Laghusiddhāntakaumudī · Verses 743-762

dharmamuccarate / ullaṅghya gacchatītyarthaḥ //
samastṛtīyāyuktāt

rathena sañcarate //
dāṇaśca sā ceccaturthyarthe

sampūrvāddāṇastṛtīyāntena yuktāduktaṃ syāt tṛtīyā ceccaturthyarthe / dāsyā saṃyacchate kāmī //
pūrvavatsanaḥ

sanaḥ pūrvo yo dhātustena tulyaṃ sannantādapyātmanepadaṃ syāt / edidhiṣyate //
halantācca

iksamīpāddhalaḥ paro jhalādiḥ san kit / nivivikṣate //
gandhanāvakṣepaṇasevanasāhasikyapratiyatnaprakathanopayogeṣu

kṛñaḥ
gandhanaṃ sūcanam / utkurute / sūcayatītyarthaḥ / avakṣepaṇaṃ bhartsanam / śyeno vartikāmutkurute / bhartsayatītyarthaḥ / harimupakurute / sevata ityarthaḥ / paradārān prakurute / teṣu sahasā pravartate / edhodakasyopaskurute / guṇamādhatte / kathāḥ prakurute / prakathayatītyarthaḥ / śataṃ prakurute / dharmārthaṃ viniyuṅkte / eṣu kim ? kaṭaṃ karoti //
bhujo 'navane
odanaṃ bhuṅkte / anavane kim ? mahīṃ bhunakti //
ityātmanepadaprakriyā //
atha parasmaipadaprakriyā
anuparābhyāṃ kṛñaḥ

kartṛge ca phale gandhanādau ca parasmaipadaṃ syāt / anukaroti / parākaroti //
abhipratyatibhyaḥ kṣipaḥ

kṣipa preraṇe svaritet / abhikṣipati //
prādvahaḥ

pravahati //
parermṛṣaḥ

parimṛṣyati //
vyāṅparibhyo ramaḥ

ramu krīḍāyām // viramati //
upācca

yajñadattamuparamati / uparamayatītyarthaḥ / antarbhāvitaṇyartho 'yam //
iti parasmaipadaprakriyā //
iti padavyavasthā //
atha bhāvakarmaprakriyā
bhāvakarmaṇoḥ

lasyātmanepadam //
sārvadhātuke yak

dhātoryak bhāvakarmavācini sārvadhātuke / bhāvaḥ kriyā / sā ca bhāvārthakalakāreṇānūdyate / yuṣmadasmadbhyāṃ sāmānādhikaraṇyābhāvātprathamaḥ puruṣaḥ / tiṅvācyakriyāyā adravya rūpatvena dvitvādyapratīterna dvivacanādi kiṃtvekavacanamevotsargataḥ /
tvayā mayā anyaiśca bhūyate / babhūve //
syasicsīyuṭtāsiṣu bhāvakarmaṇorupadeśe 'jjhanagrahadṛśāṃ vā ciṇvadiṭ ca

upadeśe yo 'c tadantānāṃ hanādīnāṃ ca ciṇīvāṅgakāryaṃ vā syātsyādiṣu bhāvakarmaṇorgamyamānayoḥ syādīnāmiḍāgamaśca / ciṇvadbhāvapakṣe 'yamiṭ / ciṇvadbhāvād vṛddhiḥ / bhāvitā, bhavitā / bhāviṣyate, bhaviṣyate / bhūyatām / abhūyata / bhāviṣīṣṭa, bhaviṣīṣṭa //
ciṇ bhāvakarmaṇoḥ

cleściṇsyādbhāvakarmavācini taśabde pare / abhāvi / abhāviṣyata, abhaviṣyata / akarmako 'pyupasargavaśātsakarmakaḥ / anubhūyate ānandaścaitreṇa tvayā mayā ca / anubhūyete / anubhūyante / tvamanubhūyase / ahamanubhūye / anvabhāvi / anvabhāviṣātām, anvabhaviṣātām / ṇilopaḥ / bhāvyate / bhāvayāñcakre, bhāvayāmbabhūve, bhāvayāmāse / ciṇvadiṭ / ābhīyatvenā siddhatvāṇṇilopaḥ / bhāvitā, bhāvayitā / bhāviṣyate, bhāvayiṣyate / abhāvyata / bhāvyeta / bhāviṣīṣṭa, bhāvayiṣīṣṭa / abhāvi / abhāviṣātām, abhāvayiṣātām // bubhūṣyate // akṛtsārvadhātukayordīrghaḥ / stūyate viṣṇuḥ / stāvitā, stotā / stāviṣyate, stoṣyate / astāvi / astāviṣātām, astoṣātām // ṛ gatau / guṇor'tīti guṇaḥ / aryate // smṛ smaraṇe / smaryate / sasmare / upadeśagrahaṇācciṇvadiṭ / āritā, artā / smāritā, smartā / aniditāmiti nalopaḥ / trasyate / iditastu nandyate / saṃprasāraṇam / ijyate //
tanoteryaki

ākāro 'ntādeśo vā syāt / tāyate, tanyate //
tapo 'nutāpe ca

tapaścleściṇ na syāt karmakartaryanutāpe ca / anvatapta pāpena / ghumāsthetīttvam / dīyate / dhīyate / dade //
āto yuk ciṇkṛtoḥ

ādantānāṃ yugāgamaḥ syācciṇi ñṇiti kṛti ca / dāyitā, dātā / dāyiṣīṣṭa, dāsīṣṭa / adāyi / adāyiṣātām // bhajyate //
bhañjeśca ciṇi

nalopo vā syāt / abhāji, abhañji // labhyate //
vibhāṣā ciṇṇamuloḥ