લઘુસિદ્ધાન્તકૌમુદી · શ્લોક 743-762

ધર્મમુચ્ચરતે । ઉલ્લઙ્ઘ્ય ગચ્છતીત્યર્થઃ ॥
સમસ્તૃતીયાયુક્તાત્

રથેન સઞ્ચરતે ॥
દાણશ્ચ સા ચેચ્ચતુર્થ્યર્થે

સમ્પૂર્વાદ્દાણસ્તૃતીયાન્તેન યુક્તાદુક્તં સ્યાત્ તૃતીયા ચેચ્ચતુર્થ્યર્થે । દાસ્યા સંયચ્છતે કામી ॥
પૂર્વવત્સનઃ

સનઃ પૂર્વો યો ધાતુસ્તેન તુલ્યં સન્નન્તાદપ્યાત્મનેપદં સ્યાત્ । એદિધિષ્યતે ॥
હલન્તાચ્ચ

ઇક્સમીપાદ્ધલઃ પરો ઝલાદિઃ સન્ કિત્ । નિવિવિક્ષતે ॥
ગન્ધનાવક્ષેપણસેવનસાહસિક્યપ્રતિયત્નપ્રકથનોપયોગેષુ

કૃઞઃ
ગન્ધનં સૂચનમ્ । ઉત્કુરુતે । સૂચયતીત્યર્થઃ । અવક્ષેપણં ભર્ત્સનમ્ । શ્યેનો વર્તિકામુત્કુરુતે । ભર્ત્સયતીત્યર્થઃ । હરિમુપકુરુતે । સેવત ઇત્યર્થઃ । પરદારાન્ પ્રકુરુતે । તેષુ સહસા પ્રવર્તતે । એધોદકસ્યોપસ્કુરુતે । ગુણમાધત્તે । કથાઃ પ્રકુરુતે । પ્રકથયતીત્યર્થઃ । શતં પ્રકુરુતે । ધર્માર્થં વિનિયુઙ્ક્તે । એષુ કિમ્ ? કટં કરોતિ ॥
ભુજો ઽનવને
ઓદનં ભુઙ્ક્તે । અનવને કિમ્ ? મહીં ભુનક્તિ ॥
ઇત્યાત્મનેપદપ્રક્રિયા ॥
અથ પરસ્મૈપદપ્રક્રિયા
અનુપરાભ્યાં કૃઞઃ

કર્તૃગે ચ ફલે ગન્ધનાદૌ ચ પરસ્મૈપદં સ્યાત્ । અનુકરોતિ । પરાકરોતિ ॥
અભિપ્રત્યતિભ્યઃ ક્ષિપઃ

ક્ષિપ પ્રેરણે સ્વરિતેત્ । અભિક્ષિપતિ ॥
પ્રાદ્વહઃ

પ્રવહતિ ॥
પરેર્મૃષઃ

પરિમૃષ્યતિ ॥
વ્યાઙ્પરિભ્યો રમઃ

રમુ ક્રીડાયામ્ ॥ વિરમતિ ॥
ઉપાચ્ચ

યજ્ઞદત્તમુપરમતિ । ઉપરમયતીત્યર્થઃ । અન્તર્ભાવિતણ્યર્થો ઽયમ્ ॥
ઇતિ પરસ્મૈપદપ્રક્રિયા ॥
ઇતિ પદવ્યવસ્થા ॥
અથ ભાવકર્મપ્રક્રિયા
ભાવકર્મણોઃ

લસ્યાત્મનેપદમ્ ॥
સાર્વધાતુકે યક્

ધાતોર્યક્ ભાવકર્મવાચિનિ સાર્વધાતુકે । ભાવઃ ક્રિયા । સા ચ ભાવાર્થકલકારેણાનૂદ્યતે । યુષ્મદસ્મદ્ભ્યાં સામાનાધિકરણ્યાભાવાત્પ્રથમઃ પુરુષઃ । તિઙ્વાચ્યક્રિયાયા અદ્રવ્ય રૂપત્વેન દ્વિત્વાદ્યપ્રતીતેર્ન દ્વિવચનાદિ કિંત્વેકવચનમેવોત્સર્ગતઃ ।
ત્વયા મયા અન્યૈશ્ચ ભૂયતે । બભૂવે ॥
સ્યસિચ્સીયુટ્તાસિષુ ભાવકર્મણોરુપદેશે ઽજ્ઝનગ્રહદૃશાં વા ચિણ્વદિટ્ ચ

