લઘુસિદ્ધાન્તકૌમુદી · શ્લોક 943-962

ગો ઽન્તાત્તત્પુરુષાટ્ટચ્ સ્યાત્ સમાસાન્તો ન તુ તદ્ધિતલુકિ । પઞ્ચગવધનઃ ॥
તત્પુરુષઃ સમાનાધિકરણઃ કર્મધારયઃ

સંખ્યાપૂર્વો દ્વિગુઃ

તદ્ધિતાર્થેત્યત્રોક્તસ્ત્રિવિધઃ સંખ્યાપૂર્વો દ્વિગુસંજ્ઞઃ સ્યાત્ ॥
દ્વિગુરેકવચનમ્

દ્વિગ્વર્થઃ સમાહાર એકવત્સ્યાત્ ॥
સ નપુંસકમ્

સમાહારે દ્વિગુર્દ્વન્દ્વશ્ચ નપુંસકં સ્યાત્ । પઞ્ચાનાં ગવાં સમાહારઃ પઞ્ચગવમ્ ।
વિશેષણં વિશેષ્યેણ બહુલમ્

ભેદકં ભેદ્યેન સમાનાધિકરણેન બહુલં પ્રાગ્વત્ । નીલમુત્પલં નીલોત્પલમ્ । બહુલગ્રહણાત્ક્વચિન્નિત્યમ્ - કૃષ્ણસર્પઃ । ક્વચિન્ન - રામો જામદગ્ન્યઃ ॥
ઉપમાનાનિ સામાન્યવચનૈઃ

ઘન ઇવ શ્યામો ઘનશ્યામઃ । ( શાકપાર્થિવાદીનાં સિદ્ધયે ઉત્તરપદલોપસ્યોપસંખ્યાનમ્ ) । શાકપ્રિયઃ પાર્થિવઃ શાકપાર્થિવઃ । દેવપૂજકો બ્રાહ્મણો દેવબ્રાહ્મણઃ ॥
નઞ્

નઞ્ સુપા સહ સમસ્યતે ॥
નલોપો નઞઃ

નઞો નસ્ય લોપ ઉત્તરપદે । ન બ્રાહ્મણઃ અબ્રાહ્મણઃ ॥
તસ્માન્નુડચિ

લુપ્તનકારાન્નઞ ઉત્તરપદસ્યાજાદેર્નુડાગમઃ સ્યાત્ । અનશ્વઃ । નૈકધેત્યાદૌ તુ નશબ્દેન સહ સુપ્સુપેતિ સમાસઃ ॥
કુગતિપ્રાદયઃ

એતે સમર્થેન નિત્યં સમસ્યન્તે । કુત્સિતઃ પુરુષઃ કુપુરુષઃ ॥
ઊર્યાદિચ્વિડાચશ્ચ

ઊર્યાદયશ્ચ્વ્યન્તા ડાજન્તાશ્ચ ક્રિયાયોગે ગતિસંજ્ઞાઃ સ્યુઃ । ઊરીકૃત્ય । શુક્લીકૃત્ય । પટપટાકૃત્ય । સુપુરુષઃ ॥ (પ્રાદયો ગતાદ્યર્થે પ્રથમયા ) । પ્રગત આચાર્યઃ પ્રાચાર્યઃ । ( અત્યાદયઃ ક્રાન્તાદ્યર્થે દ્વિતીયયા ) । અતિક્રાન્તો માલામિતિ વિગ્રહે - .
એકવિભક્તિ ચાપૂર્વનિપાતે

વિગ્રહે યન્નિયતવિભક્તિકં તદુપસર્જનસંજ્ઞં સ્યાન્ન તુ તસ્ય પૂર્વનિપાતઃ ॥
ગોસ્ત્રિયોરુપસર્જનસ્ય

ઉપસર્જનં યો ગોશબ્દઃ સ્ત્રીપ્રત્યયાન્તં ચ તદન્તસ્ય પ્રાતિપદિકસ્ય હ્રસ્વઃ સ્યાત્ । અતિમાલઃ । (અવાદયઃ ક્રુષ્ટાદ્યર્થે તૃતીયયા ) । અવક્રુષ્ટઃ કોકિલયા - અવકોકિલઃ । ( પર્યાદયો ગ્લાનાદ્યર્થે ચતુર્થ્યા ) । પરિગ્લાનો ઽધ્યયનાય પર્યધ્યયનઃ । ( નિરાદયઃ ક્રાન્તાદ્યર્થે પઞ્ચમ્યા ) । નિષ્ક્રાન્તઃ કૌશામ્બ્યાઃ - નિષ્કૌશામ્બિઃ ॥
તત્રોપપદં સપ્તમીસ્થમ્

સપ્તમ્યન્તે પદે કર્મણીત્યાદૌ વાચ્યત્વેન સ્થિતં યત્કુમ્ભાદિ તદ્વાચકં પદમુપપદસંજ્ઞં સ્યાત્ ॥
ઉપપદમદિઙ્

ઉપપદં સુબન્તં સમર્થેન નિત્યં સમસ્યતે । અતિઙન્તશ્ચાયં સમાસઃ । કુમ્ભમ્ કરોતિ કુમ્ભકારઃ । અતિઙ્ કિમ્ ? મા ભવાન્ ભૂત્ । માઙિ લુઙિતિ સપ્તમીનિર્દેશાન્માઙુપપદમ્ । (પ.) ગતિકારકોપપદાનાં કૃદ્ભિઃ સહ સમાસવચનં પ્રાક્ સુબુત્પત્તેઃ । વ્યાઘ્રી । અશ્વક્રીતી । કચ્છપીત્યાદિ ॥
તત્પુરુષસ્યાઙ્ગુલેઃ સંખ્યાવ્યયાદેઃ

સંખ્યાવ્યયાદેરઙ્ગુલ્યન્તસ્ય સમાસાન્તો ઽચ્ સ્યાત્ । દ્વે અઙ્ગુલી પ્રમાણમસ્ય દ્વ્યઙ્ગુલમ્ । નિર્ગતમઙ્ગુલ્યો નિરઙ્ગુલમ્ ॥
અહઃસર્વૈકદેશસંખ્યાતપુણ્યાચ્ચ રાત્રેઃ

એભ્યો રાત્રેરચ્ સ્યાચ્ચાત્સંખ્યાવ્યયાદેઃ । અહર્ગ્રહણં દ્વન્દ્વાર્થમ્ ॥
રાત્રાહ્નાહાઃ પુંસિ

એતદન્તૌ દ્વન્દ્વતત્પુરુષૌ પુંસ્યેવ । અહશ્ચ રાત્રિશ્ચાહોરાત્રઃ । સર્વરાત્રઃ । સંખ્યાતરાત્રઃ । ( સંખ્યાપૂર્વં રાત્રં ક્લીબમ્ ) । દ્વિરાત્રમ્ । ત્રિરાત્રમ્ ॥
રાજાહઃ સખિભ્યષ્ટચ્

એતદન્તાત્તત્પુરુષાટ્ટચ્ સ્યાત્ । પરમરાજઃ ॥
આન્મહતઃ સમાનાધિકરણજાતીયયોઃ