લઘુસિદ્ધાન્તકૌમુદી · શ્લોક 1244-1263

અણ્ સ્યાત્ । પ્રજ્ઞ એવ પ્રાજ્ઞઃ । પ્રાજ્ઞી સ્ત્રી । દૈવતઃ । બાન્ધવઃ ॥
બહ્વલ્પાર્થાચ્છસ્કારકાદન્યતરસ્યામ્

બહૂનિ દદાતિ બહુશઃ । અલ્પશઃ । ( આદ્યાદિભ્યસ્તસેરુપસંખ્યાનમ્ ) । આદૌ આદિતઃ । મધ્યતઃ । અન્તતઃ । પૃષ્ઠતઃ । પાર્શ્વતઃ । આકૃતિગણો ઽયમ્ । સ્વરેણ, સ્વરતઃ । વર્ણતઃ ॥
કૃભ્વસ્તિયોગે સંપદ્યકર્તરિ ચ્વિઃ

(અભૂતતદ્ભાવ ઇતિ વક્તવ્યમ્ )। વિકારાત્મતાં પ્રાપ્નુવત્યાં પ્રકૃતૌ વર્તમાનાદ્વિકારશબ્દાત્ સ્વાર્થે ચ્વિર્વા સ્યાત્કરોત્યાદિભિર્યોગે॥
અસ્ય ચ્વૌ

અવર્ણસ્ય ઈત્સ્યાત્ ચ્વૌ । વેર્લોપે ચ્વ્યન્તત્વાદવ્યયત્વમ્ । અકૃષ્ણઃ કૃષ્ણઃ સંપદ્યતે તં કરોતિ કૃષ્ણીકરોતિ । બ્રહ્મીભવતિ । ગઙ્ગીસ્યાત્ । (અવ્યયસ્ય ચ્વાવીત્વં નેતિ વાચ્યમ્ ) । દોષાભૂતમહઃ । દિવાભૂતા રાત્રિઃ ॥
વિભાષા સાતિ કાર્ત્સ્ન્યે

ચ્વિવિષયે સાતિર્વા સ્યાત્સાકલ્યે ॥
સાત્પદાદ્યોઃ

સસ્ય ષત્વં ન સ્યાત્ । કૃત્સ્નં શસ્ત્રમગ્નિઃ સંપદ્યતે ઽગ્નિસાદ્ભવતિ । દધિ સિઞ્ચતિ ॥
ચ્વૌ ચ

ચ્વૌ પરે પૂર્વસ્ય દીર્ઘઃ સ્યાત્ । અગ્નીભવતિ ॥
અવ્યક્તાનુકરણાદ્દ્વ્યજવરાર્ધાદનિતૌ ડાચ્

દ્વ્યજેવાવરં ન્યૂનં ન તુ તતો ન્યૂનમનેકાજિતિ યાવત્ । તાદૃશમર્ધં યસ્ય તસ્માડ્ડાચ્ સ્યાત્ કૃભ્વસ્તિભિર્યોગે । (ડાચિ વિવક્ષિતે દ્વે બહુલમ્ ) । ઇતિ ડાચિ વિવક્ષિતે દ્વિત્વમ્ । ( નિત્યમામ્રેડિતે ડાચીતિ વક્તવ્યમ્ ) । ડાચ્પરં યદામ્રેડિતં તસ્મિન્પરે પૂર્વપરયોર્વર્ણયોઃ પરરૂપં સ્યાત્ । ઇતિ તકારપકારયોઃ પકારઃ । પટપટાકરોતિ । અવ્યક્તાનુકરણાત્કિમ્ ? ઈષત્કરોતિ । દ્વ્યજવરાર્ધાત્કિમ્ ? શ્રત્કરોતિ । અવરેતિ કિમ્ ? ખરટખરટાકરોતિ । અનિતૌ કિમ્ ? પટિતિ કરોતિ ॥
ઇતિ સ્વાર્થિકાઃ ॥ 16 ॥
॥ ઇતિ તદ્ધિતાઃ ॥
અથ સ્ત્રીપ્રત્યયાઃ
સ્ત્રિયામ્

