Laghusiddhāntakaumudī · Verses 723-742

yaṅlugantātparasya halādeḥ pitaḥ sārvadhātukasyeḍ vā syāt / bhūsuvoriti guṇaniṣedho yaṅluki bhāṣāyāṃ na, bobhotu, tetikte iti chandasi nipātanāt / bobhavīti, bobhoti / bobhūtaḥ / adabhyastāt / bobhuvati / bobhavāñcakāra, bobhavāmāsa / bobhavitā / bobhaviṣyati / bobhavītu, bobhotu, bobhūtāt / bobhūtām / bobhuvatu / bobhūhi / bobhavāni / abobhavīt, abobhot / abobhūtām / abobhavuḥ / bobhūyāt / bobhūyātām / bobhūyuḥ / bobhūyāt / bobhūyāstām / bobhūyāsuḥ / gātistheti sico luk / yaṅo vetīṭpakṣe guṇaṃ bādhitvā nityatvādvuk / abobhūvīt, abobhot / abobhūtām / abobhūvuḥ / abobhaviṣyat // .
iti yaṅluk prakriyā //
atha nāmadhātavaḥ
supa ātmanaḥ kyac

iṣikarmaṇa eṣituḥ saṃbandhinaḥ subantādicchāyāmarthe kyac pratyayo vā syāt //
supo dhātuprātipadikayoḥ

etayoravayavasya supo luk //
kyaci ca

avarṇasya īḥ / ātmanaḥ putramicchati putrīyati //
naḥ kye

kyaci kyaṅi ca nāntameva padaṃ nānyat / nalopaḥ / rājīyati / nāntameveti kim? vācyati / hali ca / gīryati / pūryati / dhātorityeva / neha - divamicchati divyati //
kyasya vibhāṣā

halaḥ parayoḥ kyackyaṅārelopo vārdhadhātuke / ādeḥ parasya / ato lopaḥ / tasya sthānivattvāllaghūpadhaguṇo na / samidhitā, samidhyitā //
kāmyacca

uktaviṣaye kāmyac syāt / putramātmana icchati putrakāmyati / putrakāmyitā //
upamānādācāre

upamānātkarmaṇaḥ subantādācārer'the kyac / putramivācarati putrīyati chātram / viṣṇūyati dvijam // (sarvaprātipadikebhyaḥ kvibvā vaktavya ḥ) / ato guṇe / kṛṣṇa ivācarati kṛṣṇati / sva ivācarati svati / sasvau //
anunāsikasya kvijhaloḥ kṅiti

anunāsikāntasyopadhāyā dīrghaḥ syātkvau jhalādau ca kṅiti / idamivācarati idāmati / rājeva rājānati / panthā iva pathīnati //
kaṣṭāya kramaṇe

caturthyantāt kaṣṭaśabdādutsāher'the kyaṅ syāt / kaṣṭāya kramate kaṣṭāyate / pāpaṃ kartumutsahata ityarthaḥ //
śabdavairakalahābhrakaṇvameghebhyaḥ karaṇe

ebhyaḥ karmabhyaḥ karotyarthe kyaṅ syāt / śabdaṃ karoti śabdāyate // (ga.sū) tatkaroti tadācaṣṭe ; iti ṇic // (ga.sū) prātipadikāddhātvarthe bahulamiṣṭhavacca / prātipadikāddhātvarthe ṇic syāt, iṣṭhe yathā prātipadikasya puṃvadbhāva-rabhāva-ṭilopa- vinmatublopa-yaṇādilopa-prasthasphādyādeśa-bhasaṃjñāstadvaṇṇāvapi syuḥ / ityallopaḥ / ghaṭaṃ karotyācaṣṭe vā ghaṭayati //
iti nāmadhātavaḥ
atha kaṇḍvādayaḥ //
kaṇḍvādibhyo yak

ebhyo dhātubhyo nityaṃ yak syātsvārthe / kaṇḍūñ gātravigharṣaṇe // 1 // kaṇḍūyati / kaṇḍūyata ityādi //
iti kaṇḍvādayaḥ //
athātmanepadaprakriyā
kartari karmavyatihāre

kriyāvinimaye dyotye kartaryātmanepadam / vyatilunīte / anyasya yogyaṃ lavanaṃ karotītyarthaḥ //
na gatihiṃsārthebhyaḥ

vyatigacchanti / vyatighnanti //
nerviśaḥ

niviśate //
parivyavebhyaḥ kriyaḥ

parikrīṇīte / vikrīṇīte / avakrīṇīte //
viparābhyāṃ jeḥ

vijayate / parājayate //
samavapravibhyaḥ sthaḥ

saṃtiṣṭhate / avatiṣṭhate / pratiṣṭhate / vitiṣṭhate //
apahnave jñaḥ

śatamapajānīte / apalapatītyarthaḥ //
akarmakācca

sarpiṣo jānīte / sarpiṣopāyena pravartata ityarthaḥ //
udaścaraḥ sakarmakāt