લઘુસિદ્ધાન્તકૌમુદી · શ્લોક 963-982

મહત આકારો ઽન્તાદેશઃ સ્યાત્સમાનાધિકરણે ઉત્તરપદે જાતીયે ચ પરે । મહારાજઃ । પ્રકારવચને જાતીયર્ । મહાપ્રકારો મહાજાતીયઃ ॥
દ્વ્યષ્ટનઃ સંખ્યાયામબહુવ્રીહ્યશીત્યોઃ

આત્સ્યાત્ । દ્વૌ ચ દશ ચ દ્વાદશ । અષ્ટાવિંશતિઃ ॥
ત્રેસ્ત્રયઃ

ત્રયોદશ । ત્રયોવિંશતિઃ । ત્રયસ્ત્રિંશત્ ॥
પરવલ્લિઙ્ગં દ્વન્દ્વતત્પુરુષયોઃ

એતયોઃ પરપદસ્યેવ લિઙ્ગં સ્યાત્ । કુક્કુટમયૂર્યાવિમે । મયૂરીકુક્કુટાવિમૌ । ( દ્વિગુપ્રાપ્તાપન્નાલમ્પૂર્વગતિસમાસેષુ પ્રતિષેધો વાચ્ય ઃ) । પઞ્ચસુ કપાલેષુ સંસ્કૃતઃ પઞ્ચકપાલઃ પુરોડાશઃ ॥
પ્રાપ્તાપન્ને ચ દ્વિતીયયા

સમસ્યેતે । અકારશ્ચાનયોરન્તાદેશઃ । પ્રાપ્તો જીવિકાં પ્રાપ્તજીવિકઃ । આપન્નજીવિકઃ । અલં કુમાર્યૈ - અલંકુમારિઃ । અત એવ જ્ઞાપકાત્સમાસઃ । નિષ્કૌશામ્બિઃ ॥
અર્ધર્ચાઃ પુંસિ ચ

અર્ધર્ચાદયઃ શબ્દાઃ પુંસિ ક્લીબે ચ સ્યુઃ । અર્ધર્ચઃ । અર્ધર્ચમ્ । એવં ધ્વજતીર્થશરીરમણ્ડપયૂપદેહાઙ્કુશપાત્રસૂત્રાદયઃ । સામાન્યે નપુંસકમ્ । મૃદુ પચતિ । પ્રાતઃ કમનીયમ્ ॥
ઇતિ તત્પુરુષઃ ॥ 3 ॥
અથ બહુવ્રીહિઃ
શેષો બહુવ્રીહિઃ

અધિકારો ઽયં પ્રાગ્દ્વન્દ્વાત્ ॥
અનેકમન્યપદાર્થે

અનેકં પ્રથમાન્તમન્યસ્ય પદસ્યાર્થે વર્તમાનં વા સમસ્યતે સ બહુવ્રીહિઃ ॥
સપ્તમીવિશેષણે બહુવ્રીહૌ

સપ્તમ્યન્તં વિશેષણં ચ બહુવ્રીહૌ પૂર્વં સ્યાત્ । અત એવ જ્ઞાપકાદ્વ્યધિકરણપદો બહુવ્રીહિઃ ॥
હલન્તાત્સપ્તમ્યાઃ સંજ્ઞાયામ્

હલન્તાદદન્તાચ્ચ સપ્તમ્યા અલુક્ । કણ્ઠેકાલઃ । પ્રાપ્તમુદકં યં સ પ્રાપ્તોદકો ગ્રામઃ । ઊઢરથો ઽનડ્વાન્ । ઉપહૃતપશૂ રુદ્રઃ । ઉદ્ધૃતૌદના સ્થાલી । પીતામ્બરો હરિઃ । વીરપુરુષકો ગ્રામઃ । ( પ્રાદિભ્યો ધાતુજસ્ય વાચ્યો વા ચોત્તરપદલોપ ઃ) । પ્રપતિતપર્ણઃ, પ્રપર્ણઃ । ( નઞો ઽસ્ત્યર્થાનાં વાચ્યો વા ચોત્તરપદલોપ ઃ) અવિદ્યમાનપુત્રઃ, અપુત્રઃ ॥
સ્ત્રિયાઃ પુંવદ્ભાષિતપુંસ્કાદનૂઙ્સમાનાધિકરણે સ્ત્રિયામપૂરણીપ્રિયાદિષુ