અધિકારો ઽયમ્ । સમર્થાનામિતિ યાવત્ ॥
અજાદ્યતષ્ટાપ્

અજાદીનામકારાન્તસ્ય ચ વાચ્યં યત્ સ્ત્રીત્વં તત્ર દ્યોત્યે ટાપ્ સ્યાત્ । અજા । એડકા । અશ્વા । ચટકા । મૂષિકા । બાલા । વત્સા । હોડા । મન્દા । વિલાતા । ઇત્યાદિ ॥ મેધા । ગઙ્ગા । સર્વા ॥
ઉગિતશ્ય

ઉગિદન્તાત્પ્રાતિપદિકાત્સ્ત્રિયાં ઙીપ્સ્યાત્ । ભવતી । ભવન્તી । પચન્તી । દીવ્યન્તી ॥
ટિડ્ઢાણઞ્દ્વયસજ્દઘ્નઞ્માત્રચ્તયપ્ઠક્ઠઞ્કઞ્ક્વરપઃ

અનુપસર્દનં યટ્ટિદાદિ તદન્તં યદદન્તં પ્રાતિપદિકં તતઃ સ્ત્રિયાં ઙીપ્સ્યાત્ । કુરુચરી । નદટ્ નદી । દેવટ્ દેવી । સૌપર્ણેયી । ઐન્દ્રી । ઔત્સી । ઊરુદ્વયસી । ઊરુદઘ્ની । ઊરુમાત્રી । પઞ્ચતયી । આક્ષિકી । લાવણિકી । યાદૃશી । ઇત્વરી । ( નઞ્સ્નઞીકક્ખ્યુંસ્તરુણતલુનાનામુપસંખ્યાનમ્ ) । સ્ત્રૈણી । પૈંસ્ની । શાક્તીકી । યાષ્ટીકી । આઢ્યઙ્કરણી । તરુણી । તલુની ॥
યઞશ્ચ

યઞન્તાત્ સ્ત્રિયાં ઙીપ્સ્યાત્ । અકારલોપે કૃતે - .
હલસ્તદ્ધિતસ્ય

હલઃ પરસ્ય તદ્ધિતયકારસ્યોપધાભૂતસ્ય સોપ ઈતિ પરે । ગાર્ગી ॥
પ્રાચાં ષ્ફ તદ્ધિતઃ

યઞન્તાત્ ષ્ફો વા સ્યાત્સ ચ તદ્ધિતઃ ॥
ષિદ્ગૌરાદિભ્યશ્ચ

ષિદ્ભ્યો ગૌરાદિભ્યશ્ચ સ્ત્રિયાં ઙીષ્ સ્યાત્ । ગાર્ગ્યાયણી । નર્તકી । ગૌરી । અનુડુહી । અનડ્વાહી । આકૃતિગણો ઽયમ્ ॥
વયસિ પ્રથમે

પ્રથમવયોવાચિનો ઽદન્તાત્ સ્ત્રિયાં ઙીપ્સ્યાત્ । કુમારી ॥
દ્વિગોઃ

અદન્તાદ્ દ્વિગોર્ઙીપ્સ્યાત્ । ત્રિલોકી । અજાદિત્વાત્ત્રિફલા । ત્ર્યનીકા સેના ॥
વર્ણાદનુદાત્તાત્તોપધાત્તો નઃ

વર્ણવાચી યો ઽનુદાત્તાન્તસ્તોપધસ્તદન્તાદનુપસર્જનાત્પ્રાતિપદિકાદ્વા ઙીપ્ તકારસ્ય નકારાદેશશ્ચ । એની, એતા । રોહિણી, રોહિતા ॥
વોતો ગુણવચનાત્

ઉદન્તાદ્ ગુણવાચિનો વા ઙીષ્ સ્યાત્ । મૃદ્વી, મૃદુઃ ॥
બહ્વાદિભ્યશ્ચ