Laghusiddhāntakaumudī · Verses 963-982

mahata ākāro 'ntādeśaḥ syātsamānādhikaraṇe uttarapade jātīye ca pare / mahārājaḥ / prakāravacane jātīyar / mahāprakāro mahājātīyaḥ //
dvyaṣṭanaḥ saṃkhyāyāmabahuvrīhyaśītyoḥ

ātsyāt / dvau ca daśa ca dvādaśa / aṣṭāviṃśatiḥ //
trestrayaḥ

trayodaśa / trayoviṃśatiḥ / trayastriṃśat //
paravalliṅgaṃ dvandvatatpuruṣayoḥ

etayoḥ parapadasyeva liṅgaṃ syāt / kukkuṭamayūryāvime / mayūrīkukkuṭāvimau / ( dviguprāptāpannālampūrvagatisamāseṣu pratiṣedho vācya ḥ) / pañcasu kapāleṣu saṃskṛtaḥ pañcakapālaḥ puroḍāśaḥ //
prāptāpanne ca dvitīyayā

samasyete / akāraścānayorantādeśaḥ / prāpto jīvikāṃ prāptajīvikaḥ / āpannajīvikaḥ / alaṃ kumāryai - alaṃkumāriḥ / ata eva jñāpakātsamāsaḥ / niṣkauśāmbiḥ //
ardharcāḥ puṃsi ca

ardharcādayaḥ śabdāḥ puṃsi klībe ca syuḥ / ardharcaḥ / ardharcam / evaṃ dhvajatīrthaśarīramaṇḍapayūpadehāṅkuśapātrasūtrādayaḥ / sāmānye napuṃsakam / mṛdu pacati / prātaḥ kamanīyam //
iti tatpuruṣaḥ // 3 //
atha bahuvrīhiḥ
śeṣo bahuvrīhiḥ

adhikāro 'yaṃ prāgdvandvāt //
anekamanyapadārthe

anekaṃ prathamāntamanyasya padasyārthe vartamānaṃ vā samasyate sa bahuvrīhiḥ //
saptamīviśeṣaṇe bahuvrīhau

saptamyantaṃ viśeṣaṇaṃ ca bahuvrīhau pūrvaṃ syāt / ata eva jñāpakādvyadhikaraṇapado bahuvrīhiḥ //
halantātsaptamyāḥ saṃjñāyām

halantādadantācca saptamyā aluk / kaṇṭhekālaḥ / prāptamudakaṃ yaṃ sa prāptodako grāmaḥ / ūḍharatho 'naḍvān / upahṛtapaśū rudraḥ / uddhṛtaudanā sthālī / pītāmbaro hariḥ / vīrapuruṣako grāmaḥ / ( prādibhyo dhātujasya vācyo vā cottarapadalopa ḥ) / prapatitaparṇaḥ, praparṇaḥ / ( naño 'styarthānāṃ vācyo vā cottarapadalopa ḥ) avidyamānaputraḥ, aputraḥ //
striyāḥ puṃvadbhāṣitapuṃskādanūṅsamānādhikaraṇe striyāmapūraṇīpriyādiṣu

uktapuṃskādanūṅ ūṅo'bhāvo 'syāmiti bahuvrīhiḥ / nipātanātpañcamyā aluk ṣaṣṭhyāśca luk / tulye pravṛttinimitte yaduktapuṃskaṃ tasmātpara ūṅo'bhāvo yatra tathābhūtasya strīvācakaśabdasya puṃvācakasyeva rūpaṃ syāt samānādhikaraṇe strīliṅge uttarapade na tu pūraṇyāṃ priyādau ca parataḥ / gostriyoriti hrasvaḥ / citraguḥ / rūpavadbhāryaḥ / anūṅ kim ? vāmorūbhāryaḥ // pūraṇyāṃ tu - .
appūraṇīpramāṇyoḥ

pūraṇārthapratyayāntaṃ yatstrīliṅgaṃ tadantātpramāṇyantācca bahuvrīhe rapsyāt / kalyāṇī pañcamī yāsāṃ rātrīṇāṃ tāḥ kalyāṇī pañcamā rātrayaḥ / strī pramāṇī yasya sa strīpramāṇaḥ / apriyādiṣu kim ? kalyāṇīpriya ityādi //
bahuvrīhau sakthyakṣṇoḥ svāṅgātṣac

svāṅgavācisakthyakṣyantādbahuvrīheḥ ṣac syāt / dīrghasakthaḥ / jalajākṣī / svāṅgātkim ? dīrghasakthi śakaṭam / sthūlākṣā veṇuyaṣṭiḥ / akṣṇo 'darśanāditi vakṣyamāṇo 'c //
dvitribhyāṃ ṣa mūrdhnaḥ

ābhyāṃ mūrdhnaḥ ṣaḥ syādbahuvrīhau / dvimūrdhaḥ / trimūrdhaḥ //
antarbahibhyāṃ ca lomnaḥ

ābhyāṃ lomno 'psyādbahuvrīhau / antarlomaḥ / bahirlomaḥ //
pādasya lopo 'hastyādibhyaḥ

hastyādivarjitādupamānātparasya pādaśabdasya lopaḥ syādbahuvrīhau / vyāghrasyeva pādāvasya vyāghrapāt / ahastyādibhyaḥ kim ? hastipādaḥ / kusūlapādaḥ //
saṃkhyāsupūrvasya

pādasya lopaḥ syātsamāsānto bahuvrīhau / dvipāt / supāt //
udvibhyāṃ kākudasya

lopaḥ syāt / utkākut / vikākut //
pūrṇādvibhāṣā

pūrṇakākut / pūrṇakākudaḥ //
suhṛddurhṛdau mitrāmitrayoḥ

sudurbhyāṃ hṛdayasya hṛdbhāvo nipātyate / suhṛnmitram / durhṛdamitraḥ //
uraḥ prabhṛtibhyaḥ kap