લઘુસિદ્ધાન્તકૌમુદી · શ્લોક 723-742

યઙ્લુગન્તાત્પરસ્ય હલાદેઃ પિતઃ સાર્વધાતુકસ્યેડ્ વા સ્યાત્ । ભૂસુવોરિતિ ગુણનિષેધો યઙ્લુકિ ભાષાયાં ન, બોભોતુ, તેતિક્તે ઇતિ છન્દસિ નિપાતનાત્ । બોભવીતિ, બોભોતિ । બોભૂતઃ । અદભ્યસ્તાત્ । બોભુવતિ । બોભવાઞ્ચકાર, બોભવામાસ । બોભવિતા । બોભવિષ્યતિ । બોભવીતુ, બોભોતુ, બોભૂતાત્ । બોભૂતામ્ । બોભુવતુ । બોભૂહિ । બોભવાનિ । અબોભવીત્, અબોભોત્ । અબોભૂતામ્ । અબોભવુઃ । બોભૂયાત્ । બોભૂયાતામ્ । બોભૂયુઃ । બોભૂયાત્ । બોભૂયાસ્તામ્ । બોભૂયાસુઃ । ગાતિસ્થેતિ સિચો લુક્ । યઙો વેતીટ્પક્ષે ગુણં બાધિત્વા નિત્યત્વાદ્વુક્ । અબોભૂવીત્, અબોભોત્ । અબોભૂતામ્ । અબોભૂવુઃ । અબોભવિષ્યત્ ॥ .
ઇતિ યઙ્લુક્ પ્રક્રિયા ॥
અથ નામધાતવઃ
સુપ આત્મનઃ ક્યચ્

ઇષિકર્મણ એષિતુઃ સંબન્ધિનઃ સુબન્તાદિચ્છાયામર્થે ક્યચ્ પ્રત્યયો વા સ્યાત્ ॥
સુપો ધાતુપ્રાતિપદિકયોઃ

એતયોરવયવસ્ય સુપો લુક્ ॥
ક્યચિ ચ

અવર્ણસ્ય ઈઃ । આત્મનઃ પુત્રમિચ્છતિ પુત્રીયતિ ॥
નઃ ક્યે

ક્યચિ ક્યઙિ ચ નાન્તમેવ પદં નાન્યત્ । નલોપઃ । રાજીયતિ । નાન્તમેવેતિ કિમ્? વાચ્યતિ । હલિ ચ । ગીર્યતિ । પૂર્યતિ । ધાતોરિત્યેવ । નેહ - દિવમિચ્છતિ દિવ્યતિ ॥
ક્યસ્ય વિભાષા

હલઃ પરયોઃ ક્યચ્ક્યઙારેલોપો વાર્ધધાતુકે । આદેઃ પરસ્ય । અતો લોપઃ । તસ્ય સ્થાનિવત્ત્વાલ્લઘૂપધગુણો ન । સમિધિતા, સમિધ્યિતા ॥
કામ્યચ્ચ

ઉક્તવિષયે કામ્યચ્ સ્યાત્ । પુત્રમાત્મન ઇચ્છતિ પુત્રકામ્યતિ । પુત્રકામ્યિતા ॥
ઉપમાનાદાચારે

ઉપમાનાત્કર્મણઃ સુબન્તાદાચારેર્ઽથે ક્યચ્ । પુત્રમિવાચરતિ પુત્રીયતિ છાત્રમ્ । વિષ્ણૂયતિ દ્વિજમ્ ॥ (સર્વપ્રાતિપદિકેભ્યઃ ક્વિબ્વા વક્તવ્ય ઃ) । અતો ગુણે । કૃષ્ણ ઇવાચરતિ કૃષ્ણતિ । સ્વ ઇવાચરતિ સ્વતિ । સસ્વૌ ॥
અનુનાસિકસ્ય ક્વિઝલોઃ ક્ઙિતિ

અનુનાસિકાન્તસ્યોપધાયા દીર્ઘઃ સ્યાત્ક્વૌ ઝલાદૌ ચ ક્ઙિતિ । ઇદમિવાચરતિ ઇદામતિ । રાજેવ રાજાનતિ । પન્થા ઇવ પથીનતિ ॥
કષ્ટાય ક્રમણે

ચતુર્થ્યન્તાત્ કષ્ટશબ્દાદુત્સાહેર્ઽથે ક્યઙ્ સ્યાત્ । કષ્ટાય ક્રમતે કષ્ટાયતે । પાપં કર્તુમુત્સહત ઇત્યર્થઃ ॥
શબ્દવૈરકલહાભ્રકણ્વમેઘેભ્યઃ કરણે

એભ્યઃ કર્મભ્યઃ કરોત્યર્થે ક્યઙ્ સ્યાત્ । શબ્દં કરોતિ શબ્દાયતે ॥ (ગ.સૂ) તત્કરોતિ તદાચષ્ટે ; ઇતિ ણિચ્ ॥ (ગ.સૂ) પ્રાતિપદિકાદ્ધાત્વર્થે બહુલમિષ્ઠવચ્ચ । પ્રાતિપદિકાદ્ધાત્વર્થે ણિચ્ સ્યાત્, ઇષ્ઠે યથા પ્રાતિપદિકસ્ય પુંવદ્ભાવ-રભાવ-ટિલોપ- વિન્મતુબ્લોપ-યણાદિલોપ-પ્રસ્થસ્ફાદ્યાદેશ-ભસંજ્ઞાસ્તદ્વણ્ણાવપિ સ્યુઃ । ઇત્યલ્લોપઃ । ઘટં કરોત્યાચષ્ટે વા ઘટયતિ ॥
ઇતિ નામધાતવઃ
અથ કણ્ડ્વાદયઃ ॥
કણ્ડ્વાદિભ્યો યક્

એભ્યો ધાતુભ્યો નિત્યં યક્ સ્યાત્સ્વાર્થે । કણ્ડૂઞ્ ગાત્રવિઘર્ષણે ॥ 1 ॥ કણ્ડૂયતિ । કણ્ડૂયત ઇત્યાદિ ॥
ઇતિ કણ્ડ્વાદયઃ ॥
અથાત્મનેપદપ્રક્રિયા
કર્તરિ કર્મવ્યતિહારે

ક્રિયાવિનિમયે દ્યોત્યે કર્તર્યાત્મનેપદમ્ । વ્યતિલુનીતે । અન્યસ્ય યોગ્યં લવનં કરોતીત્યર્થઃ ॥
ન ગતિહિંસાર્થેભ્યઃ

વ્યતિગચ્છન્તિ । વ્યતિઘ્નન્તિ ॥
નેર્વિશઃ

નિવિશતે ॥
પરિવ્યવેભ્યઃ ક્રિયઃ

પરિક્રીણીતે । વિક્રીણીતે । અવક્રીણીતે ॥
વિપરાભ્યાં જેઃ

વિજયતે । પરાજયતે ॥
સમવપ્રવિભ્યઃ સ્થઃ

સંતિષ્ઠતે । અવતિષ્ઠતે । પ્રતિષ્ઠતે । વિતિષ્ઠતે ॥
અપહ્નવે જ્ઞઃ

શતમપજાનીતે । અપલપતીત્યર્થઃ ॥
અકર્મકાચ્ચ

સર્પિષો જાનીતે । સર્પિષોપાયેન પ્રવર્તત ઇત્યર્થઃ ॥
ઉદશ્ચરઃ સકર્મકાત્