Laghusiddhāntakaumudī · Verses 923-942

nāntasya bhasya ṭerlopastaddhite / uparājam / adhyātmam //
napuṃsakādanyatarasyām

annantaṃ yat klībaṃ tadantādavyayībhāvāṭṭajvā syāt / upacarmam / upacarma //
jhayaḥ

jhayantādavyayībhāvāṭṭajvā syāt / upasamidham / upasamit //
ityavyayībhāvaḥ // 2 //
atha tatpuruṣaḥ
tatpuruṣaḥ

adhikāro 'yaṃ prāgbahuvrīheḥ //
dviguśca

dvigurapi tatpuruṣasaṃjñakaḥ syāt //
dvitīyāśritātītapatitagatātyastaprāptāpannaiḥ

dvitīyāntaṃ śritādiprakṛtikaiḥ subantaiḥ saha vā samasyate sa ca tatpuruṣaḥ / kṛṣṇaṃ śritaḥ kṛṣṇaśrita ityādi //
tṛtīyā tatkṛtārthena guṇavacanena

tṛtīyāntaṃ tṛtīyāntārthakṛtaguṇavacanenārthena ca saha vā prāgvat / śaṅkulayā khaṇḍaḥ / dhānyenārtho dhānyārthaḥ / tatkṛteti kim ? akṣṇā kāṇaḥ //
kartṛkaraṇe kṛtā bahulam

kartari karaṇe ca tṛtīyā kṛdantena bahulaṃ prāgvat / hariṇā trāto haritrātaḥ / nakhairbhinnaḥ nakhabhinnaḥ / (pa.) kṛdgrahaṇe gatikārakapūrvasyāpi grahaṇam / nakhanirbhinnaḥ //
caturthī tadarthārthabalihitasukharakṣitaiḥ

caturthyantārthāya yat tadvācinā arthādibhiśca caturthyaṃntaṃ vā prāgvat / yūpāya dāru yūpadāru / ( tadarthena prakṛtivikṛtibhāva eveṣṭa ḥ) / teneha na - randhanāya sthālī / ( arthena nityasamāso viśeṣyaliṅgatā ceti vaktavyam ) / dvijārthaḥ sūpaḥ / dvijārthā yavāgūḥ / dvijārthaṃ payaḥ / bhūtabaliḥ / gohitam / gosukham / gorakṣitam //
pañcamī bhayena

corādbhayaṃ corabhayam //
stokāntikadūrārthakṛcchrāṇi ktena

pañcamyāḥ stokādibhyaḥ

aluguttarapade / stokānmuktaḥ / antikādāgataḥ / abhyāśādāgataḥ / dūrādāgataḥ / kṛcchrādāgataḥ //
ṣaṣṭhī

subantena prāgvat / rājapuruṣaḥ //
pūrvāparādharottaramekadeśinaikādhikaraṇe

avayavinā saha pūrvādayaḥ samasyante ekatvasaṃkhyāviśiṣṭaścedavayavī / ṣaṣṭhīsamāsāpavādaḥ / pūrvaṃ kāyasya pūrvakāyaḥ / aparakāyaḥ / ekādhikaraṇe kim ? pūrvaśchātrāṇām //
ardhaṃ napuṃsakam

samāṃśavācyardhaśabdo nityaṃ klībe, sa prāgvat / ardhaṃ pippalyāḥ ardhapippalī /
saptamī śauṇḍaiḥ

saptamyantaṃ śauṇḍādibhiḥ prāgvat / akṣeṣu śauṇḍaḥ akṣaśoṇḍa ityādi / dvitīyātṛtīyetyādiyogavibhāgādanyatrāpi tṛtīyādivibhaktīnāṃ prayogavaśātsamāso jñeyaḥ //
diksaṃkhye saṃjñāyām

saṃjñāyāmeveti niyamārthaṃ sūtram / pūrveṣukāmaśamī / saptarṣayaḥ / teneha na - uttarā vṛkṣāḥ / pañca brāhmaṇāḥ //
taddhitārthottarapadasamāhāre ca

taddhitārthe viṣaye uttarapade ca parataḥ samāhāre ca vācye diksaṃkhye prāgvat / pūrvasyāṃ śālāyāṃ bhavaḥ - pūrvā śālā iti samāse jāte (sarvanāmno vṛttimātre puṃvadbhāva ḥ) //
dikpūrvapadādasaṃjñāyāṃ ñaḥ

asmādbhavādyarthe ñaḥ syādasaṃjñāyām //
taddhiteṣvacāmādeḥ

ñiti ṇiti ca taddhiteṣvacāmāderaco vṛddhiḥ syāt / yasyeti ca / paurvaśālaḥ / pañca gāvo dhanaṃ yasyeti tripade bahuvrīhau / ( dvandvatatpuruṣayoruttarapade nitya samāsavacanam ) //
gorataddhitaluki