Laghusiddhāntakaumudī · Verses 1063-1082

vidiśāyā adūrabhavaṃ nagaraṃ vaidiśam //
janapade lup

janapade vācye cāturarthikasya lup //
lupi yuktavadvyaktivacane

lupi sati prakṛtivalliṅgavacane staḥ / pañcālānāṃ nivāso janapadaḥ pañcālāḥ/ kuravaḥ / aṅgāḥ/ vaṅgāḥ / kaliṅgāḥ //
varaṇādibhyaśca

ajanapadārtha ārambhaḥ / varaṇānāmadūrabhavaṃ nagaraṃ varaṇāḥ //
kumudanaḍavetasebhyo ḍmatup

jhayaḥ

jhayantānmatormasya vaḥ / kumudvān / naḍvān //
mādupadhāyāśca matorvo 'yavādibhyaḥ

mavarṇāvarṇāntānmavarṇāvarṇopadhācca yavādivarjitātparasya matormasya vaḥ / vetasvān //
naḍaśādāḍḍvalac

naḍvalaḥ / śādvalaḥ //
śikhāyā valac

śikhāvalaḥ //
iti cāturarthikāḥ // 4 //
atha śaiṣikāḥ
śeṣe

apatyādicaturarthyantādanyor'thaḥ śeṣastatrāṇādayaḥ syuḥ / cakṣuṣā gṛhyate cākṣuṣaṃ rūpam / śrāvaṇaḥ śabdaḥ / aupaniṣadaḥ puruṣaḥ / dṛṣadi piṣṭā dārṣadāḥ saktavaḥ / caturbhiruhyaṃ cāturaṃ śakaṭam / caturdaśyāṃ dṛśyate cāturdaśaṃ rakṣaḥ / "tasya vikāraḥ'; ityataḥ prāk śeṣādhikāraḥ //
rāṣṭrāvārapārādghakhau

ābhyāṃ kramād ghakhau staḥ śeṣe / rāṣṭre jātādiḥ rāṣṭriyaḥ/ avārapārīṇaḥ/ (avārapārādvigṛhītādapi viparītācceti vaktavyam ) / avārīṇaḥ/ pārīṇaḥ/ pārāvārīṇaḥ/ iha prakṛtiviśeṣād ghādayaṣṭyuṭyulantāḥ pratyayā ucyante teṣāṃ jātādayor'thaviśeṣāḥ samartha vibhaktayaśca vakṣyante //
grāmādyakhañau

grāmyaḥ / grāmīṇaḥ //
nadyādibhyo ḍhak

nādeyam / māheyam / vārāṇaseyam //
dakṣiṇāpaścātpurasastyak

dākṣiṇātyaḥ / pāścātyaḥ / paurastyaḥ //
dyuprāgapāgudakpratīco yat

divyam / prācyam / apācyam / udīcyam / pratīcyam //
avyayāttyap

(amehakvatasitrebhya eva ) / amātyaḥ / ihatyaḥ / kvatyaḥ / tatastyaḥ / tatratyaḥ / ( tyabnerdhruva iti vaktavyam ) / nityaḥ //
vṛddhiryasyācāmādistadvṛddham

yasya samudāyasyācāṃ madhye ādirvṛddhistadvṛddhasaṃjñaṃ syāt //
tyadādīni ca

vṛddhasaṃjñāni syuḥ //
vṛddhācchaḥ

śālīyaḥ / mālīyaḥ / tadīyaḥ / ( vā nāmadheyasya vṛddhasaṃjñā vaktavyā ) / devadattīyaḥ, daivadattaḥ //
gahādibhyaśca

gahīyaḥ //
yuṣmadasmadoranyatarasyāṃ khañ ca