Laghusiddhāntakaumudī · Verses 943-962

go 'ntāttatpuruṣāṭṭac syāt samāsānto na tu taddhitaluki / pañcagavadhanaḥ //
tatpuruṣaḥ samānādhikaraṇaḥ karmadhārayaḥ

saṃkhyāpūrvo dviguḥ

taddhitārthetyatroktastrividhaḥ saṃkhyāpūrvo dvigusaṃjñaḥ syāt //
dvigurekavacanam

dvigvarthaḥ samāhāra ekavatsyāt //
sa napuṃsakam

samāhāre dvigurdvandvaśca napuṃsakaṃ syāt / pañcānāṃ gavāṃ samāhāraḥ pañcagavam /
viśeṣaṇaṃ viśeṣyeṇa bahulam

bhedakaṃ bhedyena samānādhikaraṇena bahulaṃ prāgvat / nīlamutpalaṃ nīlotpalam / bahulagrahaṇātkvacinnityam - kṛṣṇasarpaḥ / kvacinna - rāmo jāmadagnyaḥ //
upamānāni sāmānyavacanaiḥ

ghana iva śyāmo ghanaśyāmaḥ / ( śākapārthivādīnāṃ siddhaye uttarapadalopasyopasaṃkhyānam ) / śākapriyaḥ pārthivaḥ śākapārthivaḥ / devapūjako brāhmaṇo devabrāhmaṇaḥ //
nañ

nañ supā saha samasyate //
nalopo nañaḥ

naño nasya lopa uttarapade / na brāhmaṇaḥ abrāhmaṇaḥ //
tasmānnuḍaci

luptanakārānnaña uttarapadasyājādernuḍāgamaḥ syāt / anaśvaḥ / naikadhetyādau tu naśabdena saha supsupeti samāsaḥ //
kugatiprādayaḥ

ete samarthena nityaṃ samasyante / kutsitaḥ puruṣaḥ kupuruṣaḥ //
ūryādicviḍācaśca

ūryādayaścvyantā ḍājantāśca kriyāyoge gatisaṃjñāḥ syuḥ / ūrīkṛtya / śuklīkṛtya / paṭapaṭākṛtya / supuruṣaḥ // (prādayo gatādyarthe prathamayā ) / pragata ācāryaḥ prācāryaḥ / ( atyādayaḥ krāntādyarthe dvitīyayā ) / atikrānto mālāmiti vigrahe - .
ekavibhakti cāpūrvanipāte

vigrahe yanniyatavibhaktikaṃ tadupasarjanasaṃjñaṃ syānna tu tasya pūrvanipātaḥ //
gostriyorupasarjanasya

upasarjanaṃ yo gośabdaḥ strīpratyayāntaṃ ca tadantasya prātipadikasya hrasvaḥ syāt / atimālaḥ / (avādayaḥ kruṣṭādyarthe tṛtīyayā ) / avakruṣṭaḥ kokilayā - avakokilaḥ / ( paryādayo glānādyarthe caturthyā ) / pariglāno 'dhyayanāya paryadhyayanaḥ / ( nirādayaḥ krāntādyarthe pañcamyā ) / niṣkrāntaḥ kauśāmbyāḥ - niṣkauśāmbiḥ //
tatropapadaṃ saptamīstham

saptamyante pade karmaṇītyādau vācyatvena sthitaṃ yatkumbhādi tadvācakaṃ padamupapadasaṃjñaṃ syāt //
upapadamadiṅ

upapadaṃ subantaṃ samarthena nityaṃ samasyate / atiṅantaścāyaṃ samāsaḥ / kumbham karoti kumbhakāraḥ / atiṅ kim ? mā bhavān bhūt / māṅi luṅiti saptamīnirdeśānmāṅupapadam / (pa.) gatikārakopapadānāṃ kṛdbhiḥ saha samāsavacanaṃ prāk subutpatteḥ / vyāghrī / aśvakrītī / kacchapītyādi //
tatpuruṣasyāṅguleḥ saṃkhyāvyayādeḥ

saṃkhyāvyayāderaṅgulyantasya samāsānto 'c syāt / dve aṅgulī pramāṇamasya dvyaṅgulam / nirgatamaṅgulyo niraṅgulam //
ahaḥsarvaikadeśasaṃkhyātapuṇyācca rātreḥ

ebhyo rātrerac syāccātsaṃkhyāvyayādeḥ / ahargrahaṇaṃ dvandvārtham //
rātrāhnāhāḥ puṃsi

etadantau dvandvatatpuruṣau puṃsyeva / ahaśca rātriścāhorātraḥ / sarvarātraḥ / saṃkhyātarātraḥ / ( saṃkhyāpūrvaṃ rātraṃ klībam ) / dvirātram / trirātram //
rājāhaḥ sakhibhyaṣṭac

etadantāttatpuruṣāṭṭac syāt / paramarājaḥ //
ānmahataḥ samānādhikaraṇajātīyayoḥ