ઉપદેશે યો ઽચ્ તદન્તાનાં હનાદીનાં ચ ચિણીવાઙ્ગકાર્યં વા સ્યાત્સ્યાદિષુ ભાવકર્મણોર્ગમ્યમાનયોઃ સ્યાદીનામિડાગમશ્ચ । ચિણ્વદ્ભાવપક્ષે ઽયમિટ્ । ચિણ્વદ્ભાવાદ્ વૃદ્ધિઃ । ભાવિતા, ભવિતા । ભાવિષ્યતે, ભવિષ્યતે । ભૂયતામ્ । અભૂયત । ભાવિષીષ્ટ, ભવિષીષ્ટ ॥
ચિણ્ ભાવકર્મણોઃ

ચ્લેશ્ચિણ્સ્યાદ્ભાવકર્મવાચિનિ તશબ્દે પરે । અભાવિ । અભાવિષ્યત, અભવિષ્યત । અકર્મકો ઽપ્યુપસર્ગવશાત્સકર્મકઃ । અનુભૂયતે આનન્દશ્ચૈત્રેણ ત્વયા મયા ચ । અનુભૂયેતે । અનુભૂયન્તે । ત્વમનુભૂયસે । અહમનુભૂયે । અન્વભાવિ । અન્વભાવિષાતામ્, અન્વભવિષાતામ્ । ણિલોપઃ । ભાવ્યતે । ભાવયાઞ્ચક્રે, ભાવયામ્બભૂવે, ભાવયામાસે । ચિણ્વદિટ્ । આભીયત્વેના સિદ્ધત્વાણ્ણિલોપઃ । ભાવિતા, ભાવયિતા । ભાવિષ્યતે, ભાવયિષ્યતે । અભાવ્યત । ભાવ્યેત । ભાવિષીષ્ટ, ભાવયિષીષ્ટ । અભાવિ । અભાવિષાતામ્, અભાવયિષાતામ્ ॥ બુભૂષ્યતે ॥ અકૃત્સાર્વધાતુકયોર્દીર્ઘઃ । સ્તૂયતે વિષ્ણુઃ । સ્તાવિતા, સ્તોતા । સ્તાવિષ્યતે, સ્તોષ્યતે । અસ્તાવિ । અસ્તાવિષાતામ્, અસ્તોષાતામ્ ॥ ઋ ગતૌ । ગુણોર્ઽતીતિ ગુણઃ । અર્યતે ॥ સ્મૃ સ્મરણે । સ્મર્યતે । સસ્મરે । ઉપદેશગ્રહણાચ્ચિણ્વદિટ્ । આરિતા, અર્તા । સ્મારિતા, સ્મર્તા । અનિદિતામિતિ નલોપઃ । ત્રસ્યતે । ઇદિતસ્તુ નન્દ્યતે । સંપ્રસારણમ્ । ઇજ્યતે ॥
તનોતેર્યકિ

આકારો ઽન્તાદેશો વા સ્યાત્ । તાયતે, તન્યતે ॥
તપો ઽનુતાપે ચ

તપશ્ચ્લેશ્ચિણ્ ન સ્યાત્ કર્મકર્તર્યનુતાપે ચ । અન્વતપ્ત પાપેન । ઘુમાસ્થેતીત્ત્વમ્ । દીયતે । ધીયતે । દદે ॥
આતો યુક્ ચિણ્કૃતોઃ

આદન્તાનાં યુગાગમઃ સ્યાચ્ચિણિ ઞ્ણિતિ કૃતિ ચ । દાયિતા, દાતા । દાયિષીષ્ટ, દાસીષ્ટ । અદાયિ । અદાયિષાતામ્ ॥ ભજ્યતે ॥
ભઞ્જેશ્ચ ચિણિ

નલોપો વા સ્યાત્ । અભાજિ, અભઞ્જિ ॥ લભ્યતે ॥
વિભાષા ચિણ્ણમુલોઃ