Laghusiddhāntakaumudī · Verses 1244-1263

aṇ syāt / prajña eva prājñaḥ / prājñī strī / daivataḥ / bāndhavaḥ //
bahvalpārthācchaskārakādanyatarasyām

bahūni dadāti bahuśaḥ / alpaśaḥ / ( ādyādibhyastaserupasaṃkhyānam ) / ādau āditaḥ / madhyataḥ / antataḥ / pṛṣṭhataḥ / pārśvataḥ / ākṛtigaṇo 'yam / svareṇa, svarataḥ / varṇataḥ //
kṛbhvastiyoge saṃpadyakartari cviḥ

(abhūtatadbhāva iti vaktavyam )/ vikārātmatāṃ prāpnuvatyāṃ prakṛtau vartamānādvikāraśabdāt svārthe cvirvā syātkarotyādibhiryoge//
asya cvau

avarṇasya ītsyāt cvau / verlope cvyantatvādavyayatvam / akṛṣṇaḥ kṛṣṇaḥ saṃpadyate taṃ karoti kṛṣṇīkaroti / brahmībhavati / gaṅgīsyāt / (avyayasya cvāvītvaṃ neti vācyam ) / doṣābhūtamahaḥ / divābhūtā rātriḥ //
vibhāṣā sāti kārtsnye

cviviṣaye sātirvā syātsākalye //
sātpadādyoḥ

sasya ṣatvaṃ na syāt / kṛtsnaṃ śastramagniḥ saṃpadyate 'gnisādbhavati / dadhi siñcati //
cvau ca

cvau pare pūrvasya dīrghaḥ syāt / agnībhavati //
avyaktānukaraṇāddvyajavarārdhādanitau ḍāc

dvyajevāvaraṃ nyūnaṃ na tu tato nyūnamanekājiti yāvat / tādṛśamardhaṃ yasya tasmāḍḍāc syāt kṛbhvastibhiryoge / (ḍāci vivakṣite dve bahulam ) / iti ḍāci vivakṣite dvitvam / ( nityamāmreḍite ḍācīti vaktavyam ) / ḍācparaṃ yadāmreḍitaṃ tasminpare pūrvaparayorvarṇayoḥ pararūpaṃ syāt / iti takārapakārayoḥ pakāraḥ / paṭapaṭākaroti / avyaktānukaraṇātkim ? īṣatkaroti / dvyajavarārdhātkim ? śratkaroti / avareti kim ? kharaṭakharaṭākaroti / anitau kim ? paṭiti karoti //
iti svārthikāḥ // 16 //
// iti taddhitāḥ //
atha strīpratyayāḥ
striyām

adhikāro 'yam / samarthānāmiti yāvat //
ajādyataṣṭāp

ajādīnāmakārāntasya ca vācyaṃ yat strītvaṃ tatra dyotye ṭāp syāt / ajā / eḍakā / aśvā / caṭakā / mūṣikā / bālā / vatsā / hoḍā / mandā / vilātā / ityādi // medhā / gaṅgā / sarvā //
ugitaśya

ugidantātprātipadikātstriyāṃ ṅīpsyāt / bhavatī / bhavantī / pacantī / dīvyantī //
ṭiḍḍhāṇañdvayasajdaghnañmātractayapṭhakṭhañkañkvarapaḥ

anupasardanaṃ yaṭṭidādi tadantaṃ yadadantaṃ prātipadikaṃ tataḥ striyāṃ ṅīpsyāt / kurucarī / nadaṭ nadī / devaṭ devī / sauparṇeyī / aindrī / autsī / ūrudvayasī / ūrudaghnī / ūrumātrī / pañcatayī / ākṣikī / lāvaṇikī / yādṛśī / itvarī / ( nañsnañīkakkhyuṃstaruṇatalunānāmupasaṃkhyānam ) / straiṇī / paiṃsnī / śāktīkī / yāṣṭīkī / āḍhyaṅkaraṇī / taruṇī / talunī //
yañaśca

yañantāt striyāṃ ṅīpsyāt / akāralope kṛte - .
halastaddhitasya

halaḥ parasya taddhitayakārasyopadhābhūtasya sopa īti pare / gārgī //
prācāṃ ṣpha taddhitaḥ

yañantāt ṣpho vā syātsa ca taddhitaḥ //
ṣidgaurādibhyaśca

ṣidbhyo gaurādibhyaśca striyāṃ ṅīṣ syāt / gārgyāyaṇī / nartakī / gaurī / anuḍuhī / anaḍvāhī / ākṛtigaṇo 'yam //
vayasi prathame

prathamavayovācino 'dantāt striyāṃ ṅīpsyāt / kumārī //
dvigoḥ

adantād dvigorṅīpsyāt / trilokī / ajāditvāttriphalā / tryanīkā senā //
varṇādanudāttāttopadhātto naḥ

varṇavācī yo 'nudāttāntastopadhastadantādanupasarjanātprātipadikādvā ṅīp takārasya nakārādeśaśca / enī, etā / rohiṇī, rohitā //
voto guṇavacanāt

udantād guṇavācino vā ṅīṣ syāt / mṛdvī, mṛduḥ //
bahvādibhyaśca