લઘુસિદ્ધાન્તકૌમુદી · શ્લોક 983-1002

સો ઽપદાદૌ

પાશકલ્પકકામ્યેષુ વિસર્ગસ્ય સઃ ॥
કસ્કાદિષુ ચ

એષ્વિણ ઉત્તરસ્ય વિસર્ગસ્ય ષો ઽન્યસ્ય તુ સઃ । ઇતિ સઃ । વ્યૂઢોરસ્કઃ ॥
ઇણઃ ષઃ

ઇણ ઉત્તરસ્ય વિસર્ગસ્ય ષઃ પાશકલ્પકકામ્યેષુ પરેષુ । પ્રિયસર્પિષ્કઃ ॥
નિષ્ઠા

નિષ્ઠાન્તં બહુવ્રીહૌ પૂર્વં સ્યાત્ । યુક્તયોગઃ ॥
શેષાદ્વિભાષા

અનુક્તસમાસાન્તાદ્બહુવ્રીહેઃ કબ્વા । મહાયશસ્કઃ, મહાયશાઃ ॥
ઇતિ બહુવ્રીહિઃ ॥ 4 ॥
અથ દ્વન્દ્વઃ
ચાર્થે દ્વન્દ્વઃ

અનેકં સુબન્તં ચાર્થે વર્તમાનં વા સમસ્યતે સ દ્વન્દ્વઃ । સમુચ્ચયાન્વાચયેત રેતરયોગસમાહારાશ્ચાર્થાઃ । તત્ર "ઈશ્વરં ગુરું ચ ભજસ્વઽ; ઇતિ પરસ્પરનિરપેક્ષસ્યાનેક સ્યૈકસ્મિન્નન્વયઃ સમુચ્ચયઃ । "ભિક્ષામટ ગાં ચાનયઽ; ઇત્યન્યતરસ્યાનુષઙ્ગિકત્વેન અન્વયો ઽન્વાચયઃ । અનયોરસામર્થ્યાત્સમાસો ન । "ધવખદિરૌ છિન્ધિઽ; ઇતિ મિલિતાનામન્વય ઇતરેતરયોગઃ । "સંજ્ઞાપરિભાષમ્ઽ; ઇતિ સમૂહઃ સમાહારઃ ॥
રાજદન્તાદિષુ પરમ્

એષુ પૂર્વપ્રયોગાર્હં પરં સ્યાત્ । દન્તાનાં રાજાનો રાજદન્તાઃ । ( ધર્માદિષ્વનિયમ ઃ) । અર્થધર્મૌ । ધર્માર્થાવિત્યાદિ ॥
દ્વન્દ્વે ઘિ

દ્વન્દ્વે ઘિસંજ્ઞં પૂર્વં સ્યાત્ । હરિશ્ચ હરશ્ચ હરિહરૌ ॥
અજાદ્યદન્તમ્

દ્વન્દ્વે પૂર્વં સ્યાત્ । ઈશકૃષ્ણૌ ॥
અલ્પાચ્તરમ્

શિવકેશવૌ ॥
પિતા માત્રા

માત્રા સહોક્તૌ પિતા વા શિષ્યતે । માતા ચ પિતા ચ પિતરૌ, માતાપિતરૌ વા ॥
દ્વન્દ્વશ્ચ પ્રાણિતૂર્યસેનાઙ્ગાનામ્

એષાં દ્વન્દ્વ એકવત્ । પાણિપાદમ્ । માર્દઙ્ગિકવૈણવિકમ્ । રથિકાશ્વારોહમ્ ॥
દ્વન્દ્વાચ્ચુદષહાન્તાત્સમાહારે

ચવર્ગાન્તાદ્દષહાન્તાચ્ચ દ્વન્દ્વાટ્ટચ્ સ્યાત્સમાહારે । વાક્ ચ ત્વક્ ચ વાક્ત્વચમ્ । ત્વક્સ્રજમ્ । શમીદૃષદમ્ । વાક્ત્વિષમ્ । છત્રોપાનહમ્ । સમાહારે કિમ્ ? પ્રાવૃટ્શરદૌ ॥
ઇતિ દ્વન્દ્વઃ ॥ 5 ॥
અથ સમાસાન્તાઃ
ઋક્પૂરબ્ધૂઃપથામાનક્ષે

અ અનક્ષે ઇતિચ્છેદઃ । ઋગાદ્યન્તસ્ય સમાસસ્ય અપ્રત્યયો ઽન્તાવયવો ઽક્ષે યા ધૂસ્તદન્તસ્ય તુ ન । અર્ધર્ચઃ । વિષ્ણુપુરમ્ । વિમલાપં સરઃ । રાજધુરા । અક્ષે તુ અક્ષધૂઃ । દૃઢધૂરક્ષઃ । સખિપથઃ । રમ્યપથો દેશઃ ॥
અક્ષ્ણો ઽદર્શનાત્

અચક્ષુઃપર્યાયાદક્ષ્ણો ઽચ્ સ્યાત્સમાસાન્તઃ । "ગવામક્ષીવ ગવાક્ષઃઽ; ॥
ઉપસર્ગાદધ્વનઃ

પ્રગતો ઽધ્વાનં પ્રાધ્વો રથઃ ॥
ન પૂજનાત્

પૂજનાર્થાત્પરેભ્યઃ સમાસાન્તા ન સ્યુઃ । સુરાજા । અતિરાજા ॥
ઇતિ સમાસાન્તાઃ ॥
અથ તદ્ધિતાઃ, તત્રાદૌ સાધારણપ્રત્યયાઃ
સમર્થાનાં પ્રથમાદ્વા

ઇદં પદત્રયમધિક્રિયતે પ્રાગ્દિશ ઇતિ યાવત્ ॥
અશ્વપત્યાદિભ્યશ્ચ

એભ્યો ઽણ્ સ્યાત્પ્રાગ્દીવ્યતીયેષ્વર્થેષુ । અશ્વપતેરપત્યાદિ આશ્વપતમ્ । ગાણપતમ્ ॥
દિત્યદિત્યાદિત્યપત્યુત્તરપદાણ્ણ્યઃ