḥ //
iti bahuvrīhiḥ // 4 //
atha dvandvaḥ
cārthe dvandvaḥ

anekaṃ subantaṃ cārthe vartamānaṃ vā samasyate sa dvandvaḥ / samuccayānvācayeta retarayogasamāhārāścārthāḥ / tatra "īśvaraṃ guruṃ ca bhajasva'; iti parasparanirapekṣasyāneka syaikasminnanvayaḥ samuccayaḥ / "bhikṣāmaṭa gāṃ cānaya'; ityanyatarasyānuṣaṅgikatvena anvayo 'nvācayaḥ / anayorasāmarthyātsamāso na / "dhavakhadirau chindhi'; iti militānāmanvaya itaretarayogaḥ / "saṃjñāparibhāṣam'; iti samūhaḥ samāhāraḥ //
rājadantādiṣu param

eṣu pūrvaprayogārhaṃ paraṃ syāt / dantānāṃ rājāno rājadantāḥ / ( dharmādiṣvaniyama ḥ) / arthadharmau / dharmārthāvityādi //
dvandve ghi

dvandve ghisaṃjñaṃ pūrvaṃ syāt / hariśca haraśca hariharau //
ajādyadantam

dvandve pūrvaṃ syāt / īśakṛṣṇau //
alpāctaram

śivakeśavau //
pitā mātrā

mātrā sahoktau pitā vā śiṣyate / mātā ca pitā ca pitarau, mātāpitarau vā //
dvandvaśca prāṇitūryasenāṅgānām

eṣāṃ dvandva ekavat / pāṇipādam / mārdaṅgikavaiṇavikam / rathikāśvāroham //
dvandvāccudaṣahāntātsamāhāre

cavargāntāddaṣahāntācca dvandvāṭṭac syātsamāhāre / vāk ca tvak ca vāktvacam / tvaksrajam / śamīdṛṣadam / vāktviṣam / chatropānaham / samāhāre kim ? prāvṛṭśaradau //
iti dvandvaḥ // 5 //
atha samāsāntāḥ
ṛkpūrabdhūḥpathāmānakṣe

a anakṣe iticchedaḥ / ṛgādyantasya samāsasya apratyayo 'ntāvayavo 'kṣe yā dhūstadantasya tu na / ardharcaḥ / viṣṇupuram / vimalāpaṃ saraḥ / rājadhurā / akṣe tu akṣadhūḥ / dṛḍhadhūrakṣaḥ / sakhipathaḥ / ramyapatho deśaḥ //
akṣṇo 'darśanāt

acakṣuḥparyāyādakṣṇo 'c syātsamāsāntaḥ / "gavāmakṣīva gavākṣaḥ'; //
upasargādadhvanaḥ

pragato 'dhvānaṃ prādhvo rathaḥ //
na pūjanāt

pūjanārthātparebhyaḥ samāsāntā na syuḥ / surājā / atirājā //
iti samāsāntāḥ //
atha taddhitāḥ, tatrādau sādhāraṇapratyayāḥ
samarthānāṃ prathamādvā

idaṃ padatrayamadhikriyate prāgdiśa iti yāvat //
aśvapatyādibhyaśca

ebhyo 'ṇ syātprāgdīvyatīyeṣvartheṣu / aśvapaterapatyādi āśvapatam / gāṇapatam //
dityadityādityapatyuttarapadāṇṇyaḥ