Laghusiddhāntakaumudī · Verses 703-722

kartuḥ prayojako hetusaṃjñaḥ kartṛsaṃjñaśca syāt //
hetumati ca

prayojakavyāpāre preṣaṇādau vācye dhātorṇic syāt / bhavantaṃ prerayati bhāvayati //
oḥ puyaṇjyapare

sani pare yadaṅgaṃ tadavayavābhyāsokārasya itsyāt pavargayaṇjakāreṣvavarṇapareṣu parataḥ // abībhavat // ṣṭhā gatinivṛttau //
artihrīvlīrīknūyīkṣmāyyātāṃ puṅ ṇau

sthāpayati //
tiṣṭhaterit

upadhāyā idādeśaḥ syāccaṅpare ṇau / atiṣṭhipat // ghaṭa ceṣṭāyām //
mitāṃ hrasvaḥ

ghaṭādīnāṃ jñapādīnāṃ copadhāyā hrasvaḥ syāṇṇau / ghaṭayati // jñapa jñāne jñāpane ca // jñapayati / ajijñapat //
iti ṇyantaprakriyā
atha sannantaprakriyā
dhātoḥ karmaṇaḥ samānakartṛkādicchāyāṃ vā

iṣikarmaṇa iṣiṇaikakartṛkāddhātoḥ sanpratyayo vā syādicchāyām // paṭha vyaktāyāṃ vāci //
sanyaṅoḥ

sannantasya yaṅantasya ca dhātoranabhyāsasya prathamasyaikāco dve sto 'jādestu dvitīyasya / sanyataḥ / paṭhitumicchati pipaṭhiṣati / karmaṇaḥ kim ? gamanenecchati / samāna kartṛkāt kim ? śiṣyāḥ paṭhantvitīcchati guruḥ / vā grahaṇādvākyamapi // luṅsanorghasḷ //
saḥ syārdhadhātuke

sasya taḥ syātsādāvārdhadhātuke / attumicchati jighatsati / ekāca iti neṭ //
ajjhanagamāṃ sani

ajantānāṃ hanterajādeśagameśca dīrgho jhalādau sani //
iko jhal

igantājjhalādiḥ san kit syāt / ṝta iddhātoḥ / kartumicchati cikīrṣati //
sani grahaguhośca

graherguherugantācca sana iṇ na syāt / bubhūṣati //
iti sannantaprakriyā //
atha yaṅantaprakriyā
dhātorekāco halādeḥ kriyāsamabhihāre yaṅ

paunaḥpunye bhṛśārthe ca dyotye dhātorekāco halāderyaṅ syāt //
guṇo yaṅlukoḥ

abhyāsasya guṇo yaṅi yaṅluki ca parataḥ / ṅidantatvādātmanepadam / punaḥ punaratiśayena vā bhavati bobhūyate / bobhūyāñcakre / abobhūyiṣṭa //
nityaṃ kauṭilye gatau

gatyarthātkauṭilya eva yaṅ syānna tu kriyāsamabhihāre //
dīrgho 'kitaḥ

akito 'bhyāsasya dīrgho yaṅyaṅlukoḥ / kuṭilaṃ vrajati vāvrajyate //
yasya halaḥ

yasyeti saṃghātagrahaṇam / halaḥ parasya yaśabdasya lopa ārdhadhātuke / ādeḥ parasya / ato lopaḥ / vāvrajāñcakre / vāvrajitā //
rīgṛdupadhasya ca

ṛdupadhasya dhātorabhyāsasya rīgāgamo yaṅyaṅlukoḥ / varīvṛtyate / varīvṛtāñcakre / varīvartitā //
kṣubhnādiṣu ca

ṇatvaṃ na / narīnṛtyate / jarīgṛhyate //
iti yaṅanta prakriyā //
atha yaṅluk prakriyā
yaṅo'ci ca

yaṅo'ci pratyaye luk syāt, cakārāttaṃ vināpi kvacit / anaimittiko 'ya mantaraṅgatvādādau bhavati / tataḥ pratyayalakṣaṇena yaṅantatvāddvitvam / abhyāsakāryam / dhātutvāllaḍādayaḥ / śeṣātkartarīti parasmaipadam / carkarītaṃ cetyadādau pāṭhācchapo luk //
yaṅo vā