ઉક્તપુંસ્કાદનૂઙ્ ઊઙોઽભાવો ઽસ્યામિતિ બહુવ્રીહિઃ । નિપાતનાત્પઞ્ચમ્યા અલુક્ ષષ્ઠ્યાશ્ચ લુક્ । તુલ્યે પ્રવૃત્તિનિમિત્તે યદુક્તપુંસ્કં તસ્માત્પર ઊઙોઽભાવો યત્ર તથાભૂતસ્ય સ્ત્રીવાચકશબ્દસ્ય પુંવાચકસ્યેવ રૂપં સ્યાત્ સમાનાધિકરણે સ્ત્રીલિઙ્ગે ઉત્તરપદે ન તુ પૂરણ્યાં પ્રિયાદૌ ચ પરતઃ । ગોસ્ત્રિયોરિતિ હ્રસ્વઃ । ચિત્રગુઃ । રૂપવદ્ભાર્યઃ । અનૂઙ્ કિમ્ ? વામોરૂભાર્યઃ ॥ પૂરણ્યાં તુ - .
અપ્પૂરણીપ્રમાણ્યોઃ

પૂરણાર્થપ્રત્યયાન્તં યત્સ્ત્રીલિઙ્ગં તદન્તાત્પ્રમાણ્યન્તાચ્ચ બહુવ્રીહે રપ્સ્યાત્ । કલ્યાણી પઞ્ચમી યાસાં રાત્રીણાં તાઃ કલ્યાણી પઞ્ચમા રાત્રયઃ । સ્ત્રી પ્રમાણી યસ્ય સ સ્ત્રીપ્રમાણઃ । અપ્રિયાદિષુ કિમ્ ? કલ્યાણીપ્રિય ઇત્યાદિ ॥
બહુવ્રીહૌ સક્થ્યક્ષ્ણોઃ સ્વાઙ્ગાત્ષચ્

સ્વાઙ્ગવાચિસક્થ્યક્ષ્યન્તાદ્બહુવ્રીહેઃ ષચ્ સ્યાત્ । દીર્ઘસક્થઃ । જલજાક્ષી । સ્વાઙ્ગાત્કિમ્ ? દીર્ઘસક્થિ શકટમ્ । સ્થૂલાક્ષા વેણુયષ્ટિઃ । અક્ષ્ણો ઽદર્શનાદિતિ વક્ષ્યમાણો ઽચ્ ॥
દ્વિત્રિભ્યાં ષ મૂર્ધ્નઃ

આભ્યાં મૂર્ધ્નઃ ષઃ સ્યાદ્બહુવ્રીહૌ । દ્વિમૂર્ધઃ । ત્રિમૂર્ધઃ ॥
અન્તર્બહિભ્યાં ચ લોમ્નઃ

આભ્યાં લોમ્નો ઽપ્સ્યાદ્બહુવ્રીહૌ । અન્તર્લોમઃ । બહિર્લોમઃ ॥
પાદસ્ય લોપો ઽહસ્ત્યાદિભ્યઃ

હસ્ત્યાદિવર્જિતાદુપમાનાત્પરસ્ય પાદશબ્દસ્ય લોપઃ સ્યાદ્બહુવ્રીહૌ । વ્યાઘ્રસ્યેવ પાદાવસ્ય વ્યાઘ્રપાત્ । અહસ્ત્યાદિભ્યઃ કિમ્ ? હસ્તિપાદઃ । કુસૂલપાદઃ ॥
સંખ્યાસુપૂર્વસ્ય

પાદસ્ય લોપઃ સ્યાત્સમાસાન્તો બહુવ્રીહૌ । દ્વિપાત્ । સુપાત્ ॥
ઉદ્વિભ્યાં કાકુદસ્ય

લોપઃ સ્યાત્ । ઉત્કાકુત્ । વિકાકુત્ ॥
પૂર્ણાદ્વિભાષા

પૂર્ણકાકુત્ । પૂર્ણકાકુદઃ ॥
સુહૃદ્દુર્હૃદૌ મિત્રામિત્રયોઃ

સુદુર્ભ્યાં હૃદયસ્ય હૃદ્ભાવો નિપાત્યતે । સુહૃન્મિત્રમ્ । દુર્હૃદમિત્રઃ ॥
ઉરઃ પ્રભૃતિભ્યઃ કપ્